Цитология, гистология және эмбриология негіздері пәнінің емтихан сұрақтары



Дата24.01.2023
өлшемі42.5 Kb.
#181873
түріҚұрамы
Байланысты:
каз экз вопросы цит гист эмбр
Биохимия ЛЕКЦИЯ 3, №12 (1), 34ко

Цитология, гистология және эмбриология негіздері пәнінің емтихан сұрақтары

  1. Цитология, гистология және эмбриология пәні, әдістері және міндеттері.

Цитология - клетка туралы гылым (грек, kytos - клетка, «логос» гылым). Цитология клеткалардың құрылысын, химиялық құрамын, аткаратын қызметін, клеткалардың көбеюін, клетканың қоршаған орта жагдайларына бейімделуін зерттейді. Цитология баска биологиялык ғылымдармен тығыз байланысты. Олар: анатомия, гистология, физиология, эмбриология, генетика, молекулалық
биология. Қазіргі цитология жедел қарқынмен дамып, клеткалық биология, клетка физиологиясы, цитохимия, цитогенетика, цитоэкология, салыстырмалы цитология сияқты өзінің төл тармақтарын туындатты.
Негізгі зерттеу әдісі микроскоп: жарық микроскоп, фаза-контрастық микроскоп тірі клетканы зерттеуде қолданылады, интерференциялық микроскоп фаза өзгерісін зерттейді, электронды микроскоп, микротом арқылы кеседі. Клеткаларды өсіру, микрохирургия микроманипулятор көмегімен, цитофотометрия боялған зат мөлшерін табу, авторадиография биополимер синтезі жүретін жерді анықтауға қ-ды


  1. Қазіргі клетка теориясының негізгі ережелері.

Қазіргі кездегі клетка теориясы мынадай қагидаларға
негізделген:
1) Клетка барлық тірі организмдердің қүрылысы мен дамуының негізгі жэне ең кіші бірлігі;
2) барлық бірклеткалы жэне көпклеткалы организмдердің клеткалары өздерінің құрылысы, химиялық құрамы, негізгі тіршілік әрекеті мен зат алмасуы жағынан бір-біріне ұқсас (гомологты);
3) клеткалар бөліну арқылы көбейеді жэне эрбір жаңа клетка алғашқы (аналық) клетканың бөлінуі нәтижесінде пайда болады;
4) көпклеткалы күрделі организмдерде клеткалар өздерінің атқаратын қызметтеріне қарай маманданған жэне олар үлпалар түзеді;
5) үлпалардан мүшелер қүралады, олар өзара өте тығыз байланысты жэне нервтік, сондай-ақ гуморальдық реттеу жүйелеріне бағынышты болады.

«Клетка» деген атауды XVII Роберт Гук алғаш рет қолданған. Роберт Гук өзі жасаған микроскоп арқылы тоздың жұқа кесіндісін қарап, оның көптеген ұяшықтардан клеткалардан тұратынын көрген. Кейін өсімдіктердің өсіп дамуын бақылай келе Н.Грю (1671) мен М.Мальпиги (1671) бұл жаңалыктарды толық дәлелдеді. Антон Левенгук микроскоп арқылы бірнеше жаңалықтарды ашты: бір клеткалы организмдерді (1680), бір-бірімен байланыспайтын қанның кұрамындағы еркін клеткалар - эритроциттерді (1680); козгалғыш «ұрык жәндіктерді» (сперматозоидтарды). Клетканың күрамындағы негізгі элемент - протоплазма деп 1830 ж. Пуркинье ашты. Ал 1831 ж. Р.Браун клетканың ішіндегі


ең маңызды, тұрақты элементі ядро болып табылады деп дәлелдеді. 1832 ж. Вагнер ядрошықты ашты.1839 ж. М.Шлейден мен Т.Шванн бірі-бірінен тәуелсіз, клетка теориясын тұжырымдады. клетка барлық тірі организмдер құрылысының негізгі бірлігі екенін, жануарлар мен өсімдіктер келткаларының бір-біріне ұқсас болатынын көрсетті. Бұл қағидалар бүкіл тірі организмдердің шығу тегінің бір екендігіне, бүкіл органикалық элемінің бірлігіне аса маңызды дәлелдеме болды. Т.Шванн мен М.Шлейден клетканың дербес тіршілік иесі екендігі, тірі организмнің ең ұсақ бірлігі екендігі, клеткасыз тіршілік болмайтыны туралы ғылымға дүрыс түсінік енгізді.Ф.Энгельс клетка теориясын жоғары бағалап, XIX ғасырдағы үлы жаңалыктардың бірі деп атап кеткен.
Рудольф Вирхов 1858 ж. клеткалардың бөлінуін анықтап, эрбір жаңа клетка тап өзіндей клетканың бөлінуі арқылы пайда болатыны туралы тұжырымдады. Карл Бэр сүтқоректілердің жүмыртқа клеткасын ашып, көпклеткал организмдердің бэрі де өзінің дамуын бір клеткадан бастайтынын жэне ол клетканың зигота болатынын анықтады.

4. Прокариоттық және эукариоттық клеткалардың шығу тегі туралы гипотезалар.


5. Клетканың мембраналы органоидтары және олардың жалпы сипаттамасы.
Мембраналы компонент - ол вакуольді жүйе (эндоплазмалық тор, Гольджи аппараты, лизосомдар, өсімдіктер вакуолі, сферосомдар, пероксисодар) мембраналы органоидтар (митохондрия, пластидтер).
Эндоплазмалык торды 1945 ж. Портер балапанның
фибробластарынан тауып ашқан. Электронды микроскоп арқылы
бүтін кесілмеген клеткалардың ішінде көптеген вакуольдер мен
каналшалар бір-бірімен қосылып тор түзетінін көрген.
Цитоплазманың мембраналарымен шектелген эр түрлі
түтікшелер жэне қапшықтардан (цистерналардан) түратын
көлемді жүйені эндоплазмалык тор деп атаған. Түтікшелер мен
капшықтар бір-бірімен байланысып, бүкіл цитоплазмаға
жайылган күрделі торды жасайды (17-сурет). Мембрананың
қалыңдығы 7 нм болады. Әр түрлі клеткаларда эндоплазмалық
тордың құрылысы мен даму деңгейі эр түрлі болатыны
анықталады. Эндоплазмалық тор көп мөлшерде белок, липид,
гликоген синтездейтін клеткаларда өте жақсы дамыган.
Сонымен бірге, эндоплазмалық тор клеткада тасымалдау
рөлін атқарады. Әр түрлі заттардың сыртқы ортадан клетка ішіне
түсуін жэне органоидтардың бір-бірімен байланысуын
қамтамасыз етеді.
20 ғасырдың 50-ші жылдары ультра жүқа кесінділерді жасау
тәсілі жетілгеннен кейін, эндоплазмалық тордың екі түрі
белгіленді: түйіршікті (гранулалық) жэне тегіс (түйіршіксіз.
агранулалық).
Ультра жұқа кесінділерде түйіршікті эндоплазмалық тордың
түйық мембраналардан түратындығы байқалды. Мембраналар эр
түрлі ұзынша келген қапшықтарды, цистерналарды жэне тар
каналшаларды түзеді: қуыстардың көлемі эндоплазмалык тордың
42
кызметіне карай өзгеріп тұрады. Қуыстың ең кіші ені 20 нм, ал
кеңейтілген түрінде бірнеше мкм дейін жетеді. Дж.Паладе
эндоплазмалық тордың мембраналарының сырт жағында
(гиалоплазма жағында) көптеген түйіршіктерді тауып ашқан.
Олар рибонуклеопротеидтерден түратындығын дәлелдеген.
Қазіргі уақытта ол рибонуклеопротеидтердің рибосом екендігі
белгілі болды. Мембрананың бетінде көптеген рибосомдар бір
информациялық РНҚ жанында топтасып полисомдар құрады.
Түйіршікті эндоплазмалық тордың мембраналары кейбір
клеткаларда бытыраңқы түрде, сирек кездесуі мүмкін. Ондай
клеткаларда зат алмасудың белсенділігі томен болады. Ал белок
синтездейтін клеткаларда эндоплазмалық тор жақсы жетілген.
Түйіршікті эндоплазмалык тордың мембраналары өте тығыз
орналаскан жерін
эргастоплазма
деп атайды. Эргастоплазма
нерв клеткаларында тигроид деп, ал бауырда Берг денешігі деп
аталады.
Белок рибосомдарда синтезделеді. Мембранаға бекітілген
рибосомдардың саны белок синтезінің белсенділігіне
байланысты. Сондықтан белокты секрет өндіретін ұйқы безінің
мембраналарында рибосомдар өте көп болады. Эндоплазмалык
тордың мембранасында орналасқан рибосомдар сыртка
шығарылатын - «экспортқа жасалатын» белоктарды синтездейді.
Мысалы, ұйкы безі бірнеше ферменттерді синтездейді
(протеиназа, липаза, нуклеаза); бауырдың клеткалары - қанның
альбуминдерін; плазмоциттер - ү - глобулиндерді, сілекей безі -
асқорыту ферменттерді
(X-
амилазаны).
Ұрыктык, ісік жэне басқа тез өсетін клеткаларда полисомдар
мембраналарға бекітілмей гиалоплазмада бос жатады. Мүндай
полисомдар белокты көп мөлшерде тек клетканың өз пайдасына
синтездейді.
Түйіршікті эндоплазмалық тордың бетінде синтезделген
белок гиалоплазмаға түспей, мембранадан өтіп эндоплазмалык
тордың ішкі қуыстарында жиналады. Одан кейін синзделген
заттар Гольджи аппаратына түседі де сыртқа шығарылады.
Түйіршікті эндоплазмалык тордың тағы да бір өте маңызды
кызметі - ол клеткалық мембраналарды өңдеу. Түйіршікті
эндоплазмалык торда барлық мембраналық белоктар,
мембрананың липидтері синтезделеді және липопротеид
43
мембраналары осы торда жинақталып құрылады. Сондықтан да
түйіршікті эндоплазмалық торды клеткалык мембрана
«фабрикасы» деп атайды. Синтезделген жаңа мембрананың
бөліктері эндоплазмалық тордың мембранасына еніп, соның
жазықтығында қалып, мембрананың ауданын ұлгайтады. Барлық
клеткалық мембраналар (эндоплазмалық тордың, Гольджи
аппаратының, плазматикалық мембрананың) түйіршікті
эндоплазмалық торда түзіледі.
Тегіс (түйіршіксіз) эндоплазмалық тор майда вакуольдерден
жэне бір-бірімен байланысып тұратын түтікшелерден түрады.
Олардың қуыстарының диаметрі 50-100 нм. Тегіс эндоплазмалық
тордың мембраналарының бетінде рибосомдар болмайды. Тегіс
эндоплазмалық тор түйіршікті тормен тығыз байланысты.
Түйіршікті эндоплазмалық тор рибосомдарын жоғалтып, тегіс
торға ауысып отырады.
Тегіс эндоплазмалық тор белок синтезіне қатыспайды. Бүл
торда триглицеридтер, липидтер жэне көмірсулар синтезделеді.
Жазық эндоплазмалық тор стероид өңдейтін клеткаларда
жақсы дамыган (бүйрек үсті безінің қыртыс затында, аталық
жыныс безіндегі гормон өңдейтін интерстиция клеткаларында).
Бауырдағы эндоплазмалық тор улы заттарды
залалсыздандырады. Ол процеске тотығу ферменттерімен
дегидрогеназалар қатысады.
Жазық эндоплазмалық тор (бауырда) гликогеннің жиналатын
жері, сондықтан ол тордың гликогеннің зат алмасуында маңызы
зор.
Көлденең жолақты бүлшық етте жазық эндоплазмалық торды
саркоплазмалық ретикулум деп атайды. Саркоплазмалық
ретикулум кальций иондарын жинап сақтайтын органоид. Са-
иондары көмегімен жиырылған бұлшықет талшыгы кайтадан
созылады.
Тегіс эндоплазмалық тор көбінесе бір-бірімен байланысып
тұратын түтікшелерден тұрады. Кейде тегіс эндоплазмалык
тордың түтікшелері түйіршікті тордың қапшықтарымен жалгасып
тұрады.
44
Сонымен түйіршіксіз эндоплазмалық тор клеткада бірнеше
қызмет атқарады:
1) липидтер мен стериодты гормондарды синтездеу. Қанның
күрамындагы липопротеидтер бауырдың тегіс эндоплазмалық
торында өндіріледі;
2) дәрі препараттарды жэне улы заттарды детоксикациялау;
3) гликогенді синтездеу (бауырда);
4) кальциді жинап сақтау
Гольджи аппараты үш
компоненттен тұрады (18,19 - сурет).
46
1. Қатар орналасқан жазық мембраналардан тұратын жалпақ
капшықтар (цистерналар) жүйесі. Мұндай көршілес қатар
жатқан қапшықтардың ара қашықтыгы 14-15 нм. Әр
қапшықтың ішкі қуысының ені 9 нм, ал мембраналардың
қалыңдыгы 7 нм.
2. Екінші компонент - белок секретін эндоплазмалық тордан
тасымалдайтын диаметрі 30-50 нм болатын көпіршіктер.
3. Үшінші компонент - диаметрі 0,2-0,3 мкм болатын ірі
вакуольдер.
Өсімдіктер және омырткасыздардың клеткаларында Гольджи
аппараты диффузды (бытыраңқы) түрде клеткада жайылып
жатады. Гольджи аппаратының мұндай түрін
диктиосом
деп
атайды. Диктиосом жазық қапшықтардан (цистерналар) және
олардың шеттерінде орналасқан майда көпіршіктерде түрады.
Гольджи кешені клеткада өте маңызды қызметтер
атқарады: 1) эндоплазмалық торда өндірілетін секреттерді
қалыптастыру және сыртқа шығару; 2) көмірсулар синтезіне
катысу жэне көмірсуларды полипептид тізбектеріне жалгастыру;
3) лизосомдар қүрастыруга қатысу; 4) сперматозоидта Гольджи
аппаратынан акросом қалыптасады
Лизосом - мембраналы органоид, клеткалардың барлық
түрінде дерлік кездеседі. Олардың саны клетканың гүріне жэне
оның атқаратын қызметіне байланысты. Кэдімгі клеткаларда
лизосомдар маңызды асқорыту қызметін атқарады. Олар клетка
бойындағы жэне сырттан келетін кейбір заттарды ыдыратумен
айналысады. Лизосомдағы асқорыту процесінде ферменттер
сыртқы цитоплазмалық матриксіне шықпайды. Бірақ, клетканың
өлуі жақындағанда, не болмаса ол өлгенде, лизосомдар өзінің
ферментін қоршап тұрған цитоплазмаға тез босатады, соның
арқасында өлген клетка ғана емес, тіпті оның айналасы да
қорытылады. Сондықтан, клеткалар жэне ұлпаларда организм
өлгеннен кейін басталатын
аутолиз
деп аталатын терең
өзгерістерге, лизосомдардың ферменттерінің белгілі дэрежеде
жауапкершілігі болады. Лизосомдардың бірнеше түрі болады (21-сурет).
1
. Алғашқы лизосомдар (протолизосом)
мембранамен
қапталған. құрамы біркелкі көпіршіктер Гольджи кешені
жанында шоғырласады. Алғашқы лизосомдардың пайда болуы
секретті түйіршіктердің пайда болуына ұқсайды. Лизосом
құрамындағы ферменттің синтезделуі түйіршікті эндоплазмалық
тордың рибосомдарында орындалады, ал қалыптасу процесі
Гольджи аппаратында өтеді.
2.
Екінші лизосомдар
фагоцитоз процесіне байланысты,
немесе аутолиз нэтижесінде біріншілік түрінен пайда болады.
52
Фагоцитоз есебінен клетканың цитоплазмасында фагосомдар-
вакуольдер пайда болады.
Фагосомдар
жұтылып алынған
заттардан жэне сырттан қоршап тұрған плазматикалық
мембрананың бөлігінен тұрады. Осы фагосомдар алғашқы
лизосомдармен бірігіп
фаголизосомдарды
құрастырады.
Г идролазалар эсерімен оның ішіндегі макромолекулалар
мономерге айналуынша ыдыратылады, кейінірек оларды клетка
пайдаланады. Аутолиз
процесі нәтижесінде екінші лизосомдардың
басқаша түрі
аутолизосомдар (цитолизосомдар)
пайда болады.
Қартайган органоидтар өле бастайды, олар лизосомдармен
корытылады.
Лизосомдарға түскен эрбір зат түгелдей ыдыратыла
бермейді. Олай болганда қалдық денешіктер, не болмаса
53
телолизосомдар пайда болады, олар немесе клеткадан
шығарылады, немесе клетка өлгенше оның ішінде калады.
Мысалы нерв клеткасында қартаю көрсеткіші липофусцин
пигменті жиналады.
Лизосомдардың пайда болуы жэне атқаратын кызметі
секреттік вакуольдерге үқсас. Олар түйіршікті эндоплазмалық
тор мен Гольджи кешенінің көмегімен пайда болады. Бірақ
секреттік вакуольдер «экспортқа» жасалатын болса, клеткадан
шығарылып басқа мүшелерде өз қызметін көрсететін болса,
лизосомдар клетканың ішінде жүмыс істеп эндогенді жэне
экзогенді заттарды ыдыратады.

Пероксисомдар (микроденешіктер)


- бір қабат
мембранамен қапталған ұсақ вакуольдер (0,3-1,5 мкм).
Пероксисомда сутегінің асқын тотығының (НгО^-ның) зат
алмасуына қатысатын ферменттер жиналған (оксидаза,
уратоксидаза) жэне Н
2
О
2
ыдырататын каталаза ферменті.
Сутегінің асқын тотыгы клетканы уландырады, сондықтан Н20 2 -
ны ыдырататын пероксисомдар клеткада қорғаныс кызмет
атқарады.
Пероксисомдар қарапайымдыларда, төменгі сатыдагы
саңырауқұлақтарда, өсімдіктерде жэне омырткалыларда
табылған. Омырткалыларда пероксисомдар бауыр мен бүйректе
кездеседі. Егеуқұйрык гепатоцитінде 70-100 пероксисом болады.
Пероксисомдар эндоплазмалық тордың цистерналарынан пайда
болады. Пероксисомның ортасында
нуклеоид
деген тыгыз
ферменттерге бай зат орналасады. Бірақ оны бактерияның
нуклеоидымен шатастыруға болмайды. Ол ядролык зат емес.

Сферосомдар өсімдік клеткаларында кездесетін бір кабат


мембранамен қапталған көпіршіктер. Эндоплазмалық тордың
қапшықтарынан бөлініп пайда болады. Жаңа бөлінген
сферосомның диаметрі 100-150 нм. Бірте-бірте сферосомның
ішінде май жиналып, ол май тамшысына айналады.
Сферосомның құрамында майдан басқа: белок жэне фермент
липаза кездеседі
Клеткадагы митохондриялар жиынтығын
хондриом
деп
атайды. Әдетте клеткаларда хондриом көптеген бөлек
митохондриялардан тұрса, кейбір клеткаларда бір гана
тармақталған кұрделі кұрылысты митохондрия болады. Мүндай
клеткадагы хондриомды
митохондриялық ретикулум
деп
атайды. Бүлшык ет талшығында митохондриялық ретикулум
бөлек жатқан узын митохондриялармен
митохондрия аралық
байланыстарды
жасайды. Осындай күрделі митохондриялық
ретикулум бүлшық ет талшықтарының бір мезгілде синхронды
түрде жиырылуын қамтамасыз етеді.
Митохондрияның қүрамында клетканың тыныс алуына
кажетті фермент тізбектері болады. Митохондрияда органикалык
субстраттардың тотығуы жэне АДФ фосфорлануы нәтижесінде
АТФ синтезделеді, сондықтан да митохондрияны клетканың күш
беретін станциясы деп атайды. Бүл процесс тотығу-фосфорлану
процесі деп аталады.
Электронды микроскоп арқылы зерттеулер митохондрияның
нэзік қүрылысын толык анықтады. Митохондрия екі
мембранамен қоршалған (ішкі жэне сыртқы). Митохондрияның
сыртқы жэне ішкі қуысы болады. Сыртқы қуысы екі
58
мембрананың арасындағы қуыс. Ішкі қуысында матрикс деген зат
болады.
Сыртқы мембрана заттардың митохондрияның ішіне енуін
жэне шығуын реттейді. Ішкі мембрана күрделі өсінділер-
кристаларды жасайды. Әр түрлі клеткаларда кристалардың
орналасуы жэне құрылысы әр түрлі болуы мүмкін Митохондрияның ішкі мембранасының ішкі бетінде өте
ұсақ (диаметрі 90 А) саңырауқүлақ тэрізді денешіктер
орналасады. Денешіктердің қүрамында тотығу жэне фосфорлану
процесіне қатысатын АТФ-аза ферменті болады.
Митохондрияның сыртқы қуысында киназа ферменттер
жэне май кышкылдардың алмасуын реттейтін ферменттер
орналасады.
Митохондрияның матриксінде ДНҚ, РНҚ, рибосомдар,
нуклеотидтер, аминоқышқылдар, ферменттер т.б. заттар бар.
59
Митохондрияның ДНҚ-асы бактериялардың ДНҚ-сына үқсас.
Рибосомдар да солай, бактерияның 70S рибосомдарындай
болады. Рибосомдарда белок синтезі жүреді. Бірақ та
митохондрияның көптеген белоктары цитоплазмада синтезделіп,
митохондрияның мембраналары арқылы ішіне өтеді.
Сондықтан да митохондрияны жартылай автономиясы бар
органоид деп атайды.

Пластидтер тек өсімдік клеткаларында кездесетін органоид.


Пластидтерде көмірсулардың алғашқы жэне екінші биосинтезі
өтеді. Пластидтер үш түрге бөлінеді (25-сурет).
1.
Лейкопластар
түссіз пластидтер, өсімдіктердің түссіз
бөлімдерінде кездеседі. Лейкопластар арасында жиі кездесетін
түрі - амилопласт. Амилопласта крахмал синтезделінеді жэне
жинақталады. Аминопластар вегетативті органдардың
эпидермис клеткаларында, жемістерде жэне дәндерде кездеседі.
2.
Хромопластар
сары, қызғылт-сары, кызыл, қоңыр түсті
органоидтар. Олардың түсі қүрамындагы пигменттермен
(каротин, ксантофилл) байланысты. Гүлдер мен жемістердің түсі
қүрамындагы пигменттерге байланысты болады. Хромопластар
каротиноидтардың қоры болып саналады.
3.
Хлоропластар
жасыл пластидтер. Олардың қүрамында
хлорофилл жэне ксантофилл пигменттері бар. Хлоропласт
хлорофилл арқылы күн сәулесінің жарық энергиясын пайдалана
отырып бейорганикалык заттардан органикалық заттар
синтездейді. Бүл процесті фотосинтез деп атайды. Фотосинтез
реакциясын былайша көрсетуге болады:
6СО2+ 6 Н2О — С6Ні20б + 6 О2
Барлық пластидтер бір-бірімен генетикалық байланысты
болып, бір түрден екінші түрге ауысып отырады. Жоғаргы
өсімдіктердің үрық жэне меристема клеткаларында пластидтер
екі қабығы бар түссіз
про пластид
түрінде кезедеседі. Пропластидтер даму барысында пластидтердің үш түрін бере
алады. Хлоропласт қүрылысы жағынан пластидтердің ең күрделі
түрі болып саналады. Хлоропласт сыртынан екі мембранамен
қапталған. Ішкі мембрана матрикстің ішіне көмкеріліп ламелла
деген құрылыстарды жасайды. Строманың ламеллалары жалпақ
қапшықтар тэрізді: олар хлоропластардың ішкі мембранасымен
тыгыз байланысып, бір-біріне параллель орналасады.

Жалпақ, жабық мембраналы қапшықтар - тилакоидтар


бірінің үстіне бірі орналасып, граналар түзеді. Бір гранада 50-ге
дейін тилакоидтар бар. Хлоропластың барлық граналары өзара
мембраналар арқылы байланысқан (26-сурет). Хлорофилл осы
граналарда шоғырланғандықтан мүнда фотосинтез процесі
жүреді.
Хлоропластардың матриксында нуклеин қышқылдары (ДНҚ,
РНҚ), рибосомдар орналасады жэне крахмал, липид түйіршіктері
кездеседі. Хлоропластың рибосомаларында белок синтезі жүреді.
Бірақ та көптеген пластид белоктары цитоплазмада синтезделіп,
сыртқы мембраналар арқылы органоидтың ішіне өтеді.
Сондықтан пластидтерді де митохондрилар сияқты
жартылай автономиясы бар органоид деп атаймыз.

Лейкопласта тилакоид жүйесі нашар дамыған. Хромопласт


лейкопластан өз бойына каратиноидтарды жинап пайда болуы
мүмкін. Басқа жағдайда хлорофиллін жоғалтқан хлоропластан да
қалыптасады. Сондықтан да хлоропластар құрылысы жағынан эр
түрлі болып келеді.
Пластидтер бөлініп көбейеді

Мембранасыз компонент - ол центриольдер, рибосомдар, микротүтікшелер, микрофиламенттер


Гиалоплазма (hyaline - мөлдір) немесе цитоплазма матриксы клетканың ішкі ортасы болып табылады. Гиалоплазманың қүрамында белок, нуклеин қышқылдары, полисахаридтер бар. Гиалоплазма сүйық түрінен қоймалжың түріне ауысып түрады. Электронды микроскоп арқылы гиалоплазманың күрделі, көп компонентті жүйе екендігі дәлелденді. Гиалоплазманың ішкі нэзік қүрылысы түрақты емес, керісінше атқаратын қызметіне қарай өзгеріп түрады Гиалоплазма - клетканың барлык құрамдарын біріктіріп тұратын жэне бір-бірімен химиялық қатынасын қамтамасыз ететін орта. Гиалоплазма АТФ- молекулалары жинақталатын орын. Гиалоплазмада қоректік заттар (гликоген, май) жиналады.К.Р.Портер мегавольтті электронды микроскоп көмегімен
бүтін клетканы зерттеп, гиалоплазманың ішінде эр түрлі жіпшелерден тұратын микротрабекула торын тапты (7-сурет). Микротрабекула торы өте жіңішке (2-3 нм) эр түрлі багытта жататын жіпшелерден тұрады. Сол жіпшелер барлык ішкі органоидтарды, микротүтікшелерді бір-бірімен жэне плазматикалық мембранамен қосып тұрады. Екі немесе бірнеше трабекулалардың қиылысқан жерінде рибосомдар (полисомдар) топтасып жатады.
6. Мембранасыз клетка органоидтары және олардың жалпы сипаттамасы.
7. Плазмолемма, оның құрылысы және қызметі.
Плазмалемма (гректің lemma - қабықша) деп аталатын клетканың сыртқы мембранасы белоктармен жалғаскан липидтердің екі қабатынан тұрады . Сонымен бірге, плазмалемманың сырткы кабатының құрамына белоктармен байланысқан гликопротеидтер мен гликолипидтерден тұратын гликокаликс кіреді.Плазмалемманың қалыңдығы 10 нм шамасындай, баска мембраналарға қарағанда қалыңдау, өйткені оның сыртқы беті көмірсулардан, ішкі жағы қалың белок молекулаларынан тұрады. Мембрананың негізгі химиялық компоненттері - белоктар 60%, майлар 40% жэне көмірсулар 10%. Клетканың ішкі мембраналарына қараганда плазмалемма холестеринге бай. Плазмалемманың сыртқы көмірсулардан тұратын гликокаликс қабатының қалындыгы 3-4 нм-дей болады. Плазмалемманың негізгі атқаратын қызметі: қорғаныштық, өткізгіштік жэне тасымалдаушы. Тасымалдаушы плазмалемма сулардың, иондардың жэне молекулалардың сыртқы ортадан клеткаға өтуін жэне кері өтуін реттеп отырады. Зат алмасу процесінде клеткада пайда болған қорытылган заттар да осы плазмалемма арқылы сыртқа шыгарылып отырады.Плазмалемманың сыртқы бетінде рецепторлық ферменттер орналасады, олар клетканың күйін басқа көрші клеткаларга жеткізіп тұрады. Плазмалемма клетканың бөліну процесінде маңызды рөл атқарады. Оның сыртында микротүтікшелер, талшықтар сияқты эр түрлі өсініділер болады.

8. Биологиялық мембрана құрылымының сұйық-мозаикалы гипотезасы.


9. Гольджи кешені, оның құрылымы мен қызметі.
10. Түйіршікті эндоплазмалық тор, оның құрылысы мен қызметі.
11. Агранулярлы эндоплазмалық тор, оның құрылысы мен қызметі.
12. Біріншілік және екіншілік лизосомалар, олардың құрылысы мен қызметі.
13. Пластидтердің құрылысы мен қызметі, олардың классификациясы.
14. Хлоропластар, олардың құрылысы мен қызметі.
15. Митохондриялардың құрылысы мен қызметі.
16. Клетка ядросының негізгі қызметтері.
17. Интерфазалық ядроның құрылысы мен қызметі: кариолемма, кариоплазма, хроматин, ядролық матрикс, ядрошық.
18. Хроматиннің тығыздалу деңгейлері: нуклеосома, нуклеомер, хромомер, хромонем, хромосом.
19. Эухроматин және гетерохроматин.
20. Митоздық хромосомдардың морфологиясы.
21. Цитоскелет және клетка орталығы.
22. Клетка циклі.
23. Митоз, оның фазалары және биологиялық мәні.
24. Мейоз, оның фазалары және биологиялық мәні.
25. Клетканың өлуі: некроз және апоптоз.
26. Эмбриологияның даму тарихы және оның биология ғылымдарының ішіндегі орны.
27. Ооциттердің құрылымы және классификациясы.
28. Аталық жыныс клеткаларының құрылысы мен дамуы. Сперматогенез.
29. Аналық жыныс клеткаларының құрылысы мен дамуы. Оогенез.
30. Овуляция. Менструалды цикл.
31. Ұрық шашу, сыртқы және ішкі.
32. Жасанды ұрықтандыру. ЭКО.
33. Ұрықтану. Ұрықтану кезеңдері: дистанттық, контактты, сингамия.
34. Табиғи және жасанды партеногенез.
35. Бөлшектену. Бөлшектену түрлері. Гертвиг-Сакс ережелері.
36. Бластуланың түрлері. Фогттың болжамды мүшелерінің карталары.
37. Гаструляция. Гаструляция түрлері.
38. Мезодерманың пайда болу жолдары.
39. Ұрық жапырақшалар теориясы.
40. Нейруляция. Осьтік мүшелердің түзілуі, органогенез.
41. Эмбрионалды индукция және компетенция туралы түсінік.
42. Құстардың даму ерекшеліктері.
43. Сүтқоректілердің даму ерекшеліктері.
44. Плацентаның гистологиялық және анатомиялық типтері.
45. Ұрықтан тыс (уақытша) мүшелердің құрылысы мен қызметі (саруыз қапшығы, аллантоис, амнион, хорион).
46. ​​Эпителий ұлпаларының құрылымы және классификациясы.
47. Эпителий ұлпаларының негізгі белгілері.
48. Көп қабатты мүйізделетін эпителийінің құрылымы және регенерациясы.
49. Сыртқы секреция бездері: қарапайым және күрделі.
50. Секреция түрлері: мерокринді, апокринді және голокринді.
51. Ішкі секреция бездері және олардың ағзадағы рөлі.
52. Секреторлық цикл туралы түсінік.
53. Ішкі ортаның ұлпалары. Жіктелуі және функциялары.
54. Қан ұлпа ретінде. Гемопоэз.
55. Эмбрионалды қан түзілу.
56. Постэмбрионалды қан түзілу.
57. Борпылдақ талшықты дәнекер ұлпа. Клеткалар және клеткааралық зат.
58. Тығыз талшықты дәнекер ұлпасының классификациясы. Клеткалар және клеткааралық зат
59. Арнаулы қасиеті бар дәнекер ұлпа.
60. Шеміршек ұлпасы, олардың түрлері, маңызы және ағзадағы орналасуы.
61. Сүйек ұлпасының түрлері: ірі талшықты, пластинкалы және дентин.
62. Түтікшелі сүйек диафизінің гистологиялық құрылымы.
63. Сүйектің мезенхимадан және шеміршек орнында дамуы .
64. Бұлшық ет ұлпасының классификациясы.
65. Тегіс бұлшықет ұлпасы.
66. Көлденең жолақты бұлшықет ұлпасы.
67. Бұлшықет ұлпасының регенерация жолдары.
68. Жүректің бұлшықет ұлпасы.
69. Нерв ұлпасы және оның мәні.
70. Нейрондар, олардың құрылысы, қызметі және классификациясы.
71. Нейроглия, оның түрлері, құрылысы және қызметі.
72. Нерв ұштарының, синапстардың түрлері.
73. Макроглияның құрылысы мен қызметі.
74. Миелинсіз нерв талшықтарының морфофункционалдық сипаттамасы.
75. Миелинді нерв талшықтарының морфофункционалдық сипаттамасы.

Достарыңызбен бөлісу:




©kzref.org 2023
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет