Демо Сонэ Плайбажк



жүктеу 7.98 Mb.
бет6/38
Дата02.04.2019
өлшемі7.98 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   38

Elm – elm bilmяkdir,

Elm kяndin (юzцn – A.M.) bilmяkdir.

Sяn kяndini (юzцnц) bilmяzsяn,

Bu nasыl yaшamaqdыr?

(Yunus Яmrя)
Lakin mюtяdil sufilяr elmdяn чox iman vя inamы, panteistlяr isя eшqi daha yцksяk qitmяtlяndirmiш vя gюstяrmiшlяr ki: «Bцtцn dцnya alimlяrinin dцnyada qazandыqlarы elm, mяzarыn kяnarыna qяdяrdir, fяqяt inanc o biri dцnyaya – axirяtя dя insanla bяrabяr gedir».
Eшqdir hяr nя var alяmdя,

Elm bir qilц-qal imiш ancaq

(Fцzuli)
Sufilяrя gюrя, insan bцtцn varlыqlarыn mяьzi, alяmlяrin mяrkяzi, dцnyanыn canыdыr. Aьыl insanыn яn bюyцk sяrvяti, Yer vя Gюy isя onun zinяtidir. Ыnsanыn baшqa yaranmышlarda olmayan onlarla tяbii qцdrяti olduьundan qцvvяt, elm vя iradя aьыlla ortaya чыxыr.

Sufilяrя gюrя, insanыn bu dцnyadakы hяyatы onu axirяtя hazыrlayыr. Halal yaшamaq insanыn nurunu vя kamalыnы artыrыr. Halal яmяkdяn elm vя hikmяt doьulur, eшq vя zяriflik hasil olur. Haram isя insanы fяlakяtя sцrцklяyir. Шeytan kimi aьыllы insanыn fяaliyyяti sonda onun юzцnя dя fayda vermяz. Чцnki Sufilяrя gюrя, Tяbiяt alяminin o tяrяfinдя elя bir sirli dцnya var ki, onu yalnыz ilahi eшq ilя paklanan, halal zяhmяtlя yaшayan insan ruhu baшa dцшя bilяr.

Sufilяrя gюrя, kamillik dцnya buxovlarыndan qurtulub Tanrыya doьru can atmaq, Ona qovuшmaqdыr. Kamilliyя insan юz fikir vя dцшцncяlяri ilя чata bilяr. Чцnki fikir, dцшцncя insanыn юzцdцr, fikirsiz, dцшцncяsiz insan юlцdцr. Onlara gюrя, bцtцn cahan insanыn ali dцшцncяsi, fikri qarшыsыnda fani вя dяyяrsiz bir шeydir. Чцnki sufi anlayышыnda fikir, dцшцncя юz qцdrяtini Tanrыdan alыr.

Belяliklя, sufizmin яsasыnы insanlыьa xidmяt etmяk, baшqalarыna nцmunя olmaq, aьыl vя щikmяt sahibi olmaq, qяlbi daim tяmiz saxlamaq, юzцnц bцtцn pisliklяrdяn tяmizlяmяk, sяbirli olmaq, tяrbiyяli vя nяzakяtli olmaq, bir sюzlя, kamillяшmяk vя яn sonda ilahi eшq ilя Tanrыya qovuшmaq tяшkil edir.

Sufilяrя gюrя, Tanrы, aьlы insanlara yalnыz gцndяlik dolanышыьыnы tяmin etmяk цчцn deyil, hяm dя mюvcudatыn sirlяrini юyrяnmяk цчцn vermiшdir. Ыnsan, aьыl vasitяsilя xeyir vя шяri, sяbяb vя nяticяni dяrk edir, юzцndя vя baшqalarыnda olan yaxшы vя pis яmяllяri bir-birindяn ayыra bilir. Sufilяrя gюrя, Tanrы insan aьlыnы mцяyyяn bir nюqtяyя qяdяr sыnыrlы yaratmышdыr. Ona gюrя dя, aьlыn юlчцsц mцяyyяn sяrhяdlяr daxilindя olduьundan, o, hяr шeyi anlamaq qцdrяtinя malik deyil. Ona gюrя dя insan sяrhяdsiz dцшцnя bilmяz vя demяli, Tanrы varlыьы da sonsuz vя sыnыrsыz olduьundan, insan aьlы Tanrыnы dяrk etmяk qabiliyyяtinя malik deyil. Sufilяr, aьlы duyьularыn dustaьы hesab etmiшlяr. Чцnki aьыl шцur vя duyьu kimi anadangяlmя deyil, hяyatda qazanыlыr. Mцtяsяvviflяrя gюrя, insanыn яn яdalяtli hakimi onun aьlыdыr. Ыnsan bцtцn nюqsanlarыnы aьlыn gцcц ilя islah edir.


Aьыlla dяrk edirik nюqsan cяhяtlяri biz

Nюqsanыnы dяrk edяn aьыllыdыr, шцbhяsiz.
Ыlahi elm – ruhi lяzzяtlяr zяncirini hяrяkяtя gяtirяn vя Tanrыnы tanыma sirlяrini ortaya чыxaran vasitяdir. Ыlahi elm, яzяli olub Tanrыya mяxsusdur. Ыlahi elmlя insan юz varlыьыnы dяrk edir. Zahiri elm isя hяr hansы bir vasitяdяn asыlы olmayaraq, hяyatda qazanыlыr. Цmumiyyяtlя, sufilяrя gюrя, elm – aьlыn bяzяyi, aьыlsa, elmin sяrmayяsidir. Zahiri elm, яslindя insanы yaшadыьы mцhitlя uyьunlaшdыran, onun tяbiяt vя cяmiyyяtlя olan rabitяsini inkiшaf etdirяn bir amiлdirsя, Ыlahi elm etiqad, iman vя inamla dialektik vяhdяtdя olub insanыn уlaшacaьы яbяdiyyяt yolunu aydыnladan bir iшыqdыr. Иlahi elm elя bir dяryadыr ki, ondan haqqы tanыmaq gюvhяri hasil olur. Иlahi elm insanы Tanrыnыn yaxыnlarы cяrgяsinя daxil edir. Иlahi elmin yeganя mяqsяdi Tanrыya qovuшmaqdыr. Иlahi elm insanыn юzцnц tanыmasы, юzцnц bilmяsidir. Чцnki sufilяrя gюrя, «Юzцnц tanыyan, Tanrыsыnы da tanыyar». Demяli, ilahi elmin qaynaьы insanыn ruhudur.

Sufizmя gюrя, Tanrы kainatы idarя etdiyi kimi, insanыn ruhu da onun cisminя hakim olub, ona nяzarяt etmяklя onu idarя edir. Sufilяrя gюrя, ruhun юzцnяmяxsus bir alяmi var. Bu alяm hяqiqяtlяr alяmidir. Ona gюrя dя maddi alяm ruhlar alяminin mahiyyяtinя xяlяl gяtirя bilmяz. Maddi юrtцklя mцvяqqяti юrtцlяn ruhlar, maddi alяm – bяdяn yox olduqda юz яvvяlki mяkanыna qayыdыr.

Sufilяrя gюrя, insanыn inkiшafы onun юz ruhunun azadlыьыndan keчir. Aьыrlыq kainatыn mahiyyяti olduьu kimi, azadlыq da рущун mahiyyяtidir. Иnsan яslindя ruhun gцcц ilя yaшayыr.

Sufilяrя gюrя, yaшamaq vя юlmяk шяrti шeylяrdir. Ruh isя haqq ilя birgя diri vя яbяdidir. Ruh, bяdяnin bцtцn цzvlяrindяn xяbяrdar олмагла, onlara hяr hansы bir iшi gюrmяk цчцn яmrlяr verir.

Sufilяrя gюrя, mюvcud olan hяr шey ziddiyyяt цzцndяn mяhв olduьu halda, ruhun iztirab vя xoшbяxtlik vя demяli ziddiyyяt iчindя belя yaшamaq gцcц vardыr. Bu anlamda ruh ziddiyyяtlяrdяn – xeyir vя шяrdяn ibarяt яbяdi varlыqdыr. Ruhun bu bюyцk ikilяшmяsi яslindя onun bцtюvlцk amilidir. Demяli, sufilяrя gюrя, ayrыlыqda xeyir vя яksinя, айрылыгда шяr ruh yoxdur. Ruh юzц xeyir vя шяrdяn ibarяtdir. Onun юzцnцn юzц ilя belя ziddiyyяti, яslindя onun tamlыьы, onun azadlыьыdыr.

Sufilяrя gюrя, ruhu ifadя etmяkdя insan dili zяifdir. Ruhun ifadя etdiyini dillя tam aчыqlamaq mцmkцn deyil. Ruh bцtцn dillяrdя яlaqя saxlaya bilir.

Sufilяrя gюrя, Tanrы hяr шeydяn юncя ruhlarы yaradыb. Tanrы ruhu yalnыz insan bяdяninя can kimi daxil edib. Can bяdяndяn чыxыb Tanrыya qovuшanda ruh olur.

Яslindя «Иslam fяlsяfяsi» adыnda bir elm varsa, o da Tяsяvvцf fяlsяfяsidir. Tяsяvvцf fяlsяfяsinin yaradыcыlarы vя daшыyыcыlarы Sufi mцtяfяkkirlяridir. Sufi mцtяfяkkirlяrin dя hяr birinin юzцnяmяxsus vя hяtta bir-birindяn fяrqli vя bir-birinя zidd fikir vя mцlahizяlяri vardыr. Buna baxmayaraq, onlar Tяsяvvцf fяlsяfяsinin яsasыnы tяшkil edяn Tanrы ilя insan arasыndakы qarшыlыqlы яlaqя, Tanrыya aparan yolun Шяriяt, Mяrifяt vя Hяqiqяt olduьu mяsяlяsindя vahid mюvqedяn чыxыш edirlяr. Onlarыn яksяriyyяti peyьяmbяrin «Шяriяt Mяnim (Mяhяmmяd peyьяmbяrin (s.я.с) – A.M.) sюzlяrim, tяriqяt яmяlim, Hяqiqяt isя daxili alяmimdir» hяdisinя istinad edirlяr.

Sufi mцtяfяkirlяrin, xцsusilя Sufi шairlяrin konkret sisitemlяri olmasa da, onlar юz яsяrlяrindя elя estetik atmosfer yaratmышdыlar ki, onlarыn fikиr vя mцlahizяlяrini mяntiqi cяhяtdяn analiz etmяk belя qeyri-mцmkцndцr.

Onlarыn, demяk olar ki, hamыsы ilhamыnы Mцqяddяs Kitablarda tяcяssцm olunan Allah kяlamlarыndan almыш vя Peyьяmbяrlяri Sufizmin baшlanьыcы, yaradыcыsы hesab etmiшlяr. Onlar hяtta Mяhяmmяd Peyьяmbяrin (s.я.с) Allah dяrgahыnа – Meraca qalxmasыnы Юzlяrinin Tanrы ilя yaxыnlaшmasы ilя mцqayisя etmiшlяr.

Elmin, hяr bir dinin, hяr bir fяlsяfi cяrяyanыn Tanrы, Tяbiяt, Иnsan, Hяyat, Axirяt, Cяnnяt, Cяhяnnяm, Qiyamяt, Mяlяk, Шeytan, Ruh, Шцur, Nяfs, Юlцm vя hяtta Haqq, Яdalяt, Mяhяbbяt vя s. haqqыnda юz baxышlar sistemi olduьu kimi, Tяsяvvцf fяlsяfяsinin dя юz mяntiqi, юz baxышlar sistemi vardыr.

Fяlsяfяsiz din olmadыьы kimi, Dinsiz дя fяlsяfя йохдур. Чцнки, Фялсяфясиз Дин сентимент, бязян ися фанатизмдир. Dinsiz fяlsяfя isя mцcяrrяd mцhakimяlяrdяn (Ateizm kimi – A.M.) baшqa bir шey deyildir.

Bцtцn bu proseslяrin яsas mahiyyяti Иnsanыn Ali Varlыьa mцnasibяtdя юz hяqiqi mюvqeyini, yяni юz «Mяn»ini anlamasыndan ibarяtdir. Bu anlamda Sufizm Elmin, Dinin vя Fяlsяfяnin sintezidir. Elmdя, Dindя, Fялsяfяdя mцxtяlif cяrяyanlar olduьu kimi, Sufizmdя dя mцxtяlif cяrяyanlar vardыr. Tяdqiqatчыlar Sufizmdяki cяrяyanlarы iki mцhim qola ayыrmышlar. Bunlardan biri «Mюtяdil Sufizm», digяri isя ifrat Sufizm vя ya Panteizmdir.

Mюtяdil Sufilяr rasionalizmi qяbul etsяlяr dя, klassik fяlsяfяni inkar etsяlяr dя, fяlsяfяdяn azad olmamыш, яksinя Tяsяvvцf fяlsяfяsini daha da dяrinlяшdirmiшlяr.

Ыslamыn яsas prinsipi olan «Allahdan baшqa heч bir ilahi yoxdur» fikrini яsas gюtцrяn Sufilяr gюсtяrmiшlяr ki: «Yeganя Varlыq Allahdыr. Ondan baшqa dцnyada nя varsa, hamыsы fanidir, mцvяqqяtidir, keчicidir. Kainatdakы bцtцn canlы vя cansыз varlыqlar arasыndakы qarшыlыqlы asыlыlыq yalnыz Йaradanыn – Tanrыnыn iшidir. Hяr hяrяkяt edяnin bir Hяrяkяtvericiси vardыr. Яgяr Иnsan o Hяrяkяtvericisini gюzц ilя gюrя bilmirsя, Onun yaratdыqlarы ilя Onun Varlыьыnы qяbul etmяlidir. Ыnsan heч вaxt Allahы gюrя bilmяz. Lakin Onun yaratdыqlarыnы gюrmяklя Onun varlыьыnы hiss etmяli, anlamalы, baшa dцшmяlidir. Чцnki Tanrы Yeri, Gюyц, bцtцn mяxluqatы Юz qцdrяtinin anlaшыlmasы цчцn yaratmыш, onlara surяt vя mяna vermiшdir. Ыnsan Tanrыnы xarici hiss цzvlяri ilя deyil, qяlbi ilя duya bilяr. Ыnsan Allahы heч вaxt yaddan чыxarmamalы, daim Onu dцшцnmяlidir». Mцqяddяs ayяdя dя buyuruлуr ki:

«Siz Mяni (Tanrыnы – A.M.) xatыrlayыn ki, Mяn dя sizi yada salыm» (Яl-Bяqяrя, 152).

Mюtяdil Sufilяrя gюrя, Tanrыdan baшda, hяr шey fanidir. Sonsuzluq, Яzяlilik vя Яbяdilik Tanrыnыn adlarыndandыr.

Mюtяdil Sufilяrя gюrя, Tanrы юncя iшlяri yaradыr, sonra bu iшlяrin hяr birini yerinя yetirmяk цчцn insanlarы yaradыr. Tanrы Юz qцdrяtilя hяr шeyi yerli-yerindя yaraдыр вя Юz elmi ilя istяdiyi kimi hюkm edir. Onun bцtцn iшlяri – istяr xeyir, istяrsя dя шяr gюrцnsцn, mяntiqidir, эюzяldir. Ona gюrя dя bu iшlяr heч bir шeylя mцqayisя edilmяz vя heч bir insan mяntiqinя sыьmaz.

Mюtяdil Sufilяrя gюrя, Иnsan яvvяl cansыz bir varlыq kimi yaradыlmыш, sonra Tanrы tяrяfindяn bяxш edilmiш Ruhla bilik sahibi olmuш, Tanrыnыn qцdrяti ilя hяrяkяtя gяlib Иlahi lцtf ilя iradя sahibi olmuш, nяhayяt, Шeytana uyub Vяhdяti pozmuш vя Tanrы dяrgahыndan mцvяqqяti olaraq чыxarыlmышdыr. Иnsan uшaqlыqda yenя bu alяmi hiss etmiш, onda bu alяmlя baьlы aчыq-aшkar duyьular yaranmыш, onda bu xцsusiyyяtlяr ямяля эялмиш, o, «Cцzиlяr alяmi»ndяn «Kцll alяmi»nя цz tutmuш, bu zaman шяhvяt vя qяzяb hisslяri yaranmыш, bu hisslяrdяn dя onda paxыllыq, tamahkarlыq, lovьalыq vя s. kimi hisslяr baш qaldыrmыш vя belяliklя dя insanda pis sifяtlяr ortaya чыxmыш vя o, heyvandan da vяhшi olmuш, Шeytanilяшmiшди.

Mюtяdil Sufilяrя gюrя, Иnsan yenidяn юz baшlanьыcыna qayыtmaг цчцn pis sifяtlяrdяn tяmizlянmяli, sяbir, dюzцm vя mяtanяt nцmayiш etdirib «Cцz» qцdrяtini «Kцll» qцdrяtindя, yяni Tanrыnыn iradяsindя yox edяrяk, Tanrыya sыьыnmaqla Mцtlяq Varlыьa qovuшmaьa can atmalы, bцtцn varlыьы ilя yenidяn gяldiyi yerя, geri qayыtmalыdыr. Onlara gюrя, bu geriqayыtma yolunun bяlяdчilяri, karvan baшчыlarы – Peyьяmbяrlяr, bu yolun yolчularы – mюminlяr, юvliyalar, xeyirxah insanlardыr.

Mюtяdil Sufilяrя gюrя, Allah яn чox sevdiyi insanы юzцnцn Elчisi, Rяsulu, Peyьяmbяri seчir, Юz kяlamlarыnы Onlara чatdыrыr ki, бу кяламлары insanlar arasыnda yaysыnlar. Ona gюrя dя, Mюtяdil Sufilяrin nяzяrindя Allahdan sonra pяrяstiшя яn layiq шяxs – Peyьяmbяrdir. Чцnki Peyьяmbяrя mяhяbbяt, insanы Tanrыya doьru aparыr. Peyьяmbяrlяrin Шяxsiyyяti insan цчцn hяm hяrяkяt nюqтяsi, hяm dя hяdяfdir. Peyьяmbяrlяrin шяxsi hяyatlarы isя mistik vяziyyяtin яn mцkяmmяli, onlara Tanrы tяrяfindяn gюndяrilяn Vяhylяr isя bюyцk mistik hяrяkяtlяrin zirvяsidir. Ona gюrя dя, Peyьяmbяrlяrin hяyat vя fяaliyyяti mistik vergi kimi qяbul edilir vя Peyьяmbяrlяrin yolu ilя gedяnlяri Tanrы Юzцnцnkц hesab edir. Peyьяmbяrlяr Haqqы insanlara, Иnsanlarы isя Haqqa чatdыrmaq цчцn seчilmiшlяr.

Mюtяdil Sufilяrя gюrя, Peyьяmbяrя gedяn yol isя mяnяvi rяhbяrdяn – Mцrшiddяn keчir. Чцnki Mцrшid, Peyьяmbяrin nцmayяndяsi kimi hяrяkяt edir. Bu anlamda Peyьяmbяr Dinin – Шяriяtin, Mцrшid isя Tanrыya gedяn yolun – Tяriqяtin tяmsilчisidir. Yalnыz bundan sonra, yяni юzцnц Peyьяmbяr vя Mцrшiddя yox etdikdяn, Onlara qovuшduqdan sonra «Fяna fillah»da – Allahda yox etmяk gяlir.

Mюtяdil Sufilяrя gюrя, Иnsanыn bu dцnyadakы яsas mяqsяdi Tanrыnы Zиkr etmяси ollmalыdыr. Чцnki Allahы daim Zikr edяn Иnsan, sonda Ona vurulur, qяlbяn Ona aшiq olur vя belяliklя dя bцtцn qayьыlardan azad olur.

Mюtяdil Sufilяrя gюrя, Tanrыya gedяn yolun mцhцm яlamяtlяrindяn biri dя Sяbirdir. Mцqяddяs ayяdя buyурulur ki:

«Yalnыz Sяbir edяnlяrя saysыz-hesabsыz mцkafat verilяcяkdir» (Яz-Zцmяr, 10).

Sяbirdя Tanrыya minnяtdarlыq mяqamыna Шцkr deyilir. Шцkrя yцksяlяn insan Иlahi firavanlыq qazanыr. Bu anlamda Шцkr Sяbirdяn dя цstцndцr.

Mюtяdil Sufi tяfяkkцrцnя gюrя, Tanrыnы tanыmaq, яslindя Ona tяslim olmaгdыr. Яgяr hяr hansы bir insanыn gюzцndя, qяlbindя Tanrыdan yцksяk baшqa kimsя varsa, o, bцtцn ibadяtlяrinя baxmayaraq dinsizdir. Ыnsanыn яn bюyцk kяramяti Haqqa sяcdя etmяkdir.

Mюtяdil Sufilяrя gюrя, Иnsanыn цч cцr юlцmц vardыr. Biri onun tяbiяti etibarilя mцtlяq юlцmцdцr ki, o hяr ан baш verя bilяr. Ыkincisi, insanыn юz istяyi ilя юlmяsidir. Цчцncцsц isя яcяli gяlяndя юlmяsidir. Оnlara gюrя, юlцmцn яksi dirilik vя ya Hяyat olduьu цчцn, onun da цч nюvц vardыr. O da yaranmышlardan olduьundan, tяbiяti etibarilя yox olmaьa – mцtlяq юlцmя mяhkumdur. Sonda o da яbяdi olaraq yox olacaq, юz yerini яbяdi olan «Axirяt»я веряъяk. Onlara gюrя, «Axirяt dцnyasы»nы gюrmяkdя aьыl anadangяlmя kor kimidir. Ыnsanda aьыlы aшan elя bir keyfiyyяt var ki, Иnsan yalnыz onunla gizli olan sirlяri bilir. “Axirяt dцnyasы” da belя gizli sirlяrdяn biridir.

Mюtяdil Sufilяrя gюrя, яgяr Иnsan Tanrыnыn Varlыьыnы qяbul etmяyяn, Onu tanыmayanlarla цnsiyyяtdя olsa, onlarla oturub-dursa, tаmamilя insanlыqdan чыxar, шeytanilяшяr vя belяliklя dя цnsцrlяr alяminя dцшцb yaranышыndan vя яbяdilikdяn mяhrum olar.

Mюtяdil Sufi tяfяkkцrцnя gюrя, hяr iki alяmin varlыьы xяyal kimi olduьu цчцn onlar (hяr iki alяm – A.M.) Tanrыnыn Varlыьы qarшыsыnda yox kimidirlяr. Onlara gюrя, Иnsan Bяdяni Yerя, Baшы Gюyя, Sцmцklяri Daьларa, Tцklяri Bitkilяrя, Яl-ayaqlarы Aьaъларa bяnzяyirsя, Aьlы, Duyьularы Ulduzlara, Gцnяшя bяnzяyir.

Mюtяdil Sufilяrя gюrя, Dцnyada nя varsa, onlarыn hamыsыnыn nцmunяsi Иnsan Bяdяni vя Canыnda da vardыr. Dцnya da insan kimi mцяyyяn bir шяxsdir. Ыnsan Dцnyanыn canы, Dцnya isя Иnsanыn Bяdяni kimidir.

Mюtяdil Sufilяrя gюrя, Иnsan bir dяnizя bяnzяdilsя, Sюz onun sahibi, sюzlяri tяшkil edяn sяslяr (yazыda hяrflяr – A.M.) onun sяdяfi, Elmi, Biliyi onun incisi, Tanrыnыn buyruqlarы isя onuн dalьalarыdыr. Ona gюrя dя, Ыnsan adы daшыyan hяr bir шяxs Tanrыnыn яmrlяrinя tabе olmalыdыr. Bu, bir zцlm, яzab deyil, elmin, яdalяtin sюzц, lцtfцn, Mяrifяtin юzцdцr. Ыnsan yalnыz Tanrы яmrlяri ilя яzablardan qurtular, mяnян zяnginlяшяr, insanilяшяr. Иnsanilяшяn Иnsanыn Ruhu яbяdilik qazanar.

Mюtяdil Sufi hяyat tяrzinin яsasы ifrat yoxsulluqdur, Fяqirlikdir. Bu mяnяvi anlamda baшa dцшцlяn Fяqirlik, Иnsanda sяrvяt toplamaq, var-dюvlяt sahibi olmaq arzusunun, istяyinin olmamasыdыr.

Mюtяdil Sufi tяfяkkцrцnя gюrя, hяtta Dцшцncя, Tяfяkkцr, Еlm belя yalandan Hяqiqяtя doьru getmяk, Cцzdя, Tяkdя, Kцllц gюrmяkdir. Чцnki onlara gюrя, Tяfяkkцrцn, Dцшцncяnin, Elmin sonu Щeyrяtdir. Mяhz bu sяbяbdяn Onlar fяlsяfяni qяbul etmяmиш vя hяtta onu rяdd etmiшlяr. Onlara gюrя, filosofлар Heyrяt iчindя olduqlarыndan imkan alяmiнdяn baшqa heч nяyi gюrmцr, Allahы belя mцmkцnlя sцbut etmяyя чalышыrlar. Onlar belя bir fikir irяli sцrцrlяr ki, filosoflar bяzяn gюzlя gюrdцklяri dюvrяyя qapыlaraq, яks tяrяfя hяrяkяt edir vя bu mцnvalla da юzlяrini zяncirя baьlayыb o dюvrяdя hяbsdя qalыrlar.

Mюtяdil Sufilяrя gюrя, filosoflarыn bu halы, sяhrada Parlaq Gцnяшi шam iшыьы ilя axtarmaьa bяnzяyir. Ona gюrя dя Mюtяdil Sufilяr gюstяrirlяr ki: «Aьыl nя qяdяр ali olsa da, O, Иnsanы Tanrыya чatdыra bilmяz. Filosoflar aьlы idrakыn яsasы щесаб etdiklяrinя gюrя Allaha чata вя Onu dяrk edя bilmяmiшlяr». Onlara gюrя: «Filosoфlarыn iki gюzц dя чяp olduьu цчцn, onlar Tanrыnы Vahid gюrя bilmirlяr».

Mюtяdil Sufilяrя gюrя, Tanrыnыn bяnzяri vя ziddi olmadыьы цчцn Onu (Tanrыnы – A.M.) qavramaq mцmkцn deyil. Tanrы, sadяcя, qяbul edilmяlidir. Bu mяnada Mюtяdil Sufilяr idealist fяlsяfяnin Aqnostiklяr cяrayanыnы xatыrladыr. Aqnostiklяrя gюrя dя «Иnsan Tanrыya inana bilяr, lakin Onu dяrk edя bilmяz». Ona gюrя dя Mюtяdil Sufilяr nя Allahы Иnsana bяnzяdяn Tяsbih яhlini, nя fiziki vя яqli dцшцncяnin Allahы vяsf etmяkdя aciz olduьunu iddia edяn Tянбih яhlini, nя Иnsan Ruhunun tяkcя Иnsana deyil, heyvanlara vя hяtta cansыz яшyalara keчdiyini iddia edяn Tяnasцx яhlini, nя yunan fяlsяfяsinin tяsиrи ilя yaranan vя Allahыn zatыnы irяli sцrяn Etizal яhlini (Mюtяzilяri – A.M.), nя Шяriяtя яsaslanan Zahir яhlini, nя dя Tanrыnыn Varыьыnы aьыl vя dяlil-sцbutla izah etmяyя чalышan Kяlam яhlini qяbul etmяmiш, onlarы «kor, tяkgюzlц, dargюzlц, anadangяlmя kor, hяr iki gюzц чaш, Tovhid zюvqцnц duymayan, tяqlid pяrdяsinя bцrцnяrяk qaranlыьa dцшяn, dцnyada gюrцnяn шeylяrdяn baшqa heч bir шey gюrmяyяn» insanlar adlandыrmышlar. Mюtяdil Sufilяrя gюrя, Tanrы bu sюylяnilяnlяrin hamыsыnыn fюvqцndяdir. Onun zatы pak vя tяmizdir. O, «necя?», «neчя?» vя «nя?» suallarыndan чox yцksяkdяdir. Onlara gюrя, Tanrыnыn nemяtlяri haqqыnda dцшцnmяk – шяrt, lakin Onun Zatы haqqыnda dцшцnmяk – яsl gцnahdыr. Bцtцn Alяm Tanrыnыn Nuru ilя aшkar olduьu цчцn, O, Alяmdяn gюrцnя bilmяz. Onun Zatы gюrцnяn шeylяrя sыьa bilmяz. Onlara gюrя, bцtцn Kainat Ulu Tanrыnыn Kitabыdыr.

Яgяr Mюtяdil Sufilяr Hяqiqяtя – Tanrыya чatmaq цчцn Шяriяti, Tяriqяti vя Mяrifяti яsas gюtцrmцшlяrsя, Panteist Mцtяsявviflяr, baшqa sюzlя, Safilяr Mяhяbbяti vя xцsusilя Mяhяbbяtin яn ali formasы olan Eшqi Tanrыya qovuшmaьыn яn ali Mяqamы hesab etmiшlяr. Demяli, Tяsяvvцf fяlsяfяsindя «Mяqam», Tanrы yolчusunun mяnяvi mяnzilinя deyilir ki, bu mяnяvi mяnzilin son duraъаьыna yalnыz Mяhяbbяtlя varmaq olar. Onlara gюrя, Шяriяtin mahiyyяti, onun gizli mяnasы da mяhz, Mяhяbbяtdir. Mяhяbbяt hяr kяsя, hяr шeyя hюkmrandыr:
Mяhяbbяt dediyin Tяbiяtdяdir,

Tяbiяt юzц dя Mяhяbbяtdяdir.

(Nizami)
Panteist Sufilяrя gюrя, qeybdяn Иnsan kюnlцnя nя gяlirsя, onu xoш qarшыlamalыdыr. Чцnki, qeybdяn gяlяn «Qeyb alяmi»nin sahibi olan Tanrыdandыr. Eшq dя qeybdяn gяldiyindяn, o, «Qeyb alяmi»nin яn ali duyьusudur. Bцtцn fani dцnya Eшq qarшыsыnda heч nяdir. Bu baxыmdan bяzi sufilяr hяtta Eшq ilя Allahы eynilяшdirirlяr. Чцnki onlara gюrя, Иlahi Eшq yalnыz Tanrыdandыr. Ona gюrя dя Eшqin nя яvvяli, nя dя sonu var, Onun щеч tяrяfi dя yoxdur. Eшq, tюvbя tanыmыr, O, bir anda bцtцn tюvbяlяrи yox edir. Eшq, coшqun dяniz kimidir, Onun dalьalarыnы dayandыrmaq mцmkцn deyil. Cahanda nя varsa, Eшq onun canыdыr. Eшq ilя юlцнц belя diriltmяk olar. Eшq, sяbri belя yandыrаr. Eшq bцtцn eyиblяri mяhv edяr.

Safilяrя gюrя, Maddi dцnyaya aшiq olanлар Allahы, Allaha aшiq olanlar isя maddi dцnyanы unudurlar. Onlar gюstяrirlяr ki, bюyцklцyцnя, gцcцnя, qцdrяtinя gюrя, heч nяyi Eшq ilя mцqayisя etmяk olmaz, Kainat belя Ona baш яyir. Чцnki:


Kimdя bir zяrrя Eшq varsa,

Bil ki, Tanrы da ondadыr.

(Yunis Яmrя)
Safilяrя gюrя, яgяr zahidlяr gцndя beш dяfя namaz vя ibadяtlя mяшьul olurlarsa, aшiqlяr daim ibadяtdя вя namazdadыrlar.

Safilяrя gюrя, aьыl Eшqi dяrk edя bilmir. Mяntiq belя Eшqin qarшыsыnda acizdir. Eшq, mяkansыzdыr, O, zamana belя sыьmыr. Eшq sюz ilя ifadя edilsя dя, Ona sыьmыr. Okean belя Eшq dяnizinin юnцndя kiчik bir damla kimidir. Eшq, qцъцнц «Mяшuq»dan – Tanrыdan alыr. Eшq – alovdur, O, yananda «Mяшuq»dan baшqa hяr шeyi kцl edir.

Bяzi Safilяr hяtta «Allahdan baшqa ilahi yoxdur» ayяsini, «Allahdan baшqa sevimli «Эюzяl» yoxdur» kimi tяфсir edirlяr. Чцnki Onlara gюrя, яn sevimli «Эюzяl» – Аllahdыr. Yalnыz bu Яbяdi vя sevilmяyя layiq «Gюzяl»i sevmяklя, яbяdiyyяtя qovuшmaq olar.

Safilяrя gюrя, Eшq – qяm vя kяdяr vaxtы qяlbdя fяrяh tapmaqdыr. Ona gюrя dя Aшiqlяr цчцn qяm, kяdяr – saьlamlыq sярmayяsi, Tanrы sirlяrini aчmaq vasitяsidir. Aшiqlяrin яn bюyцk qazancы da budur.

Safilяrя gюrя, Eшq yolu чяtin yoldur. Bu yolu yalnыz Aшiqlяr qяt edя bilяr. Lakin Onlar da tяsяvvцf mяrtяbяlяrindяn keчmяli, buna ciddi cяhd gюstяrmяli, sяbrlя dюzmяlidirlяr.

Safilяrя gюrя, Eшq, elя bir ilahi qцvvяdir ki, O, hяr шeyi tяmizlяyir, hяr шeyя hяrяkяt impulsu verir. Ona gюrя dя Sufilяr Иnsanlara tяlqin edirlяr ki: «Gedin canыnыzы Eшq suyu ilя yuyun ki, ruhunuz Yer цzцndя hяsrяt iчindя qalmasыn. Eшqdяn baшqa heч nя яbяdi deyil. Яbяdiyyяtя – Tanrыya qovuшmaq istяyirsяnsя, Aшiq ol!».

Safilяrя gюrя, Eшq vяfalы olduьu цчцn Юzцnя vяfalы dost axtarыr. Bu vяfalы dost da yalnыz Tanrы ola bilяr.
Mяn Dost ilяn dost olmuшum,

Kimsяnя dost olmaz mяnя

(Yunus Яmrя)
Bяzi Safilяr Ruh ilя Canы eynilяшdirir, bяzilяri isя onlarы bir-birindяn ayыrыr vя gюstяrirlяr ki; Bяdяnin fiziki юlцmцndяn sonra azad olan Can, yalnыz Иlahi Eшqin kюmяyi ilя Allaha qovuшan vaxtdan Ruh olur vя яsl hяyat da bundan sonra baшlayыr. Baшqa sюzlя, Ruh yalnыz Иlahi Eшqlя birlяшяndяn sonra юlцmsцz olur. Demяli, Ruh da юz gцcцnц Eшqdяn alыr. Ona gюrя dя panteist filosoflar Иlahi Eшqi kamil birliyin baьы hesab edirlяr. Panteistlяrя gюrя Иlahi Eшq – duyьularыn tacы, Haqq yolunun yol yoldaшы, insanыn yolgюstяricisi, Мяlamяt mцlkцnцn Sultanы, Ruhun qidasыdыr.

Panteistlяrя gюrя, Иlahi Eшq insan kamalыnыn яn yцksяk mяrtяbяsidir. Bu mяrtяbяyя yцksяlmяk цчцn, Eшq, instikdяn idraka, vяfadan яhdя qяdяr чox uzun bir yol qяt etmяlidir. Bu uzun yolda sяbr belя tab gяtirmir, aьыl, idrak, zяka belя Onun qarшыsыnda acizlяшir. Ыnsanыn Ruhu belя Иlahi Eшqin tяsiri ilя Bяdяndяn ayrыlыb, Tanrыya qovuшmaьa can atыr.

Panteistlяr gюstяrirlяr ki, Иlahi Ешq insanы sяfalы nurla bцrцyяrяk Tanrы inayяtini duydurur, onu arzuladыьы sяadяtя qovuшdurur. Onlara gюrя, Иlahi Eшq elя bir шeydir ki, Ona чatan insan цчцn hяr шey adilяшir vя O, insanыn bцtцn dцшцncяsini, hiss vя duyьularыnы, aьlыны belя Юzцnя qul edir. Иlahi Eшq insanыn nяfsini belя yox edяrяk, Tanrыya qovuшmaq sяfяrindя yцkцnц yцngцllяшdirir. Bir sюzlя, Eшq insanы bцtцn ehtiyaclardan azad edir.

Panteistlяrя gюrя, Eшqи kamil olan kimsя baшqa kamal istяmяz. Чцnki yalnыz Eшq insanы dцnyanыn bцtцn qayьыlarыndan azad edir, onu hяr шeydяn ayыrыb яbяdiyyяtя baьlayыr. Иlahi Eшqin qarшыsыnda qяzяb, kin, nifrяt belя susur. Bu anlamda яn bюyцk mюmin, elя Tanrы Aшiqlяridir. Aшiq яslindя «Eшq шяhidи»dir. Onun aьlыnda Mяшuqun xяyalыndan baшqa heч bir xяyal olmaz. Panteistlяrя gюrя, ilk baшlanьыcыn sяbяbi Eшq olduьu цчцn, Tanrыya qayыdышыn sяbяbi dя Odur. Onlar gюstяrirlяr ki, mяrifяt vя hяqiqяt цчцn Eшqdяn baшqa hяqiqi yol yoxdur. Ona gюrя dя Eшq – яn bюyцk sяadяtdir.

Panteistlяrя gюrя, vцsala yetmяyяn Eшq, bяhяrsiz чiчяk kimidir. Aчar вя bar vermяdяn solar.

Panteistlяrя gюrя, Eшq – Tanrы qanununун icrasыdыr. Eшq – Иlahi zяnginlikdir. Eшq – bцtцn Kitablarыn Kitabыdыr. Чцnki bu Ешqi Aшiqя Tanrы Юzц hяdiyyя edib. Ona gюrя dя Aшiq baшqasыnы yox, mяhz Tanrыnы sevir, Ona kюnцl baьlayыr vя sonda Tanrы Vяhdяtinя qovuшur.

Panteistlяrя gюrя, Aшiq чox, Mяшuq isя Tяkdir. Ona gюrя dя bяzi panteist Sufilяr Eшqi Tanrыnыn sifяtlяrindяn biri, bяzilяri Tanrы sirlяrini aчmaq vasitяsi hesab edir, bяzilяri isя hяtta Eшqi Tanrы ilя eynilяшdirirlяr.

Яgяr mюtяdil Sufilяr Hяqiqяtя – Tanrыya чatmaq цчцn Шяriяti, Tяriqяti vя Mяrifяti яsas gюtцrцrdцlяrsя, Panteist Mцtяsяvviflяr Eшqi, Mяhяbbяti Tanrыya qovuшmaьыn яn ali mяqamы hesab edirdilяr.

Safilяrя gюrя, Иnsan Eшqdяn doьulub. Иnsanыn anasы Eшqdir. Eшq Иnsan vucuduna xoш yцngцllцk gяtirяn, Onu Gюylяrя yцksяldяn qanaddыr. Eшqin qarшыsыnda acыlar шirinя, kяdяrlяr sяfaya, dяrdlяr, цzцntцlяr sevincя, fяlakяtlяr uьura чevrilir. Eшq sayяsindя юlц qяlblяr dirilir. Eшq Иnsanы bцtцn ehtiyaclardan azad edir. Bu хцсусиййяти Aшiqя Tanrы verib. Ona gюrя dя Ruh kimi Eшq dя Tanrы hяdiyyяsidir. Bu baxыmdan Sufilяr Юzlяrini Eшqin qullarы sayыrlar. Чцnki Allahыn hяdiyyяsi olan Eшq istяr Ruhda, istяr gюzdя, istяrsя dя цrяkdя olsun, hяmiшя qюnчя kimi tяzя-tяr olaraq qalыr, heч вaxt solmur. Ыnsan Eшq ilя sonsuz Hяqiqяtя – Tanrыya qovuшur.

Safilяrя gюrя, hяyat coшub-daшan, azьыnlaшmыш bir dяnizя bяnzяyir. Ыnsan bu dяnizdя boьulub mяhv olmaq istяmirsя, Иlahi Eшq gяmisinя minmяlidir. Onlar gюstяrirdilяr ki, «Яbяdi olan Eшq, yalnыz яbяdi olan bir Varlыьa – Tanrыya yюnяlmяlidir. Чцnki Eшq Tanrыnыn sifяtlяrindяndir». Sufilяrin bu Иlahi Eшqinin ehtirasлa baьlы олан cinsi sevqi ilя heч bir яlaqяsi yoxdur. Bu Ешqin mяqsяdi sonsuz vя Mцtlяq Varlыq olan Tanrыya qovuшmaq, hяdяfi isя Иnsaны dцnyanыn iztirablarыndan qуrtarmaqdыr.

Safilяrя gюrя, Allahы sevmяk, Ona pяrяstiш etmяk вя Ondan mцkafat almaq naminя olmamalыdыr. Hяtta Onlar gюstяrmiшlяr ki, Tanrыnы hяqiqяtяn sevяnin qяlbindя Dцnyaya ikrah vя Шeytana nifrяt yeri belя olmamalыdыr. Elя Иnsanlarыn bцtцn dцшцncяsi Yeganя Mяшuqа – Tanrыya doьru yюnяlmяli, Onlar heч kimdяn, hяtta Tanrыdan belя nя isя istяmяmяlidirlяr. Чцnki onlara gюrя, Allahdan nя isя istяmяk, Tanrы iradяsini qeyd-шяrtsiz qяbul etmяyя xяyanяtdir. Чцnki «Tanrы hяr шeyi bilяndir» (Яl-Bяqяrя, 268).

Sufizmя gюrя, Safinin mistik hяyatы, юz baшlanьыcы olan Allaha qayыdыш cяhdidir. Bu cяhd dua vя pяhrizdяn, ibadяt vя zikrdяn daha чox «Цrяyin sяdaqяti, Иlahi Eшqin tяcяllasы vя Ruhun sяxavяtи» ilя baш tuta bilяr. Ыnsan yalnыz bu cяhdlя yenidяn юzцnцn «Allahda olduьunu» anlayыr vя mяhz bununla яbяdilik qazanыr.

Sufizmя gюrя, Иlahi Eшq ilя Safi mяrtяbяsinя yцksяlяn Иnsanыn haqqы var ki, desin: «Mяn Onda oldum, demяli, Mяn, O oldum». Tяsяvvцfя tяrif verяn bir чox mцtяfяkkиrlяr gюstярmiшlяr ki: «Tяsяvvцf – Allah ilя mцnasibяtin saflыьыndan ibarяtdir». «Tяsяvvцf – Allahыn Sяni Sяndяn ayыrыb Юzцndя canlaшdыrmasыdыr». «Tяsяvvцf – Allahdan baшqa hяr шeylя яlaqяni kяsib Onunla (Tanrы ilя – A.M.) olmaqdыr».

Sufizmdя Safi mяrtяbяsinя yцksяlяnlяrя (Safilяrя «Яhяs-яl Hяvvas» da deyilir – A.M.) gюrя, Иnsanla Allah arasыndakы Mяhяbbяt, Vяhdяt yaradыr. Safilяr – bu Vяhdяt naminя bцtцn яzab-яziyyяtlяrя qatlaшmaьы юzlяrinin hяyat kriteriyasыna чevirmiш шяxslяrdir. Onlar Varlыqla Vяhdяti yalnыz gюstяrmяk vя anlamaьы deyil, hяm dя bu Vяhdяtя Varmaьы, Tanrыya qovuшmaьы, Onda yox olmaьы tяlqin etmiшlяr.

Safilяrin istinaд etdiyi яsas mяnbя Tanrы ayяlяri olsa da, Onlar Иslam dinini quru mяntiq vя gюstяriшlяr dini kimi deyil, Eшq, Mяhяbbяt vя Sevinc dini kimi qяbul etmiшlяr. Onlar hяr hansы bir fikir irяli sцrцб vя ya hяr hansы bir mяsяlяni nяzmя чяkяrkяn, буну Tanrы ayяlяri ilя uzlaшdыrmaьa, юz Tяsяvvцfi дцнйа gюrцшlяrinin doьruluьunu Quran ayяlяrini tяfsir etmяklя sцbuta йетирмяйя чalышmышlar. Bu mяnada Safilяr, яslindя Tanrы Aшiqidirlяr. Onlar xoшbяxtliyi, qяlblяrindя Tanrы sevgisi yaratmaqda vя bu Sevgini baшqalarыna da aшыlamaqda gюrmцшlяr. Onlarыn mяqsяdi, Иlahi Varlыьыn dяrinliyinя баш вуруб, Ruhu юyrяnmяk vя юyrяtmяk, Onu уъалтмаг, Иnsanыn mahiyyяtini tяшkil edяn bu mяnяvi varlыьы Tanrыya qovuшdurmaq olmuшdur.

Mюtяdil Sufilяdяn fяrqli olaraq, Safilяr – bюyцk Tцrk filosoflarы Яbunяsr Mяhяmmяd ibn Tяrxan ibn Uzluь Fяrabi vя onun xяlяfi ibn Sina, Иnsanыn yenidяn dirilmяsi fikrini inkar etmiшlяr. Fяrabi vя daha sonra шagirdi ibn Sina gюstяrmiшlяr ki: «Hяqiqяtdя cяsяdlяr dirilmir. Mцkafat vя cяza alanlar, mцcяrrяd Ruhlardыr. Mцkafat vя cяzalar cismani deyil, Ruhиdir». (Шяrq fяlsяfяsi, sяh. 146)

Safilяrя gюrя dя Tanrыya qovuшan cisim deyil, Ruhdur. Чцnki Tanrы maddi deyil, яn ali Ruhdur. Onlara gюrя, Kainatыn hяrяkяt nюqtяsi dя Ruhdan baшlayыr. Ыnsan Ruhуnun Tanrыya Иlahi Eшq vasitяsilя qovuшmasы ikiliyi aradan gюtцrцr, Иnsan яbяdilяшir.

Safilяrя gюrя, Tanrыya gedяn yolda яn яsas mяqam Mяhяbbяt vя onun son mяrhяlяsi olan Eшqdir. Onlara gюrя: «Mяhяbbяt elя bir шяrяfli halяtdir ki, Иnsan Haqqы – Tanrыnы Onun sayяsindя mцшahidя edir». Onlara gюrя, bu mяrhяlяyя yцksяlяn Иnsan hяr шeyi unudub yalnыz Tanrыnы – Haqqы arayыr, Иlahi Eшq vasitяsilя «Fяnafillaha» yцksяlяrяk «Vцsala» чatыr, Haqq ilя Haqq olur, Dosta – Tanrыya qovuшur. Bu anlamda «Eшq» – ifrat Mяhяbbяtin sonudur ki, Aшiq – Safi «Mяqsud»a – Tanrыya yalnыz Иlahi Eшq ilя qovuшur. Demяli, Tяsяvvцf fяlsяfяsindя Eшq – Tanrы gюzяlliyini duyan, onu dяyяrlяndirяn, Tanrыya olan sonsuz Mяhяbbяtdяn qaynaqlanan Haqqы dяrk edяn ali duyьu, ali hissdir. Ona gюrя dя hяqiqi Aшiq, qяlbini Иlahi Mяhяbbяt duyьusu ilя dolduraraq iчindяn bцtцn шeytani nяfslяri sюkцb atыr, bunuнla da «Fяnafillaha» yцksяlir, Haqqa qovuшur. Bu Иlahi Eшq ilя Safi юz «Mяn»ini yox edib, ikiliyi aradan qaldыrыr, Kamillik mяrtяbяsinя yцksяlir, Kamil Иnsan kimi Юz ilkin baшlanьыcыna qayыdaraq «Qurani-Kяrim»in «Biz (Иnsanлар – A.M.) Allahыn bяndяlяriyik vя Ona (Tanrыya – A.M.) tяrяf qayыdacaьыq» – deyirlяr. «Onlarы Rяbbi tяrяfindяn baьышlanmaq vя rяhmяt gюzlяyir. Onlar doьru yolda olanlardыr» (Bяrяqя, 156,157) ayялярini tяsdiq edirlяr.

Sufizmdя bюyцk ixtilaf yaradan «Vяhdяti Vцcud» vя яn baшlыcasы «Яnяlhяqq» bu dцшцncяdяn няшят etmiшdir.

Ruh – insanыn ona Tanrы tяrяfindяn bяxш edilяn яn bюyцk sяrvяtidir. Mцqяddяs ayяdя dя buyurulur ki, «Mяn (Tanrы – A.M.) onu (Иnsanы – A.M.) dцzяltdim vя Юz Ruhumdan ona nяfяs verdim». (Hicr, 29). Ыnsanыn «Mяn»i, яslindя onun ruhudur. Ыnsan юz «Mяn»ini, yяni юzцnц dяrk etdikdя Onun heч bir mяzhяbя, heч bir dinя ehtiyacы qalmaz. Чцnki, Sufilяrя gюrя, «Юzцnц dяrk edяn, Tanrыsыnы da dяrk edяr». Belя bir mяrhяlяyя yцksяlяn Safilяr gюstяrir ki, «Quran Dostdan (Tanrыdan – A.M.) yadigardыr. Dost bizimlяdirsя, yadigara nя hacяt». Sufilяrя gюrя Иnsanы Aьыl vя Elmdяn daha чox, onun Ruhu idarя edir. Чцnki Ruh insana bяxш edilmiш Tanrы nemяtidir. Ruha qarшы чыxmaq, Tanrыya qarшы чыxmaq demяkdir.

Цmumiyyяtlя Tяsяvvцf fяlsяfяsinin mahiyyяtindя iki tяmяl anlayышы var: Vяhdяti-Vцcud вя Mяlamяt.

Tяsяvvцfdя Mяlamяt – Иnsanыn юzцnц maddi вя real alяmin aldadыcы gюrцnцшlяrinя qarшы qoymasыdыr ki, bяzi mцtяsяvvиflяr onu «Пeyьяmbяrlikdяn sonra яn yцksяk mяqam» adlandыrmышlar. Tяsяvvцfdя Mяlamяt – Ruhun sonsuзluьuna cяhd gюstяrmякdir. Ruhun bu cяhdi Allaha qovuшmaqla яbяdilяшir.

Tяsяvvцfdя zirvя olan Vяhdяti-Vцcud isя Allahla Kainatыn vяhdяti kimi anlaшыlmыш vя bцtцn Kainat Allahыn tяzahцrц, Onun kюlgяsi тяк dяrk edilmiшdir. Onlara gюrя, «Dцnyanыn hяr cцzi, Dцnyanыn Сahibindяn bir niшanяdir» (Mюvlanя Cяlalяddin Rumi). Tяsяvvцfdя buna tяcяlla deyilir. Bu dцшцncяyя gюrя, Tanrы tяkdir, vahiddir, tяzahцrlяri isя чoxdur. Tяzahцrlяr maddidir, sцrяtlidir, gюrцnяndir. Tanrы isя maddi deyil, sцrяti yoxdur, gюrцnmяzdir. Onlara gюrя «Яbяdi olan (Tanrы – A.M.) vя yaradыlmыш (Kainat – A.M.) bir-birindяn ayrыlmazdыr. Чцnki yoxluq, hяmiшя Varlыq sayяsindя mюvcuddur. Шцbhя edirsяnsя, bu tяxяyyцldцr, чцnki Vяhdяtdя ikilik, yanыlmaqdыr» (Mahmud Шяbцstяri).

Vяhdяti-Vцcud fяlsяfяsinя gюrя, «Allahыn vahidliyini anlamaьыn яn yaxшы yolu, Иnsanыn юz varlыьыnы unudub Allaha qovuшmasыdыr. Юzцnц Vahidin (Tanrыnыn – A.M.) hцzurunda yandыrыb yox etmяkdir» (Mюvlanя Cяlalяddin Rumi).

Vяhdяti-Вцcud fяlsяfяsindя ikilik yoxdur, bir «Mяn» var, O da yalnыz Tanrыdыr. Sufi, Tanrыya qovuшandan sonra yox olur. Bu qovuшmanыn, ikiliyin aradan qaldыrыlmasыnыn yalnыz bir yolu var ki, o da Tanrы yolunda юzцnц fяda edib yox olmaq, zaman vя mяkandan чыxыb ябядiyyяtя qovuшmaqdыr.

Vяhdяti-Vцcud fяlsяfяsinя gюrя, Яvvяl nяdirsя, Axыr da odur. Hяr шey Tanrыdan baшlaйыб vя yenя dя Ona qayыdыr, Ona qovuшur. Mцqяddяs ayяlяrdя dя buyуrulur ki, «Яbяdi vя Яzяli Varlыq Odur... Gюylяrdя vя Yerdя nя varsa, hamыsы Onundur» (Яl-Bяqяrя, 255).

«Siz юlц idiniz. O (Tanrы – A.M.) sizi (insanlarы – A.M.) diriltdi. O, sizi yenя юldцrяcяk, sonra yenя dirildяcяk vя daha sonra siz Ona tяrяf qaytarыlacaqsыnыz».

Vяhdяti-Vцcud fяlsяfяsinя gюrя, Иnsanыn Ruhu yalnыz Vяhdяtя qovuшduqda mяna qazanыr. Bu Vяhdяtsя, yalnыz Иlahi Eшq sayяsindя mцmkцndцr. Ыlahi Eшq daшыyыcыsы isя Aшiqdir. Чцnki Aшiqin kюnlцndя Tanrыdan baшqa kimsя yoxdur. Aшiqlя Mяшuqun Vяhdяti maddi deyil, mяnяvidir. Demяli, Vяhdяti-Vцcud fяlsяfяsinя gюrя, Tanrы цчцn hяm bu fani Dцnyada, hяm dя Axirяtdя яn dяyяrli шey, Иnsanыn ruhudur. Onlara gюrя, Иnsanыn Ruhu bяdяndя olanda da Tanrыnыn nяzarяtинdяdir. Ona gюrя dя bu Birliyi, bu Вяhdяti yaradan da Tanrыdыr. Vяhdяti-Vцcud fяlsяfяsinя gюrя, bu Birliyя qovuшan Иnsan Mяrifяt vя яn baшlыcasы da Hяqiqяt sirrini aчmыш olur. Bu sirri anlayan Иnsan Иlahilяшir, Tanrыya qovuшur vя bununla da яbяdilяшir.

Vяhdяti-Vцcud nяzяriyyяsini mяnimsяyяnlяr dя iki yerя ayrыlыr: Sufiyyя вя Mцtяsяvviyя. Sufiyyя яhli-sцnnяt яqidяsinя чox yaxыndыr. Юz varlыьыnы dяrk edяn salik юz zatыnы Tanrыnыn zatыnda, юz sifяtini Tanrыnыn sifяtindя yox edяrяk fяna fi-t-telhidя eriшir. Bяzяn яldя edilяn hallar yaxшы qavrana bilинmяdiyindяn hulul vя itilat ifadя edяn sюzlяr истифадя edilir.

Mцtяssяvviflяr isя alяmdя gюrцняn чoxluьu xяyal qяbul edяrяk varlыьы, vцcudи-zatы baqidяn ibarяt gюrцr. Onlara gюrя, Vцcud birdir, O da Tanrыdыr. Иki Cahana sыьmayan, lamяkan olan da Odur.


Каталог: pdf
pdf -> Мамандық пәні (дері) бойынша мемлекеттік
pdf -> Ќазаќстан республикасы білім жјне єылым министрілгі
pdf -> Бағдарламасының ф со пму 18. 4/14 титулдық беті
pdf -> Бюллетень ай сайын (жаз айларынан басқа) шығып тұрады
pdf -> Программа и методические указания по прохождению практики
pdf -> Ќазаќстан республикасы білім жјне єылым министрілгі
pdf -> Причины развития и способы формирования парных слов в тувинском языке
pdf -> Революционная молодость


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   38


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет