Девлет нетиджелев аттестациясы ичюн къырымтатар тилинден беянлар джыйынтыгъы



жүктеу 1.92 Mb.
бет3/8
Дата04.03.2018
өлшемі1.92 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8

16. ЗЕЙНЕП ТИЗЕ

Зейнеп тизе эки йылдан берли дженкке кеткен огълу Умерни беклей…


Геджелер бою юкъламай. Юкъласа, тюшюнде Умерни коре. Уянса, чевресине бакъына, Умернинъ къайтмагъаныны анълай, кене агълай, кене сызлай…

Бунъа ташлар даянмаз эди, лякин онынъ ана юреги даянды.

Бу гедже Зейнеп тизе юкълап оламады. Турды. Ачыкъ пенджереге бакъты. Тышта ай орталыкъны куньдюз киби ярыкълата. Кокте булут корюнмей… Айнен йылдызлар эки йылдан берли ич кульмеген, юреги эр даим тырналып, агъырлашып, эзилип, хорланып, аджып ве къанап яшагъан Зейнеп тизени аджыгъандай ве онъа севинчли бир хабер айтаджакътай корюнелер…

Зейнеп тизе башыны пенджереге таяндырды, айгъа бакъты ве терен тюшюнджелерге далып кетти…

Умерини, къара къашлы тосуныны тюшюнди. Оны янында сезген киби олды…

– Ана! – деген сесини эшиткен киби олды.

Зейнеп тизе шек-шубенен динъленди. Эр заманки киби, шимди де, алдандым, деди. Лякин о бу дефа алданмагъан эди. Умернинъ «Анай» деген давушыны текрар эшитти. – Анай!.. Юкълайсынъмы? Мен къайттым, аначыгъым, ачса къапуны.

Зейнеп тизе турмакъчюн ынтылды. Лякин еринден къыбырдап оламады. О, озь-озюни унутты, сонъ:

– Умерим, деди ве ананынъ козю, татлы юкъусырар киби джумулып, башы коксюне саркъты…

Зейнеп тизе козюни ачкъанда, башы уджунда Умерини корьди. Узанды, оны къучакълап опьти джыллы козь яшларынен онынъ бетини сылатты…

– Сув, Умерим, сув! – деди.

Умер турды, сув савутына догърулды. Зейнеп тизе, азып-тозгъан, чубукъдай кесильген Умерине бакъты, онда бир нукъсанлыкъ корьгендай олды; козюни сюртти ве эследи.

– Умер, я къолунъ?.. Балам, Умерим, къозучыгъым, къолсызмы къалдынъ, яврум! – деди ве тосуныны коксюне басып, агълайджакъ олды. Лякин Умерини къуджагъына аламады. Солгъан бир ляледай башыны букип, озюни ястыкъкъа урды…

Зейнеп тизе бу дефа уянгъанда, Умерини корьмеди.

– Умерим къайда? Турдымы? Къайда кетти? Умернинъ балалыкъ досту ве шимди исе нишанлысы Айше онъа джевап берип оламады. Тек къызаргъан, яшлы, асретли, солгъун козьлеринен Зейнеп тизеге бакъты. Зейнеп тизе эр шейден, джандан, малдан, дюньядан зияде севген Умерининъ артыкъ яшамагъаныны анълады.

– Ольдюми? – деди.

Дёрт кунь ятып, Умер тифтен ольгенини Айше агълап-агълап анагъа сёйледи.

Зейнеп тизе терен нефес алды ве козьлерини ачты… Бу козьлер артыкъ джумулмадыр, олар тавангъа бакъып къалдылар.

Зейнеп тизени де Умернинъ янына комьдилер… (238 сёз)

У. Ипчиден


17. «Къайтарма» ансамблининъ темелини къойгъан улу бестекяр
Миллетнинъ, халкъынынъ адыны таныткъан, шаныны котерген онынъ садыкъ, истидатлы, ватанпервер огълу ве къызларыдыр. Озь невбетинде миннетдар халкъ да озюнинъ бойле эвлятларыны бир заман унутмай, оларны севе, сая, хатирлерини хошнут этмеге тырыша.

Къырымтатар халкъынынъ белли бестекяры Ильяс Бахшыш озюнинъ бутюн омюрини – кескин ве джошкъун истидатыны, салмакълы иджадыны халкъына багъышлады. Халкъ ичинде булунды, онынъ агъырыны енгиль этмеге, къуванчына исе къуванч къошмагъа тырышты. Онынъ арзу-истеклеринен, макъсады ве ынтылувларынен яшады. О агъласа – агълады, кульсе – кульди.

Ильяс Бахшыш Акъмесджитте догъды, шу шеэрде де осьти. Яратыджылыкъ багъчасына мында адым атты. Иджады мында, озь ана-Ватанында, мукъаддес топрагъында пишкинлешти. Халкъына танылды. Яратыджылыгъы гурьдели оськен бир девирде аджджы талий, падиша зулумы, къара кучьлер оны да, бахытлы халкъыны да севимли, гузель диярындан тюбю-тамырындан сувурып чыкъарды, ят иллерге, ят топракъларгъа септирип атты. Къыран-пычакъ этти. Бу буюк бестекяргъа, аджайип инсангъа халкъынен берабер Ватангъа къайтып кельмеге къысмет олды.

Лякин озь топрагъына къавушмакъ ичюн нидже боранлы, туфанлы, къасыргъалы куньлерни корьмек, мешакъатлы ве олюм ёлларындан кечип кельмек керек олды.

Ильяс Бахшыш 1957 сенеси къырымтатар ансамблини тешкиль этмек ичюн Ташкентке давет этильди. Имкяны олгъаны къадар халкъымызнынъ зенгин медениетини, аньанелерини, адетлерини – умумен фольклор зенгинлигини сакълап къалмасы ичюн Ильяс Бахшыш бойле муреккеп ве муим ишке разылыкъ берди.

1957 сенесининъ март айында азырлыкъ ишлери башланды, шу сенеси июнь 6-сында ансамбль азырлагъан концерт программасынынъ биринджи премьерасы олды. Сонъундан о ансамбльге «Къайтарма» ады берильди.

Куньлер кече, аят девам эте, инсанлар къартая… Лякин Ильяс Бахшыш темелини къойгъан «Къайтарма» ансамбли эп яшамакъта. О халкънынъ севген ансамблидир. (239 сёз)

Б. Мамбеттен


18. ЁЛЛАНЫЛМАГЪАН МЕКТЮП
«… Селимчигим, не ичюн ойле япасынъ, балам? Кеттинъ – кельмез олдынъ. Беш йылдыр сени корьмегеним. Тюсюнъе, къокъунъа къурбан олайым, сени сагъындым, саргъайдым. Софамыздаки сачакъ арасында къарылгъач ювасы барлыгъыны сен яхшы билесинъ. Айтмакъ истейим, къарылгъачлар биле баарьден-баарьге оджакъларына къайтып келелер, чивильдешелер. Къуш тилинен бири-бирлерининъ хатирлерини сорайлар, бири-бирлерине эркеленелер, бири-бирлерининъ кейфлерини арайлар. Сен къарылгъач къадар да ёкъсынъ. Дёрт дивар ичинде гедже-куньдюз сени ойланам. Яры гедже эвде бир тасырды къопса, аман къапугъа чапам, санъа, деп къапу ачам, бакъсам… Сен ёкъсынъ. Ана эвлядыны сыджакъ багърына басмакъ истей. Истек – истек олып къала, бунъа да чокъ шукюр! Татлы хаялдан сонъ, сувукъ тёшекке кирип ятмакъны сен къолай шей беллейсинъми? Сонъ не олса, козьлерге ола. Бизде: «Сакълагъанынъны ашасанъ, сагъынгъанынъ тез келе», – деген сёз бар. Мен гъарип, шу сёзлерге инанып, санъа деп сакълагъан одур-будурларымы босагъадан «бисмилля», деп кирген мусафирнинъ огюне къоймагъа ашыкъам. Ана юреги эп талпына, сеннен корюшмекни тезлештирмек истей, амма олмай. Бу гедже сени тюшюмде корьдим. Бостанлыкътан кечип кеткен арада, бир кереден огюмде сен пейда олдынъ. Куле-куле бири-биримизге келемиз. Арамызда беш метр ер къалгъанда, не олды, не олмады, экимиз де токътап, къатып къалдыкъ. Юрек чапалана, къучакъ ачыкъ, сени сармакъ истейим, аякълар джансызлангъан кибилер, адымлап оламайым. Бакъсам, тыпкъы кинода косьтергенлери киби, сен менден узакълаша башладынъ. Эп артынъа чекилесинъ. Узакълашкъан сайын уфакълашасынъ, тап сонъу козюме анасыны джойып, адашып юрьген къозучыкъдай олып корюндинъ. Сонъу хайыр олгъайды. Пахыл киби сабасына хасталанып чыкътым. Бир ай тёшекте яттым. Сени арзыладым, къолунъдан бир ютум сув ичмек истедим. Амма…» (252 сёз)

М. Алиевден


19. ЯНГЪАН ЭКИНЛЕР

Эбет, о йылы богъдай номай олгъан эди. Топракъ ренкини алгъан богъдай енгиль яз ельчигинден денъиз киби толкъунлана, шувулдай эди.

Бу берекетке эр кес къувана эди. Атта къушлар, чырчырналар биле къувангъандай чёль устюнде авелене, чырылдай эдилер.

Экинлерни чалып бастырувгъа киришмезден эвель бутюн комбайнлар, молотилкалар, тракторлар тамир этилип, тарлагъа чыкъарылдылар. Колхозджылар энди оракъ ишлерине киришеджек эдилер.

Апансыздан ава денъишти. Аванынъ бозулувы Абдураман Османовны пек абдыратты. Эгер ягъмур ягъа башласа, богъдайны чалмакъ мумкюн олмайджакъ. Ихтимал, беклемек керек олур. Боран котерильсе, даа да бетер оладжакъ. Османовны раатсызлыкъ сарып алды. Ягъмур богъдай ызынлары янындан кечип кетти. Лякин боран даа токътагъаны ёкъ. О, богъдайларны саллап, де бир якъкъа, де дигер якъкъа авдарды.

Османов бир къач дане башакъны алып, авучында уфатып бакъты. Ири, токъ башакълар. Олар юрекке теселли берелер.

Боран насыл апансыздан башлагъан олса, ойле де бекленильмеден тынды. Къайдадыр узакъта аля даа къасыргъа девам эте, авагъа тоз-думаны котериле эди.

Османов адамларнынъ янына, чадыргъа кирди.

Бу арада къасыргъанынъ ичи ялыннен алевленди, о чёльден чёльге авушты, богъдай ызынынынъ къою ерине окъталды. Ялын озь ёлунда эр шейни ялмап-ютаракъ, чытырдай ве этрафкъа атеш сача.

Кимдир:


– Богъдайлар яна! – деп багъырды.

– Янгъын, янгъын! – сеслери янъгъырады.

Комбайнджы машинагъа атылгъан арада Османов оны токътатып:

– — Койге, койге чап! Адамлар курек, кирка алып кельсинлер… Сув, сув кетиринъиз!

Атеш энди чёльнинъ аман-аман ярысыны къаплап алгъан эди. Богъдайнынъ тютюни корюнмей янмакъта.

Атеш ташкъыны комбайнлерге якъынлаша эди.

Экиннинъ кенарына бармагъа эки юз адым къалгъанда, атеш ташкъыны туташ дивар киби тура ве, о, бесе-белли, озюнинъ якъып-йыкъыджы ишини бу ерден башлагъан.

Халкъ топланып кельгенде тарлада эр шей биткен эди. Ялынъыз анда-мында артыкъ сёнмекте олгъан атеш къорлары ятмакъта (255 сёз). А. Эмировдан


20. ЦИРКТЕ

Бугунь раатлыкъ куню. Рустем кеч турды. Ода ичинде доланды, пенджере янына келип тышкъа бакъты. Ири-ири, йымшакъ къар япалакълап ягъа эди…

Рустем, Мавилени хатырлап, онынъ арекетлерини козь алдына кетирди. О, бугунь биринджи кере Мавиленен циркке бараджакъ. Йигит бунъа озюнджесине, бала киби къуванды. Кетмек вакъыты олмадымы, деп саатине козь ташлады. Даа эрте эди. Не ичюндир, бильмем, олып кечкен бир вакъианы хатырлады.

Мавиле аля даа корюнмей эди, «эрте чыкътым», – деди Рустем, саатине козь ташлап. «Токътап къалмагъанмы экен?», – деп оны къулагъына якъын кетирип динъледи. Вакъыт онъа агъыр кеткен киби корюнди. Ахыр-сонъу тар сокъакъта къыз пейда олды.

Циркнинъ башланмасына сайылы дакъкъалар къалгъанда, сес-шамата къопты. Алгъышлар чалгъынынъ сесини бастырдылар. Залны бир ань ичинде сакин тынчлыкъ сарып алды. Темаша башлагъанынен, узун бойлу, чот сакъаллы адам сананынъ ортасындаки сандыкътан тюрлю ренкте ленталар тартып чыкъарды. Олар бираздан беяз бавукъларгъа чевирильдилер. Арасы чокъ кечмеди, бирден патлав эшитильди. Эм сандыкъ ве эм де тавукълар дарма-дагъын олып, авагъа сачылып кеттилер. Сейирджилернинъ базылары къоркъушып бири-бирине сыйыкъты, дигерлери исе ха-ха-ха котерип кулюштилер.

Санагъа, устюнде козьни къамаштыргъан, йылтыравукъ урбалы индже, узунджа бойлу, алтын сачлы гузель бир къыз чыкъты. О, темашаджыларнен селямлашкъан сонъ барып сананынъ бир четинде асылы тургъан йипке сарылып, тёпеге чыкъып кетти. Анда баягъы номералар япкъан сонъ, озюни ашагъы атты. Эр кес, хусусан яш къызлар, эллеринен юзьлерини къапаттылар. Мавиленинъ де юреги еринден тайып кеткен киби олды. Чырайы агъарды. Рустем кулюмсиреди.

– Къоркъунчлы, – деди Мавиле яваштан. Цирктен чыкъып эвлерине кельген сонъ:

– Юрь, эвимизге барайыкъ, – деди къыз. – Анамнен танышырсынъ.

– Эвинъизгеми? – деп сорады Рустем, – бильмейим, догърусы, утанам.

– Кимден, анамданмы?

Мавиле тебессюмнен кулерек, Рустемнинъ енъинден тартты ве эвге кирсетти (259 сёз).

И. Пашиден



21. МИЛЛИЙ КУРЕШ

Гъалипнинъ шанына янъгъырагъан эльчырпмалар, сызгъырувлар, шамата бирден котерильди. Мейданнынъ ортасында къартнынъ гурь сеси эшитильди: «Къана, ичинъизде Рамазан курешчинен тутушмакъ истеген йигитлер бармы?»

Ич бир ерден сес-солукъ чыкъмады. Къарт сёзлерини бир даа текрарлады. Онъа кене джевап берген адам тапылмады. Курешчи йигитлер, дерсинъ, джемаат ичине синъип кеткенлер.

Насылдыр бир кучь мени огге итеген киби олды. Янымдаки орта бойлу, кесментик йигит манъа тааджип толу козьлеринен бакъты. «Учь курешчини ярым саат ичинде бири-бири артындан фырлатып атты», – деди алчакъ сеснен.

Лякин мен онъа къулакъ асмадым. Эки тарафкъа чекильген халкъ арасындан кечип, куреш мейданына чыкътым.

« Мен тутушмакъ истейим!», – дедим юксек сеснен.

Йыкъылмакъ не экенини бильмеген курешчи менимле кулюмсиреп селямлашты.

Бу вакъыт бизим янымызгъа кельген къарт: « Бу тутушувда гъалип чыкъкъангъа учь яшындаки бир бугъа бериледжек. Бу баш куреш сайыла», – деп къычырды.

Рамазан курешчи вакъытны чокъ созмакъ истемеси керек, сол элини арттан узатып, баш пармагъынен къушакъны сарып алды. Сагъ элинен даа да къавий тутты. Мени бирден силькип, ялпакъ кокюсине котермек истеди. Лякин мен берильмедим. Ыргъакъкъа аладжакъ олды. Бу да бошкъа кетти. Белимни сыкъып, фырлатмакъ истеди. Япкъан арекетлери кене чул тутмады. Мен эп аякъ устюнде тура эдим.

Энди невбет манъа кельди. Кямиль курешчи буны яхшы анълады. Бутюн агъырлыгъыны меним устюме ташлады. Озюни къорчаламагъа тырышты, аякъ арекетлериме пек мукъайт олды. Ыргъакъ алмамдан къоркъып, къачынды. Мен къуветимни эллериме топламагъа тырыштым. Онынъ белинден тутып, озюме чекип башладым. Ракъибим мени эп арткъа итеди. Лякин олдурамады. Мен Рамазанны котерип алдым, айландырып ерге шыпырттым. Сонъ юмрукъларымны сыкътым, омузларымны, кокюс къафесимни къабартып, яткъан еринде, онынъ этрафында айландым. О, омузларына тирельген алда башыны ерден азычыкъ котерди.

«Билем, билем, къардашым, эр алда дёрт йыл озь ишини япкъан», – деди (259 сёз).

А. Османдан


22. ДОСТЛУКЪ КОШЕСИ
Ташкент… Бу ешиль багъ ве багъчалар тёрюнде яслангъан эфсаневий шеэрнинъ дюльбер сокъакъларынен, буюк мейданларынен энди чокътан танышым. Мен шеэрнинъ чечеклернен безенген, арыкъларындан салкъын сувлар акъкъан сокъакъларында, буюк буртюкли, лезетли юзюмлер ве мейвалар оськен багъча эм багъларында, юксек тереклер арасында комюльген аллеяларында нидже керелер кездим… Ташкент, хусусан шефтали тереклери беяз, мор ве ал чечелер ачып, алемге къокъу сачкъанда, не къадар ярашыкъ, яш ве гузель!

Зельзеле олып кечкен йылда да мен Ташкентте, таныш ерлеримде, кезе эдим. Лякин шимди эр шей терен тюш олып корюне. Козьлериме озюм де инанмайым.

Шу йылы мени мында «Озгъарыш» совхозынынъ директоры Константин Иванович Шацков мусафирликке чагъырды…

Биз секиз ве он эки одалы бем-беяз эвлер ерлешкен сокъакълар боюндан кетемиз. Гъурурымыз ве къуванчымыз буюк! Биз артыкъ коттеджлер сокъагъына аякъ басамыз эвлернинъ сайысы дёрт юз къадар. Олар чешит тюс ренклернен боялангъан, масалларда тасвир этильген дженнет эвлерини анъдырып туралар. Эр бир эвде учь ода, джамлы веранда ве электрик оджагъы олгъан ашхане бар. Эвлерге пек чебер ве усталыкънен япылгъан сокъакълар алып бара. Эвлернинъ сачакълары устюнден телевизор меркезине таба къанатлар керген антенналар юкселе. Къуруджыларнынъ эписи бу ерде яшайджакъ, кишилернинъ сеадети акъкъында яхшы тюшюнгенлер.

Шеэрнинъ сокъакъларына даа адлар берильмеген, эвлер исе озь номерлерини алмагъанлар. Массив ойле бир буюк сурьатнен осьмекте ки, даа мейданлар биле озь адларыны бильмейлер. Йигирми докъуз сокъакъ ве проспект, кварталлар, учь мейдан!

Ташкентте шу заман энъ урьметли зенаат – къуруджылыкъ зенааты эди.

Чокъкъа бармай, директорнынъ эвине барып еттик.

– Корьгенинъиз киби, – деди о, – Сергели ойле бир меркез нокъта олды ки, бу ерде эр бир республикадан кельген кишилер корюше ве достлаша…

Сергели, акъикъатен, достлукъ ве къардашлыкъ къуветинден догъгъан ер! Ярашкъан коше! (260 сёз).

Р. Халидден


23. ИНДЖИ АВДЖЫСЫ
О, текрар сувгъа далды ве ёсунларнен къаплангъан къаянынъ янына ялдап кельген сонъ, кокюс толдурып нефес алды, ешиль далгъалар ичине чомып, он беш метрлик теренликке йылдырым тезлигинен тюшти.

Шамар буюклигинде бир къыскъач озь джаныны къуртармакъ ичюн башыны сары къумгъа сокъты ве даа бир аньден сонъ бутюнлей комюлип, козьден гъайып олды. Амма авджыны къыскъач дегиль де, къыйметли къабурчакълар меракъландыра эди.

Бу ерлерде инджи пек сийрек расткеле дейлер. Ойле олса, не олгъан? Бельки шу сийрек расткельген инджилерден бир-эки данеси онынъ къысметидир. О, учь кунь девамында сабадан акъшамгъадже онларнен къабурчакъларны ярып бакъты. Лякин оларнынъ ичинден къою, ренксиз шингенликтен гъайры ич бир шей чыкъмады ве, ниает, бугунь онъа бахыт кульди. Даа демин бир къабурчакъны ачкъанынен, кумюш киби ялкъ этип алгъан беяз инджи данечиги оны ойле севиндирди ки, авджы не ерде олгъаныны унутып, багъырып йиберди ве аз къалды богъулаязды. О, къабурчакъны авучына сыкъып, аман тёпеге котерильди.

Ялыда къабурчакъны бир даа ачып бакъса, не корьсин: Сув тюбюнде аман-аман фындыкъ къадар олып корюнген инджи, асылында серник башындан бираз уфакъча эди.

Авджы озь-озюнден пек мемнюн эди, чюнки эки йыл эвельси мешгъулиетни башлагъанда, ярым дакъкъа нефес алмай турмагъа зорнен даяна эди. Сонъра тютюн ичмекни ташлап, беден тербиесинен джиддий огърашмакъ къарарына кельди. Иште, санъа нетиджеси: сув тюбюнде бир бучукъ дакъкъадан зияде булунды. Сонъки вакъытларда азгъан олса да, озюни сагълам, тендюрист дуя, оксюриги де кесильди.

О къыбырдамай, эппейи вакъыт яткъан сонъ, сыртына чевирильди. Инджи авламакъ къолай иш дегиль экен, деп ойланды. Озь устюнден кульген, озь-озюни мыскъыллагъан киби олды, чюнки онынъ баш макъсады мытлакъ инджи тапмакъта дегиль де, яхшы, актив раатланмакъта, сагълыгъыны къавийлештирмекте, сагълам олмакъта эди. Сагъламлыкънынъ озю энъ къыйметли, ич бир шейге денъиштирильмейджек инджи (262 сёз).



Р. Алиден
24. ***
…Къырым душмандан азад олунгъан сонъ, партизанлар бошадылар. 1944 сенеси апрельнинъ орталарында Шефикъа аптенинъ къулагъына сокъакътан: «Партизанлар къайталар, партизанлар къайталар!» – деген сеслер эшитильдилер. О, аман Асанчыкъны къучагъына алып, сокъакътаки балалар ювуршып кеткен тарафкъа кетти.

Акъикъатен, кой четиндеки тереклер артындан партизанлар чыкъмакъта эдилер.

Олар, къаршыламагъа чыкъкъан къарылары ве балаларынен опюшип, къучакълашып, якъынлашмакъта эдилер. Шефикъа апте, шимди онынъ севимли къоджасы да чыкъып, оларгъа якъынлашаджагъыны ве берабер кетеджеклерини хаялланып турды.

Ана, партизинларнынъ энди беши чыкъты. Едиси чыкъты… Секизинджиси не чыкъмай, шу? Эмирусеин сонъки кере эвге кельгенде, дагъда койдешлеринден он беш киши къалгъанларыны айткъан эди де. Секизинджи партизан корюнмеген сонъ, Шефикъа аптени теляш дуйгъусы сармагъа башлады. Дагъдан тюшкенлер ве оларны къаршыламагъа кельгенлер, Шефикъа аптенинъ янына келип токътадылар. Дигер секиз партизанны къаршыламагъа чыкъкъанлар да озьлеринкилерни сорамакъ ичюн якъынлаштылар.

Койнинъ аман-аман бутюн халкъы шу ерде эди.

– Я бизим къоджаларымыз ничюн къайтмадылар? – деп сорады бир партизаннынъ къарысы.

– Алла сизлерге такъат ве сабырлар берсин, – деп джевап берди дагъдан тюшкенлернинъ бири. – Сонъки урушымызда олар озьлерининъ къараманлар олгъанларыны исбат эттилер. Лякин шефкъатсыз къуршунлар оларны арамыздан алып кеттилер, – деп битирди сёзюни.

– Менимки де эляк олдымы? – деп сорады бир къадын. Алты къадын даа бу аджджы хаберге инанаджакълары кельмейип, къоджаларынынъ адларыны айтып-айтып шу суальни бердилер.

– Олар эписи севимли ватанымыз ичюн джан бердилер. Яткъан ерлери нур олсун! – деди экинджи партизан, эляк олгъанларнынъ адларыны айтаракъ, сайып чыкъты. Оларнынъ къарылары ве бала-чагъаларынынъ такъмакълап агълавлары, ер ве кокни сарсыткъан киби олды. Бу яныкъ бутюн койдешлерни матемге сокъса да, «Атеш тюшкен ерни якъа», – дегенлери киби, эляк олгъанларнынъ аилелерини терен къайгъыгъа къойды.

Ольгеннинъ артындан олюнмей, эбет. Омюр девам эте. Куньлер, афталар ве айлар невбетлеринен кечип кетелер.

1944 сенесининъ дешетли 18 майыс куню. (265 сёз)

Р. Муединден



25. Эр бир къуш озь ювасыны макътай


Асыр-асырлардан берли несильден несильге кечип келеяткъан аксиома: эр бир къуш озь ювасыны макътай. Сёз келими, атта кирпи де баласыны «памучыгъымыз», деп чагъыра экен. Яни, эр кеске – кендисининъки. Хуляса екяне ве кесен - кеслигиндже къала: Ватан - Ватандыр. Оны теразенинъ бир савутына къой да, экинджисине дюньяда мевджут олмыш нени истесенъ, ерлештиребер, эписи бир Ватан ашагъы басар, салмалыгъынен дигер савуттаки юкни тёпеге котерип тураберир.

Ватаннынъ, тувгъан топракънынъ, кобек къаны тёкюльген улькенинъ къадири-къыймети ойле юксек ки, ольчеп бакъмагъа тырышмакъ – кулюнчли, аджыныкълы бир иштир ве оны тек акъылсызлар, баш ерине къабакъ ташып юрьгенлер япалар. Базыда бойлелерден эшитесинъ:

– Узбекистанда эв-баркъынъызны ташлап, бу паалылыкъта, къытлыкъта азапланып, узакъ ёлларда серсем олгъанынъыз, Къырымгъа келип ертолелерде, палаткаларда, сачакълар астында чекишкенинъиз не?

Джевабынъ насыл олмалы? Энъ адий, саде, анълайышлы сёзлерни тапып айтсанъ да анълайджакълармы, анъламакъны истейджеклерми? Не себептен, дейик, туркмен Къаракъум сахрасыны дженнет мекян деп сая ве барханлар арасында озюни сувда сербест ялдагъан балыкъ киби дуя? Не ичюн къазах уджсуз-буджакъсыз чёлю акъъкында юрекнинъ эр назик теллерине барып еткен тюркюлерини созып-созып йырлай? Эвенкнен чукчаны анги бир узюльмез йиплер тундрада тутып туралар?

– Адындан насыл ер олгъаны белли Къаракъумда да, ель-боранлар уфюрген там-такъыр чёльде де, топрагъынынъ бузу язда биле иримеген тундрада да яшайыш агъыр, андакилернинъ мушкюлликлери богъурдакътан. Демек, джевап недир? Туркмен олсун, къазах олсун, эвенкнен чукча олсун, эписи озь диярынынъ эвлятлары, мейвалары, о диярлар – оларнынъ Ватаны, олар анда догъып, осип, о топракъта тамыр аткъан, эдждатлары анда комюльген, несиллери о тарафларда яшап кечкен, миллетлери бир заманда пейда олгъан, шекилленген, темеллешкен.

Къырым бизим Ватанымыздыр. Тамыр халкъ олгъанымызны исбатлап отурмакъ керекмей, миллетимизнинъ ады «Къырым» сёзюнден алынгъан. Кимлердир бегенеми, бегенмейми, Къырым – бизимки, онынъ саиплери, босагъада мусафир корюнгенде къаршылайджакъ, хырсыз корюнгенде тутаджакъ, душман корюнгенде къорчалайджакъ къонакъбайлар – бизлер, къырымтатарлармыз. (265 сёз)

Я. Мустафаев «Йылдыз» № 5-6, 1992.
26 . БАБА ИЗИНДЕН
Саба Рустем бир мешребе тазе къаймакъ ичти, отмек кошесини ашыкъып ашады ве сокъакъкъа чапты. О, эр саба къаймакъ иче, бир коше баят отмек ашай. Шаркъта уфукъ аллангъан, дагъларнынъ уджлары къызарып корюнмекте. Къартбабасы оны саба эрте турмагъа алыштырды.

Рустем чёль бетке чапып кетти. Анда, тузлу лиман четинденки къамышлыкъта, бакъларнынъ шенъ сеслери эшитильмекте. Кунеш котерильди, дагълар мавы тюске кирдилер. Уфукъкъа узакъ бакъып турсанъ, анда денъиз далгъалангъан киби келе. Эгер къувети етсе, Рустем бу кетишнен шу денъизге барып чыкъар эди. О денъизнинъ далгъалары котерильген ве къатып къалгъанлар. Эбедий оларакъ. Бутюн уфукъны озьлерининъ къыйыш-къонъур уджларынен кесип чыкъкъанлар. Умумен, мында анги тарафкъа бакъсанъ, денъиз корюне. Чёль сары-ешилли денъиз киби! Ава тынч олгъанда о тегиз ве кениш. Амма ель эсип башлагъанынен о далгъаланып башлай. Далгъалар арасында исе къырмызы лялелер гемилернинъ чыракъларына бенъзейлер.

Багъчалар, бостанлар артында исе бир тёпе бар. Чёль елине кокюсини керип, гъурурланып тура. Онынъ башы уджунда тек къавий тамырлы алчакъ отлар оселер. Амма онынъ этеклеринде татран гурьленип осе. Шимди о даа чечек ачмады, онынъ пытакълары къалын ве сувлу, пишкен алма киби татлы ола. Балалар тёпеге татран ашамагъа баралар. Язнынъ ортасында татран сап-сары чечек ачкъанда, тёпенинъ башы ешиллене. Узакътан бакъкъанда, тёпе къадифеден такъие кийген ве онынъ устюнден сарыкъ саргъан къоджаман башкъа бенъзей.

Рустем бир къач куньден берли бу койде яшай ве эр кунь тёпенинъ устюнде инсан къаралтысыны коре. О, узун таягъына таянып тура. О, отургъан вакъытта, тёпе устюндеки ташларнынъ бирине чевирили къалгъан киби келе.

– Бу адам ким? – деп сорады бир кере Рустем къартбабасындан.

– Саит, чобан Усеиннинъ огълу, – деди къартбаба ве торнунынъ бакъышындан бу ад онъа таныш олмагъаныны анълады. Иляве этти: – Кечкен къышта онынъ бабасы ольди. Саит язда бабасынынъ ерине чобанлыкъ япмагъа къарар берди (269 сёз).



Э. Амиттен
27. АЛЕМ МАС-МАВЫ
Ава ачыкъ. Балкондан къоджаман, къара олып корюнген юксек чамлар ве бузлагъан Рига корьфези, ачыкъ-айдын корюне.

– Вай, Аллам! Бакъса, пингвинлер!

– Анда, буз устюнде.

Керчектен де, буз устюнде пингвинлерге бенъзеген насылдыр къара айванлар джылыша эдилер.

Назифе ашыкъып чапты. О энди ашагъыда. Тазе, аязлы ава. Къар чызмалары алтында гъырчылдай.

О, буз устюнде адымламакъта. Юрьмеси пек къыйын. Назифе сюрюне-сюрюне эп илери кете, лякин къара шейлер ич де якъынлашмай, аксине, корюне ки, олар ондан эп узакълашмакъталар.

Ёкъ, мытлакъа пингвинлерни корьмек керек. Эбет, о яхшы биле эди: бу диярда пингвинлер къайдан кельсинлер? Лякин къальбинде насылдыр ишанч бар эди: табиат нелер япмай! Назифе оларны корьмеге пек истей эди.

Бир къач адым даа аткъан сонъ, Назифе ал янакълы балаларны корьди. Олар бузны тешип, балыкъ туталар.

… Назифе лафазан къадын эди, ве балалар онъа ачыкъ гонъюльнен балыкъ тутувнынъ сырларыны огреттилер. О, балаларнен чокъ отурды, оларнен берабер балыкъ тутты. Шу «пингвинлер»ни хатыра оларакъ ресимге чыкъарды. Этрафкъа дикъкъатнен козь ташлады.

Муджизе! Валлай муджизе.

Мас-мавы кок къуббеси. Беяз буз да мавы олып корюне. Назифе тюшюнджеге далды. «Насыл кучь бу денъиз сувуны буз алемине чевире экен? – деди. – Лякин бу бузда даа джан бар. Теренликте, сувда балыкълар яшайлар. Ве баарь кельгенинен, кунеш нурлары бузгъа джан береджеклер. Бу мас-мавы алем къатып къалгъан киби корюнсе де, о даа джанлыдыр. Мавылыкъ, айдынлыкъ… Тынчылыкъ ренки. Сейяремиз де узакъ кяинаттан бакъкъанда мавы олып корюне. Мавы алемде яшаймыз. Лякин бу алемде яхшы шейлерден гъайры ярамай шейлер де бар: акъсызлыкъ ве ачлыкъ чеккенлер бар. Дженклер ве козьяшлар бар. Мавы алем, мавы алем… Бу мавылыкъ эбедийми?

Я барып да мас-мавы ренк къара ренкке дёнсе… Бунъа инсанлар ёл бермемек кереклер!!!»

Алем мас-мавы… (269 сёз)

С. Сеутовадан


28. ***
… Гульнар эски квартирада яшагъанда, оларнынъ мейданчыгъында янъы къомшу пейда олды. Къомшулары журналист, меракълы адам эди. Гульнар журналистлерни урьмет эте ве олардан сакъына, къоркъа эдими, озю де буны яхшы анъламай эди. Гульнар оларны акъыллы, гъает акъыллы деп, озюнинъ къолайсыз алгъа къалмамасы ичюн тырыша, яни юксек шейлер хусуста лакъырды этип, фельсефеге уруна эди. Къомшулары чокъ вакъиаларны бильген, чокъ шейни корьген адам эди. О кимерде Гульнарларгъа келе, Гульнар да онынъ мусафири олгъан эди. О, Гульнарнынъ ресимлеринен меракъланып, оларны чокъ макътай тургъан.

Бир кунь о Гульнаргъа келип, бир къач ресим япмасыны риджа этти. Бирисине зияде эмиет берип, уфакъ деталлерни биле сёйлеген эди. Ресимде о озь тувгъан коюнден бир левханы, бир адисени икяе этип, дос-догъру ойле чызмасыны ялваргъан эди.

Гульнар онынъ риджасына буюк дикъкъат иле янашып, оларнынъ эписини къомшулары истегени киби чызгъан эди. О, гъает мемнюн къалгъан эди.

Баягъы вакъыт кечкен эди. Бир кунь, акъшам устю, о Гульнарнен азбар огюнде скемледе отурып, лакъырды эте эди.

– Кечкен афта бабам мусафирликке кельген эди, – деди о. Шу коюмиз олгъан ресимлерини косьтереджек олдым, чокъ къыдырдым. Бабама косьтермеге истедим. Эр алда, бизим тувгъан коюмиз, ве о адисени, эбет, бабам да аля даа акъылында сакълайдыр. Ахыр-сонъу оны софадаки долаптан таптым. Бабам пек севинди: «Коюмизнинъ тыпкъы озю», - деп, о адисени де хатырлады.

– Сиз… къайдан таптым дединъиз? – деди Гульнар ачувыны гизлеп оламай.

– Долаптан, анда къартоп ве согъаннынъ арасында къалгъан экен, – деди къомшу къарыкъ давушынен.

– Сиз оларны анда быракътынъызмы, башкъа ер тапылмадымы?! – Гульнарнынъ козьлеринде яш асыл олды, дудакъларынынъ четлери титреди. Онынъ козьлеринден агъры ве чаресизлик, ишанчсызлыкъ ве элем аляметлери пейда олды.

– Къайтарынъыз манъа оларны, – деди Гульнар къатий давушнен.

– Яхшы, яхшы, къайтарырым, ойле эеджанлангъанынъ да не? – деп тааджипленди къомшусы.

Бойлеликле Гульнар о ресимлерни къайтарып алды. Лякин озю тынчланып оламады. Бу вакъиадан сонъ, Гульнар ресимлерини бир кимсеге бермеди ве косьтермеге де истемей эди. Эгер бириси ресимлерини макътаса, о деръал адамларнынъ эки юзьлю олгъаныны козь огюне кетирип, шу адисени хатырлай ве агълай эди. Шу вакъиадан сонъ Гульнар журналистлерни севмей башлады. О меселе зенаатта дегиль, медениетте, тербиеде олгъаныны анълай, эбет. Лякин эр алда, бу зенаат векиллерине нисбетен онынъ гонъюлинде насылдыр ишанчсызлыкъ пейда олгъан эди. (269 сёз)

С.Сеутовадан


29. ЧОБАН УРЬМЕТИ

Энвер эвге чапып кирди. Къартбабасы софра башында маденен плов ашай эди. Энвер селямлашкъан сонъ, онынъ янына отурды ве ашап башлады. О, бугунь къартбабасыны беклеп, уйлелик ашамагъан эди.

Къартбаба бутюн язны дагъларда кечире ве кимерде бир эвге келип кете.

Энвер оны сагъына ве сабырсызлыкънен беклей…

Къартбаба эвде пишкен пловны чокътан ашамагъандыр. Анасы аселет чокъча пиширди – къартбабасы озю тойгъан сонъ шегиртлерине де алып кетсин.

– Къартбаба, нечюн сиз бугунь яйлагъа кетмек истейсиз? Эр вакъыт эвде бир-эки кунь къала тургъан эдинъиз де? – деп сорады Энвер.

– Манъа янъы ярдымджы кельди, огълум. Онынънен берабер бир афта къой бакътыкъ ве шимди манъа онынъ бир озюни къалдырмакъ керек олды. Раатсызланам. Барып да бир шей чыкъса … Догъру, о акъыллы ве атик бала, мектепни бу сене битирген. Тезден, зан этем ки, онынъ башына къырмызы сарыкъ багъларым.

– Бу сарыкъ онъа не ичюн керек, къартбаба?

Къартбаба йылмайды ве таныш арекетнен сакъалыны сыйпап алды.

– Не ичюн, дейсинъми? Бизим якъларда чобан эвель-эзельден энъ урьметли адам сайыла. Чюнки бу ерлернинъ адамлары мал асрап кечингенлер. Къадим заманларда адамлар чобангъа озьлери акъ тёленгенлер… кими пите бере, кими исе бир бардакъ сют, кими исе озюнинъ эски урбаларыны… Лякин чобан эр бир эвде урьметли мусафир олгъан. О вакъытларда чёль ёлларында бир чокъ дервишлер кезип юрьгенлер. Олар исрарлыкънен къапуларны къакъа ве Меккеге, пейгъамбернинъ мезарына барып кельгенлерининъ бельгиси оларакъ беяз сарыкъ ташый экенлер. Чобанны дервиштен айырмакъ ичюн олар башларына къырмызы сарыкъ багълай экенлер.

Койде чобан кетсе, онынъ анджакъ чобан экенини таныйлар. Койлюлер къапуларыны артынадже ача да, оны озь эвлерине давет этелер. Къадимий адет сакъланып къалды: чобанлыкъкъа шегирт тюшкен адам, бу ишнинъ бутюн иджеликлерини менимсеген ве акъикъий чобан олгъан, онъа къырмызы сарыкъ багълай ве чобанлыкъ таягъыны багъышлай. Бу ишни энъ къарт ве белли чобан япа… ( 272 сёз).

Э. Амиттен

30. АШЫКЪ УМЕР – ХАЛКЪ ШАИРИ
Рухий джевер эскирмек бильмей. Эдебиятнынъ акъикъий эсерлери узун девир омюр сюрелер. Биз оларны окъуймыз, фикрен зенгинлешемиз. Медениетте кешф олунгъан ве топланылгъан къыйметли шейлер тек кечмиште ве шимди дегиль, келеджекте де хызмет этеджеклер. О себептен кечмишнинъ рухий зенгинлигини огренюв, сакълав – гъает муим ве эмиетли иш.

Шаркънынъ манзуме чокърагъы битмез-тюкенмездир. Къырымтатар халкъынынъ буюк шаири Ашыкъ Умернинъ эсерлери де бойле даима юреклерде яшайджакъ джеверлердир.

Ашыкъ Умер XVII асырда кучь ве муреккеп заманда яшады.

Халкъ артыкъ эки асырдан зияде кучь ве муреккеп заманда яшады. Халкъ артыкъ эки асырдан зияде акимиет элине кечкен улькелерде баскъынджылыкъ, ягъмаджылыкъ, ички зыддиетлер акимиет ичюн курешлер зуурь этмекте, рухий медениет кесатлыкъ чекмекте, эдебият исе акъикъий вазиетни тасвир этювден аджиз… Бойле вакъытта саз шаирлери арасындан чыкъкъан юксек къабилиетли Ашыкъ Умер озь эсерлеринде халкънынъ вазиетини, дуйгъуларыны, фикирлерини ифаде эткен.

Ашыкъ Умер акъкъында бир чокъ эфсанелер, бир чокъ риваетлер, айны заманда, акъикъат яшап кельмекте. Олар арасында бир фикирге инанмакъ мумкюн, яни:

«Ашыкъ Умер – Къырымда ахлякъий меселелерден баас этиджи шаирлернинъ энъ кемалатлысыдыр». Бу сёзлерни 1848 сенеси «Современник» журналында белли шаркъшынас Феликс Домбровский язгъан. Керчек, Ашыкъ Умернинъ терджимеиалына аит малюмат гъает аз. Лякин бир чокъ догъру малюматларны биз шаирнинъ озь шиирлеринден тапамыз.

Ашыкъ Умер Къырымда чокъ балалы фукъаре аилесинде догъа. Иптидаий мектепни битире. Бир къач сене медреседе окъуй. Амма медреседе сохталыкъ этмек, Къуран окъумакъ онынъ ичюн джансыкъыджы, мешакъатлы мешгъулиет олып корюне. О себептен медресени быракъып, халкъ арасына кете, шиирлерни севги ве ашыкълыкъ дуйгъуларына багъышлай.

Ашыкъ Умер – медениетимиз тарихында буюк итибаргъа акълы сима.

1891 сенеси «Терджиман» газетасынынъ басмаханесинде Исмаил Гаспринский тарафындан онынъ «Диван Ашыкъ Умер» адынен шиирлер китабы басылып чыкъты. Бу «Диван» эдебиятымызда тарихий медениет зенгинлиги олмакънен бирге, о рухий джевернинъ яратылувы бизим эдебиятымызны дюнья къадимий эдебиятларнынъ алтын фондуна кетирип къошты.

(273 сёз).

Б. Гъафаровдан
31. ФЕСИЛЬГЕН КЪОКЪУСЫ
Сеитяя агъа динге сыгъынгъан бир адам. О, омюринде кунеш догъгъандан сонъ тургъаныны ич де бильмей.

Джыллы тёшегини къалдырып, чыракъны якъты, ашыкъмадан урбасыны кийди ве азбаргъа чыкъты. Темиз, шекерден де беяз къар онынъ аякълары тюбюнде тазе къапыста япракълары киби гъыджырдап-гъыджырдап алды. Къарт барып, ахырнынъ къапысыны ачты. Язда азырлап къойгъан къуру одундан бир къучакъ алып, кене эвге кирди. Демир софагъа одун толдурып, атешни туташтырды.

Бираздан ода къызды. Сыджакъ ода ве сабалыкъ ичильген къаве оны тюшюнджеге далдырды. Ай сени къартлыкъ! Кимнинъ акъылына кельсин бу куньлер! Эгер элли йыл эвель: «Сеитяя, бу куньлерни кореджексинъ», деген олсалар, аслы инанмаз эди. Нелер корьди, нелер кечирди башындан! «О къадар агъыр куньлерни корип, сагъ къалдыкъ. Шукюрлер олсун», – деп тюшюнди о.

Сеитяя агъа пайнозю яшай. Эки йыл эвельси къарысы вефат этти. Былтыр кендже огълусы, Рефатны, арбий хызметке озгъарды. Онынъ кокюсини баскъан асретлик юрегини кемиргенине бакъмадан, огълу ер юзюнде тынчлыкъны къорумакъ хызметине кеткени ичюн о гъурурлана эди. Къарт эр намазында тынчлыкъ ичюн, бир даа огълунен корюшмек, къавушмакъ ичюн дуа эте.

Уйкен огълу ве къызы оны эвине чагъырсалар да, къарт разы олмай: «Ёкъ, балалар, Алла къысмет этсе, Рефатны эвлендирсем, сонъ бакъармыз», – деп джеваплана эди.

Сеитяя къарт огълуна мектюп язгъанда, эр мектюбининъ ичине фесильген япракълары я да бир пытачыгъыны къояр эди. О фесильгенлерден Рефаткъа бабасынынъ эллерининъ къокъусы келе…

Сеитяя агъа огълуна язгъан мектюбини почта къутусынынъ ичине ташлап, эвге киреяткъанда онынъ нефеси апансыздан тутулды, башы айланды. Мектепке кетеяткъан торуны къартбабасына емек алып киргенде, онынъ алыны корип, деръал анасыны чагъырды.

Бундан сонъ ёлланылгъан аджеле телеграмма Рефаткъа фесильген къокъугъан мектюптен огюне кельди… Рефат, хызмет эткен ерине къайтып кельген сонъ, столчыкъ устюнде бабасы язгъан мектюпни корип, оны яваштан элине алды, ачты. Фесильген къокъусы ода ичине яйылды. Яш аскер янакъларына тыгъыргъан козьяшларыны силип, мектюпни окъуды: «…» (278 сёз)

Т. Халиловдан
32. ЭКИНДЖИ АНА
Эюпнинъ бизим заводкъа кельгенине даа бир йыл биле ёкъ, лякин корюмли ишчилерден бири олды. Эюп, не ичюндир, халкъкъа чокъ къошулмай, янъгъызлыкъны севе. Биз онынъ шахсий аятыны бильмеймиз.

Бу адамнынъ яшы энди къыркъкъа еткен, сачлары агъаргъан, бети бурюшкен. Онынъ юзюни яраштыргъан ялынъыз ири кок козьлери эди: аджджы сувукътан яшлангъан киби, олар даима ялтырап тура. Бу корюниш онынъ омюр ёлу къолай олмагъаныны анълата. Мен Эюпке авагъа чыкъып юрмемизни теклиф эттим. Чыкътыкъ. Азбарда буюк дивар астында атеш якъкъанлар. Атеш этрафында – бизим яшлар. Олар бизни корьгенлеринен:

– Буюрынъыз! – деп сыкълашты ве атеш башындан бизге де ер бердилер. Атеш башындакилер озьара шакъалашалар, кулюшелер.

Индемей отургъан Билял Эюпнен манъа бакъып:

– Биз бири-биримизни огренип къалдыкъ, чюнки даима берабермиз. Сиз бизден чокъ яшадынъыз, чокъ да корьдинъиз. Биз сизни динълемек истеймиз, – деди.

Мен, огюне давранып, Эюпке:

– Яшларнынъ истегини ред этменъ. Мени олар энди озь тезьяларындай огрендилер, сизни исе аз билелер, – дедим.

Эюп кулюмсиреп, манъа айланды:

– Сиз арабанъызны четке чекменъ, яшлар бизим экимизге мураджаат эттилер, – деди. – Меним индемей юргениме бакъманъ, бир лафкъа тутунсам, уджу-буджагъы олмаз, озюнъиз де безерсинъиз.

– Мен сизге башымдан келип кечкенлерни айтмакъ истейим. Оларны бильмек, сизге де зарар этмез, деп тюшюнем.

… – Дженк башлагъанда, мен койде оджалыкъ эте эдим. Раметли анамнен бир эвде отура эдик. Бабам эрте ольди. Мектеп директоры Якъуб акъай, къарт оджалардан эди. О, манъа озь огълу киби бакъа, оджалыкъ ишининъ бутюн инджеликлеринен таныш эте, ич бир вакъыт ярдымсыз къалдырмай эди.

Бир йыл чалышкъан сонъ эвлендим. Нишанлым Инает почтада телефонистка олып чалыша эди.

– Эюп агъа, сиз не ичюн раметли анам деп айтасыз? Суваде битай сизнинъ ананъыз дегильми? – деп сорады Нафе.

– Ёкъ, – деди Эюп. О, меним экинджи анам. Биз бири-биримизни насыл тапкъанымызны сонъ айтырым. Сабыр этинъиз… (279).





Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет