Берда3 атында2ы №ара3алпа3 мемлекеттёк


Пайдаланылатын әдебиеттер



жүктеу 1.52 Mb.
бет7/13
Дата01.09.2018
өлшемі1.52 Mb.
түріЛекция
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   13

Пайдаланылатын әдебиеттер:


1. А.Ысқақов Қазiргi қазақ тiлi. Морфология. Алматы, Ана тiлi.

1oo2ж.


2. С.Исаев. Қазiргi қазақ тiлiндегi негiзгi грамматикалық

ұғымдар. Алматы, 1oouж.

3. А.Данияров. Қазiргi қазақ тiлiнде көптiк категориясының бе

рiлу жолдары. Тiл және әдебиет мәселелерi, 1oy3 ж.

4. Ә.Төлеуов. Қазақ тiлiнде зат есiм мен сын есiм тудыратын

жұрнақтар. Алматы, 1ouoж.

5. И.Маманов. Қазiргi қазақ тiлi. Алматы, 1oi5ж.

СӨЗДIҢ ЖАСАЛУ ЖОЛДАРЫ




Ж О С П А Р Ы :

1. Cөз формалары туралы т:сiнiк.

2. Қазақ тiлiнде сөз формаларының жасалу тәсiлдерi

3. Сөздiң негiзгi т:рлерi

4. Жалаң сөздер, т:рлерi
Тiрек сөздер: сөз дегенiмiз белгiлi формалардың ж:йесi, ол ұғымға сөздiң барлық формалары енедi, т:бiр сөздер (бас, тас, ал, к:н), туынды сөздер т:бiр сөздерге әр т:рлi жұрнақтардың жалғануы арқылы жасалады (бiлiм, ақылды, сушы).

22

аңсап тiлейдi, бiрақ оның ж:зеге асу я аспауы тiптi ескерiлмейдi я iлтипатқа алынбайды. Мысалы: Сен ертең ж:рсең екен, ол пiкiрiн айтса екен т. т.



Қалау райының арнаулы көрксеткiштерiнiң бәрi де-әбден орныққан к:рделi формалар, олардың жеке компоненттерi бiр-бiрiнен ажырамайды және мағыналары да сол компоненттерiнiң мағыналарынан құралмайды. Олардың құрамындағы едi, екен формалары шақтық мәннен әбден айырылып қалған да, тек бөлiнбейтiн бөлшек сияқтанып кеткен.

Шартты рай формасы етiстiктiң жалаң, к:рделi негiздерiне -са, -се жұрнағы жалғану арқылы жасалады. Шартты райдың бұл формасы мағына жағынан басқа бiр амалдың я iстiң ж:зеге асу-аспау шартын бiлдiредi. Осы мағынасына оай, шартты рай формалы етiстiк :немi құрмалас сөйлемнiң шартты бағыныңқысының баяндауышы болады да, басыңқы сөйлемнiң баяндауышының iстелу-iстелмеу шартын көрсетедi. Мысалы: Мен барсам, сен кетiп қалыпсың. Олар келсе, бәрiмiз :йге қайтамыз.

Шартты рай формасы :немi жiктелiп жұмсалады. Оның жiктелу :лгiсi жедел өткен шақ формасына ұқсас. Шартты рай формасының :немi жiктелiп жұмсалатынына мынадай екi себеп бар: бiрiншiден, }едi{ көмекшiсiмен тiркестiрiлiп қолданылғанда да, шартты форма жақ қосымшасында тұрып жiктеледi (мен барсам едi, сен барсаң едi), екiншiден сабақтас құрмаластардың бағыныңқы сөйлемдерiнiң баяндауыш формаларының iшiндегi :немi жiктелiп жұмсалатыны-тек осы шартты форма, өзге формалдар жiктелмейдi.

Шартты рай формасының жiктелуi т:рiне -шы, -шi дәнекерi тiркесiп жұмсала бередi, бiрақ бұл шартты форма шарт мәнiнен айырылып, қапы калу, опық жеу, өкiну тәрiздi басқа мәндi бiлдiредi. Мысалы (сен барсаңшы, сендер барсаңдаршы)

Қазақ тiлiнiң шақ категориясының ж:йесi өткен шақ, осы шақ, келер шақ деп аталатын :ш саладан тұрады.

Өткен шақ деп сөйлеу кезеңiнен бұрын болған я iстелiп тынған амал-әрекетiн бiлдiретiн етiстiк формаларын айтамыз. Сөйлеу кезiнен бұрын болған я iстелiп тынған амалдың кезiн бiлдiретiн етiстiк формаларына қазақ тiлi аса бай. Бiрақ ол формаларының т:рлерi де, мағыналары да бiрдей емес, әр алуан. Мысалы: Бiз бардық, бiз барғанбыз, бiз барушы едiк, бiз барар едiк, бiз барады екенбiз, бiз бара жатыр едiк.

Семантикалық сипаттарын ескере отырып, өткен шақты анық өткен шақ, танық өткен шақ және неғайбыл өткен шақ деген :ш салаға бөлуге болады.

1. Анық өткен шақ деп сөйлеушiнiң болған я болмаған амал-

83

формалардың мағыналары жөнiнде деу да, к:ңгiрт мәселелер де жоқ еме. Мысалы I-жақ формалары (бар-айын, бар-айық, баралық) амалды ж:зеге асыруды бiреуге бұйырудан гөрi, сөйлеушi орындауды өз мiндетiне алғаны, оны iстеуге өз ынтасы барлығы аңғарылады. Өйткенi бұл формалар (йын, -йық, -лық) iске қозғау салмайды, бiреуге сiлтемейдi, сөйлеушiнiң амалды өзi iстейтiнiн бiлдiредi.



II-жақ формалары нағыз бұйрық мәнiмен қатар, тiлек, өтiнiш, кеңес, ұсыныс тәрiздi модальдық мағыналарды да бiлдiредi. Бiрақ бұл мағыналардың да қилы-қилы реңктерi контекске, интонацияға қарай анықталып, эмоциямен, экспрессиямен ұштасып жатады.

Бұйрық формасына -шы, -шi модальдық шылауы тiркессе, ол форма бұйрық мәнiнен ажыратылады, сұрану (I-жақ), жалыну (II-жақ), өтiну (III-жақ) мағынасын бiлдiредi. мысалы: Мен барайыншы, сен баршы, сiз барыңызшы, ол барсыншы.

Осы шылау (шы, -шi) шартты рай формасына тiркессе. ол форма жақтық мәнiнен ажырылады да, ж:зеге аспаған және асапайтын неғайбыл амалды, яғни өкiнiш (I-жақ), жалыныш (II-жақ), өтiнiш (3-жақ) мағынасын бередi.

Қалау рай сөйлеушiнiң белгiлi бiр амалды я әрекеттi ж:зеге асыруға бағытталған ниетiн, ынта-тiлегiн, :мiт-арманын бiлдiредi. Бұл райдың көрсеткiштерi есебiнде -ғы -м, -ң, сы кел, -са игi едi, -ғай едi, -са екен форманттары қызмет етедi. Олар:

Менiң барғым келедi. Бiздiң барғымыз келедi.

Сенiң барғың келедi. Сендердiң барғыларың келедi.

Сiздiң барғыңыз келедi. Сiздердiң барғыларыңыз келедi.

Оның барғысы келедi. Олардың барғылары келедi.

Бұл форма мазмұны жағынан да ж:зеге асу я аспауы неғайбыл келер шақ мәнiнде жұмсалуымен қатар, өткен шақ пен осы шақ т:рлерiнде де қолданыла бередi. Бiрақ олар нақтылы амалдың ж:зеге асқан я асып жатқан шағын емес, тек өткен шақта я қазiргi шақта сөйлеушiнiң көкейiнде болған арман-ынтаны ғана бiлдiредi.

Мысалы: менiң барғым келдi, менiң барғым келiп тұр.

К:рделi -ғай едi форманты арқылы сөйлеушi басқа (II-III) субьектiнiң белгiлi бiр амалды жасағанын я орындағанын аңсайды, бiрақ одан амалдың қалай тынғаны көрiнбейдi де, бiлiнбейдi де, мыс: сен барғай едiң, ол барғай едi.

К:рделi-са игi едi форманты арқылы да сөйлеушi басқа (II-III) субьектiнiң амалды орындауын тек тiлек ретiнде атайды. Бiрақ амалдың нақтылы орындалатыны я орындалғаны аңғарылмайды. Мысалы: сендер барсаңдар игi едi, олар барса игi едi т. б.

К:рделi -са екен форманты да болашақта стелiнетiн амалды тек

82

Белгiлi бiр ұғымның атауы ретiнде қолданылатын дыбыстық комплекс сөз деп аталатыны белгiлi. Сөздiң сыр-сипаты тiлдегi сөз атаулының басындағы ерекшелiктердi iздеу арқылы емес, олардың барлығына тән, белгiлi топ-тобына тән жалпы қасиеттердi анықтау арқылы ашылады. Мысалы: бар, баршы, барыңызшы, барыңдаршы, барсыншы, барайықшы, барды, бармасам, барар, баратын, барған, барылмапты, барғышта, барылмапты, барғышта, барғыш дегендердi алайық. Оларға қарап отырсақ осылардың әрқайсысы басқа-басқа сөздер ма, я болмаса олар бiр сөздiң әр алуан т:рлерi ма деген сұрақтар туады.



Егер сыртқы тұлғаларына қарап, олар бiр сөз емес десек, онда сөз бен сөздi жалғастыратын, сөз т:рлендiретiн категориялардың араларында айырмашылық болмас едi. Ал егер тек мағыналарына қарап, олар бiр ғана сөз десек, онда тiлiмiздегi грамматикалық формалардың өздi-өзiне тән қызметтерiн ескермей елеусiз қалдырғандық болар едi, сонымен бiрге бұл жағдайда оларды iштей жiктеуге де, алды-алдына саралап т:сiндiруге де болмас едi. Олай болса осы аталған (бар) сөзден өрбiген т:рлi сөз формаларының ж:йесiн тауып, өздерiне тән сөздiк және формалық қасиеттерiн анықтау-грамматикалың басты мiндеттерiнiң бiрi.

Сөз дегенiмiз-белгiлi формалардың ж:йесi. Ол ұғымға сол сөздiң барлық формалары енедi. Ендеше бар, баршы, барыңыз.... дегендердi бәрiн де бiр сөздiң әр т:рлi формалары деп таныған мақұл. Өйткенi тiлiмiздегi сөз бен сөздi байланыстыратын, сөзден сөз тудыратын, демек кейбiреулерi жаңа сөз тудыратын, кейбiреулерi тек сөздiң т:рiн ғана өзгертетiн я т:рлендiретiн қосымшалардың қай-қайсысын алсақ да, олар өздерi жалғанған сөздi я бiр грамматикалық категориядан екiншi бiр басқа грамматикалық категорияға көшiретiн,я болмаса жалпы грамматикалық категорияның iшiндегi жалқы категорияларды iштей бiрiнен-бiрiне аударатын формалар ретiнде қызмет етедi. Жоғарыдағы формалар синтетикалық тәсiл арқылы жасалған. Синтетикалық тәсiл арқылы туатын сөз формаларын категориялық маңыздары мен қызметтерiне қарай сөз жалғастыратын, сөз т:рлендiретiн және сөз тудыратын формалар деп :ш салаға бөлген дұрыс.

Қазақ тiлiгдегi сөздердiң өзара қарым-қатынасы тек қосымшалар арқылы ғана, демек морфологиялық тәсiл арқылы ғана емес, синтаксистiк тәсiл арқылы да берiледi. Атап айтсақ, синтаксистiк тәсiл арқылы да сөздердi бiр-бiрiмен байланыстырып, әр алуан таза грамматикалық мағыналармен қатар, лексика-грамматикалық мағыналар жасауға болады. Бiрақ бұл тәсiл арқылы туатын мағыналар да сөздердiң қалай болса солай, кездейсоқ т:рде тiркесе салуынан пайда болмайды, тiлдiң iшкi даму заңдарына лайық қалыптасқан ж:йе-ж:йе ережелерi бойынша құралуынан туады. Мысалы: бере кел, бере кет, бере шық, бере

23

ғой, бере ж:р, бере баста, бере жазда деген сияқты тiркестердi алсақ, әрбiр тiркестiң лексика - грамматикалық мағыналары тiлiмiздегi дағдылы тiркестер арқылы туған. Осы сияқты көк ала, сұр ала, сары ала, шұбар ала деген тiркестердiң және ақ көк, қара көк, қызыл көк, теңбiл көк, жасыл көк тәрiздi тiркестердiң мағыналары мен қызметтерi де олардың құрамдарындағы сөздердiң белгiлi бiр ж:йе бойынша құрылуынан туады. Осы формалар тек грамматикалық я лексика-грамматикалық мағыналардың және олардың қызметтерiнiң нақтылы тiлдiк-жамылышы ретiнде қызмет етедi. Ендеше осындай формаларды сөз формалары деп танимыз. Бiрақ бұл соңғы формалар синтаксистiк формалар. Солай болса қазақ тiлiнде сөз формалары морфологиялық тәсiл арқылы да, синтаксистiк тәсiл арқылы да жасалады.



Сөз формасы деп оның морфологиялық құрамындағы бөлшектерiнiң (морфемалардың), синтаксистiк байланыс-жалғас тәсiлдерiнiң өзара бiр - бiрiнен ерекшеленiп бөлiнерлiктей және соған орай қосымша мағыналарды бiлдiрерлiктей әр алуан т:рлерiн айтамыз.

Тiлiмiздегi сөздер морфологиялық құрамы жағынан бiркелкi емес, әр т:рлi. Сөздердiң iшiнде жалаң т:бiр сөздер де, жұрнақ арқылы жасалған туынды сөздер де бар. Бұл тұлғалармен қатар, екi т:бiрден бiрiккен сөздер де, екi т:бiрден қосарланып жасалған сөздер де, бiрнеше т:бiрдiң тiркесуi арқылы жасалған құрама сөздер де, бiрнеше т:бiрден қысқарып құралған сөздер де бар.

Сөздер формалық нұсқаларына қарай жалаң және к:рделi сөздер деп екiге бөлiнiп, жалаң сөздерге т:бiр сөз бен туынды сөздердi, к:рделi сөздерге бiрiккен сөздердi, қос сөздердi, қысқарған сөздердi жатқызады.

Жалаң сөз деп құрамында бiр ғана негiзгi т:бiрi бар сөздердi айтамыз да, к:рделi сөз деп құрамында ең кемiнде екi негiзгi т:бiрi бар сөздi айтамыз.

Қазiргi т:бiрлердiң бәрi де-лексикалық, грамматикалық және дыбыстық жақтарымен тұрақты бiр б:тiн тұлғалар. Ол т:бiрлер практикалық тiлде жеке-дара сөз ретiнде де, жаңадан әр алуан сөздер тудыратын негiз ретiнде де, жаңадан әр алуан сөздер тудыратын негiз ретiнде де, жаңадан әр алуан сөздер тудыратын негiз ретiнде де жұмсала бередi. Мысалы: ол, бұл, кет, ас, ат, шаш, сiз, :мiт, оян, жан, жақ, жалын, жалқы, жалғыз, қайт, қайыр сөздерiнде осы қасиеттердiң бәрi де бар. Бiрақ тарихи тұрғыдан қарағанда т:бiр бiрте-бiрте мағына жағынан да, дыбыстық жағынан да дамып қалыптасады. Мысалы, қазiргi кез тұрғысынан қарағанда жақ, жан, жалын, жалаң, жалқы сөздерi т:бiр сөздер. Ал тарихи тұрғыдан алсақ осылардың бәрi де туынды сөздер, өйткенi жан, жақ, жа сөздерi -н, -қ, -л, - ын қосымшалары арқылы жа деген т:бiрден туған. Демек ертезамандарда т:бiр есебiнде қызмет еткен бұл морфемалар кейiнгi замандарда көнерiп, туынды

24

қандай амал я әрекет болсын белгiлi бiр мезгiлде өтедi. Ашық райдың ең негiзгi қасиетi-шақты, шақтың неше қилы мәндерiн, реңктерiн бiлдiру болады. Сөйтiп ашық рай деп амал-әрекеттiң өткенде, қазiрде және келешекте болу я болмауын бiлдiретiн негативтi грамматикалық категориясына айтамыз. Ашық рай формары арқылы айтылатын хабар ақиқат шындықты, реальды құбылысты бiлдiрiп, тiкелей, өткен шақ, қазiргi шақ, келер шақ категорияларымен байланысты болатындықтан, оның нақтылы мазмұны мен формалары шақ категориясымен байланысты қаралады.



Етiстiк формалары арқылы реальсыз ж:зеге аспайтын я асу -аспауы к:дiктi амал-әрекет те берiледi. Неғайбыл райлардың бiлдiретiн негiзгi мағыналары әмiр, бұйрық, тiлек, өтiнiш, жалыныш, шарт, м:мкiндiк сияқты амал-әрекеттерiмен байланысты болады да, тек келешекке ғана мегзейдi. Яғни амалдың айқын емес екенiн бiлдiретiн негативтiк сипат-неғайбыл райлардың бәрiне де тән жалпы қасиет. Ал ж:зеге асуы реальды емес, тек идеальды я неғайбыл амалды бiлдiретiн қосалқы райлар, арнаулы формалары мен модальдық мағыналарына қарай бұйрық рай, шартты рай, қалау рай деп аталатын :ш т:рге бөлiнедi.

Етiстiктiң бұйрық рай деп аталатын т:рiнiң модальдық мағыналары-семантика жағынан да, грамматикалық жағынан да қарымы кең формалар. Бұл рай iске қосу, амалды iстеуге қозғау салу, т:рткi болу, ұсыныс жасау, кеңес беру, тiлек айту, өтiнiш ету, әмiр ету, бұйыру сияқты қыруар көп модальдық мағыналарды бiлдiредi, демек бұл рай сөйлеушiнiң белгiлi бiр iстi жасау, ж:ргiзу, тындыру туралы көңiл қошынан туған талабын, тiлегiн бiлдiредi. Қозғау салу, iске қосу мағынасы бiр тыңдаушыға да, көп тыңдаушыға да, I, II, III жақтардың бәрiне де арналады және етiстiктiң жалаң я к:рделi т:рлерi арқылы айтыла бередi. Мысалы:

1. Мен барайын. Бiздер барайық

Сен бар (барғын) Сендер барыңдар

Сiз барыңыз Сiздер барыңыздар

Ол барсын Олар барсын

Модальдiк мағыналардың бiреулерi әрқашан амалды iстеу :шiн бiреуге (I, II, III жақтарға) ықпал жасау ниетiн аңғартады да, әдетте ол субьектiнi (адамды) iске икемдеу :шiн көндiру :шiн қолданылады. Бұлар, бұйрық ретiнде айтылады. Модальдық мағыналардың екiншi бiреулерiнде ықпал жасау ниетi көзделмейдi, тек жай ғана тiлек, өтiнiш айтылады.

Сен оқы, мен тыңдайын, сен оқи бер, мен тыңдайын да отырайын т. т. мысалдардан бұйрық райдың жiктелетiнi көрнедi. Бiрақ ол

81

жиренiш, өкiнiш, өтiнiш сияқты көңiл к:йi жайлары да аңғартылып отырады. Сөйлеушiнiң я жазушының көңiл қошының осындай сәттерi модельдiк реңк деп аталады.



Сөйлеушi лебiзiнiң я сөйлеушi пiкiрiнiң ақиқат шындыққа қатысын бiлдiретiн тiлдегi тиiстi фонетикалық, лексикалық, грамматикалық тәсiлдер және олар арқылы берiлу ж:йесi модельдiк категория деп аталады. Модельдiк категорияның етiстiк формалары арқылы берiлетiн амал-тәсiлдерiнiң ж:йесi етiстiктiң райы деп аталады.

Етiстiктiң райы-мазмұн жағынан да, форма жағынан да-аса бай категория. Мысалы: мен барайын, мен барайыншы, мен барсамшы, мен бара алмаймын, мен бара қояйын, мен бара салайын, мен барып көрейiн...тәрiздi жай сөйлемдердегi етiстiк формаларын алсақ, олардың әрқайсысында өзiне ғана тән, өзгелерiнде жоқ модальдық мән бар. Ал сол модальдiқ реңктердiң қай-қайсысы болсын етiстiктiң тиiстi формалары арқылы берiлiп, сол формалар арқылы бiр-бiрiнен ажыратылып тұр. Рай категориясы шақ формаларымен де, есiмше мен көсемшенiң формаларымен де және етiстiктiң кейбiр өзге т:р формаларымен де байланысты болады.

Амалдың ақиқатқа қатысын бiлдiруiне қарай етiстiк райлары iштей сараланып, ашық рай және неғайбыл райлар деп аталатын екi салаға бөлiнедi. Олардың негiзгi сипаттары мен айырмашылықтары мынандай:

1) Ашық райда арнаулы грамматикалық көрсеткiштер болмайды, неғайбыл райларда арнаулы қосымшалар болады.

2) Ашық рай, амалды реальды етiп көрсететiндiктен, мезгiл ұғымымен - өткен, қазiргi және келер шақтармен байланысты болады да, сөйлеу тiлiнде сол шақ формалары арқылы көрiнедi. Ал неғайбыл амалдың реальды емес екенiн, яғни амалдың негативтi сипатын бiлдiрiп, олардың бұйыру, қалау, шарт ету, қажет санау тәрiздi модальдық реңктер т:рiнде атайды да, тек келешекке мегзегенi ғана болмаса, жақ категориясына тiкелей қатыспайды.

3) Ашық райдың қолданылу өресi де, мағыналық қарымы да әрi кең, әрi аса бай ұтымды болады. Сол себептен көптеген модальдiк реңктер мен басқа таза субьективтiк мағыналарды бiлдiру :шiн индикативтiң (ашық райдың) формалары аса жиi қолданылады.

Ашық райдың арнаулы қосымшалары болмағанымен бұл категория амалдың белгiлi бiр мезгiлде, яғни өткен, қазiргi және алдағы кездердiң бiрiнде болу я болмауын көрсететiн шақ формаларымен тiкелей байланысты болатындықтан, шақ формаларының ж:йесi оның грамматикалық көрсеткiштерi есебiнде қызмет етедi. Бұл қызмет ашық райға тән табиғи нәрсе. Рай категориясы етiстiкке тән категория болатын болса, амалды, әрекеттi, қимылды, қозғалысты, процестердi бiлдiретiн етiстiктердiң өздерiне тән табиғи формасы-шақ категориясы мен байланысты. Өйткенi

80

сөздердiң құрамына енiп, ол құрамнан бөлшектенбейтiндей к:йге жеткен де, жаңадан сөз тудырарлықтай т:бiрге айналған. Осындай көнеленген сөздер көнеленген т:бiрлер деп аталады.



Сонымен т:бiр деп әрi қарай бөлшектенбейтiн, морфемаларға м:шеленбейтiн, нақтылы бiр зат я құбылыс жайындағы немесе әрекет жайындағы ұғымды бiлдiретiн белгiлi бiр дыбысты я дыбыстық құрамды айтамыз.

Туынды сөз деп әдеттеморфемаларға бөлшектенетiн туынды негiздердi айтамыз. Туынды сөздiң құрамында негiзгi т:бiр морфемасы және қосымша морфемалар болуы шарт. Мысалы: малшы, малшылық, құрама, құранды т.б. Сөйтiп туынды сөздер деп жұрнақтар арқылы негiзгi т:бiрден өрбiген сөздердi айтамыз. Осы себептен туынды сөздер деп грамматикаларда кейде туынды т:бiр деп те аталады. Мысалы: Көкше көктен де көгiлдiр деген сөйлемдi алсақ, ондағы Көкше, көктен, көгiлдiр дегендердiң :шеуi де бiрдей туынды сөздер емес. Бастапқы т:бiрi көк болғанымен ондағы туынды сөздер көкше және көгiлдiр дегендер ғана. Ал көктен деген туынды сөз емес, жалғаулы сөз ғана. Туынды сөз тек т:бiрден ғана жасалып қоймайды, туынды сөздердiң өздерiнен де өрби бередi. Мысалы: бiл, бiлiм, бiлiмпаз, бiлiмпаздық деген сөздердi алсақ, бәрiнiң де т:бiрi-бiл. Бiрақ ол т:бiрден тiкелей туған сөз-бiлiм деген ғана. Қалғандары туынды сөздерден өрбiген (бiлiмпаздық).

Туынды сөздер жұрнақ арқылы жасалғанымен, жұрнақтар барлық сөзге бiрдей жалғана бермейдi. Кейбiр жұрнақтар бiр сөзге ғана емес, белгiлi бiр топ сөздiң қай-қайсысына болса да, жалғана берсе, кейбiр жұрнақтар бiр-екi сөзге ғана жалғанып көнеленiп қалады да басқа сөздерге жалғанбайды. Бiр алуан сөздерге жаппай жалғаныла беретiн жұрнақтарды тiрi жұрнақтар деймiз де, бiрдi-екiлi сөзге ғана жалғанып орнығып, қалыптасып қалған жұрнақтарды өлi я көне жұрнақтар деймiз. Мысалы: ойпат, киiт, кент, жент, тоңазы, шынтуайт дегендердегi -пат, -iт, азы, -нт, -туайт жұрнақтары өлi жұрнақтар.

Тiрi жұрнақтар да кез келген сөздерге жапа-тармағай жалғана бермейдi. Көне жұрнақтар бiрлi-жарымды сөздерге жалғанса, тiрi жұрнақтар өздерiнiң жаңа сөз тудыру қабiлетiне қарай, сөздердiң семантикасына, мағынасына қарай белгiлi бiр грамматикалық категорияға жататын сөздерге жалғана бередi. Мысалы: -шы,-лы деген тiрi жұрнақтарды жалғап: сушы, малшы, кеншi, сулы, малды, :йлi деген сияқты сөздердi жасауға болады. Бiрақ осы сөздерге -қы,-кi,-ғыш,-қыш жұрнақтарын жалғауға болмайды.Өйткенi бұл жұрнақтар бiр сөз табына жататын сөздерден екiншi сөз табына жататын сөздердi тудырады.

Жұрнақтың туынды сөзге қосатын:лесi оған тән болып қалыптасқан формасына, мағынасына, қызмет атқару қабiлетiне

25

байланысты.Мысалы: -лы,-лық, -ла, -лас, -шы, -шылық жұрнақтарын алсақ, олардың өздерiне тән формалары, өз мағыналары, қабiлеттерi бар. Ендеше қанша жұрнақ болса, олардың әрқайсысының өз формасы, өз мағынасы, өз қабiлетi болады. Сөйтiп, туынды сөздiң мағынасы өзiнiң құрамындағы т:бiрдiң мағынасымен де жұрнақтың мағынасымен деiштей байланысып барып, бiртұтас қасиет-қабiлетке иеленедi.




Каталог: uploads -> books -> 251467
books -> Низомий номидаги тошкент давлат педагогика университети
books -> Науаи мемлекеттiк педагогика институты
books -> Бейімбет Майлин атындағы
books -> И.Ҳ.Ҳамдамов, С. Б. Мустанов, Э. И.Ҳамдамова, Г. А. Сувонова ботаника и.Ҳамдамов, С. Мустанов, Э. И.Ҳамдамова, Г. Сувонова Ботаника
251467 -> Тараккиётига боглик булиб, фаннннг ривожланичпп-а куп о
251467 -> Қодир Тўраев Муҳайё Зокирова Қизиқарли билимлар оламида
251467 -> Бухоро давлат университети


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   13


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет