Девлет нетиджелев аттестациясы ичюн къырымтатар тилинден беянлар джыйынтыгъы



жүктеу 1.92 Mb.
бет4/8
Дата04.03.2018
өлшемі1.92 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8

33. НОМАН ЧЕЛЕБИДЖИХАН


Халкъымызнынъ садыкъ эвляды, буюк сиясий эрбап Номан Челебиджихан 1885 сенеси Ибраим Челебининъ къорантасында дюньягъа кельди.

Челебиджиханнынъ догъгъан Буюк Сонакъ кою о вакъыт Къырымнынъ Ор уездине (шимдики заманда Джанкой районы) бакъа эди.

Номан Челебиджиханнынъ эм ана, эм баба тарафындан несили челебилерден олгъан. Оларнынъ адына такъылгъан «челеби» сёзю бу къоранталарнынъ несили руханий табакъларындан чокълашкъаныны анълата. Бундан гъайры бу сёз «тербиели, муляйим, эфенди» деген мананы да бильдире.

Акъикъатен де, Ибраим Челебининъ эдждады Къырымда озьлерининъ зенгинлигинден гъайры, йигитлиги ве инсаниетлигинен белли олгъан.

Номаннынъ балалыгъы уджсуз-буджакъсыз чёллернинъ багърында кечкен. Бабасы барлыкълы олгъанда, о, къулан ве джумерт чёллерни атынынъ устюнде бойламагъа ашыкъ олгъан.

Бабасынынъ элинде чалышкъан ыргъатлар ве чобанларнынъ арасында юрьгенде, о, озюнинъ ич бир арекетинен зенгин баласы олгъаныны дуйдурмагъан. Чюнки сезгир, мераметли Номан адалетсизликни севмеген.

Ибраим Челебининъ сулялесине севги ве сайгъы пек юксек олгъан. Олар джумерт къальпли инсан экенлер. Акъсызлыкъкъа огърагъанларгъа ве ёкъсулларгъа ярдым этмек, аралары бозулгъанларны барыштырмакъ, оксюзлерни эвли-баркълы этмек оларнынъ затында табиий адет ве арекет олып къалгъан.

Номан Челебиджихан башта кой мектебинде окъуп башлай, сонъра Акъчора кой медресесинде тасиль ала. Окъувыны девам этмек ичюн о, Акъмесджит рушдие мектебине авуша. Сонъундан тасилини Багъчасарайда Зынджырлы медреседе девам эте.

Йигирминджи асырнынъ башында окъув ве бильгиге ынтылгъан яшлар Тюркиеге кетип окъугъанлар. Номан да 1906 сенеси Истанбулгъа кете. Мында о къадылар азырлагъан мектепте бильгисини арттыра.

Истанбул университетини аля бааларнен битирген Номан Челебиджихан къавий шекилленген миллий гъаелернен 1912 сенеси Къырымгъа къайта.

Арадан чокъ вакъыт кечмеден, рус инкъилябининъ асылыны терен огренмек ичюн о, Санкт-Петербурггъа ёл ала ве 1913 сенеси Ватангъа къайтып келе. 1917 сенеси Номан Челебиджихан Къырым Мусульманлары Иджра Комитетининъ реиси, Таврия виляетининъ муфтиси, Адлие назири оларакъ сайлана.

Гъает мешакъатлы бир девирде яшагъан Номан Челебиджихан тувгъан юртуны буюк ве илери бир улькеге чевирмеге истей. Амма 1919 сенесининъ январь айында Къызыл Ордунынъ аскерий къуветлери Къырымгъа киргенинен, Номан Челебиджиханны большевиклер якъалап, Акъяр апсханесине быракъалар. О, бир ай девамында апсханеде булуна ве февраль айынынъ 22-23 геджеси апсханенинъ азбарында вахшийдже ольдюриле ве джеседи Къара денъизге атыла.

(284 сёз) Къырымтатар эдебияты дерслигинден
34. ЧАМ
Онынъ тамырлары сарп къаянынъ чатлакъларындан ер тапып, теренликке кирип кеткенлер. Озю, гуя учмакътан ёрулып, къаянынъ джапына къонгъан ве фуртуналы денъизге эгилип тургъан, ачыкъ авада исе табиатнынъ мавы кузьгюсине — кокке бакъкъан къоджаман бир къарталнынъ аягъыны анъдырмакъта...

Мандаки Чам – бу къаялар тереги. О Чам – бу ернинъ саиби. Суву, дымлыгъы гъает къыт, мераметсиз бу ялы бою къаялырында башкъа ич бир терек осип оламай. Ташлы ерлернинъ осюмлиги – ликен оту (лишайник) биле бу къаяларгъа илишип оламай, тесаддюфен илишип къалгъан сою да яхшы тамырлашмаздан эвель биринджи фортуна иле сувурылып кете. Чам исе тура, озюни сыкъмай. Тек базыда бир я мисильсиз кученювинденми, ёкъса хошлукъ ве кефленювинденми гъырчылдап ала.

«Фуртунанен къучакълашмакъ истер эдим». Бойле вакъытта бутюн джанлы махлюкъат – учкъан, чапкъан, йылышкъан айванлар – эписи Чамдан имдат арайлар, онынъ этрафына сыгъыналар. Онынъ, гуя ишкир койлюнинъ берчли эллери киби, тунч ренкли гурь пытакълары туфанда къалгъан къушларгъа сыгъынмакъ ичюн ишанчлы бир ердир. Онынъ къудретли тамырларындан атта къая чатлагъан. Чамда бу дередже мисильсиз кучь бар экен. Ве айны заманда о, шу ерде пекишип, чешит айванларгъа, махлюкъаткъа сыгъынмагъа ер бере ­­­– яшанъыз! – дей.

Алчакъкъа саркъкъан къара къою булутлар онынъ устюнден кечкенде шойле дуюла ки, гуя чам олмаса, кок чокътан ерге саркъып тюшер эди, ойле корюне ки, къаяны озь тамырларынен къучакълап тургъаны киби, гуя кокни де озь тамырларынен къучакълап тургъаны киби, гуя кокни де озь пытакъларынен о тутып тура... Табиатнынъ озю онъа бу топракъта осьмекни, оны яраштырмакъны, озь емишлеринен ве озь вуджудынен бутюн джанлы барлыкъны бакъмасыны укюм эткен.

Къушлар, йыланлар, айванлар тынчыкъ яз куньлери саба онынъ ине-япракъларында, пытакъларында, къабугъында топлангъан чыкъларны ялай билелер. «Эпинъизге етер, аш да етер, ер де етер!». Адамлар да онда дефаларджа озь башларыны сакълап, шу Чамгъа сыгъынгъандырлар. Къуру пытакълар узун къыш геджелери ерли дагълынынъ оджагъында янар экенлер, эгер омюр бою топлагъан озь сыджагъынъны аямасанъ, ольгенден сонъ да инсанларгъа хызмет этмек мумкюн, деп огретерек, онъа улу аят къыссасыны икяе эткендирлер. Ве Чамнынъ шуретине аджайип йырлар иджат этильди (286 сёз).

А. Адильден


35. ДУШМАН КЪЫРЫМГЪА ЁЛ АЛДЫ
Инсан умютлернен яшай. Оджапче Зера ве демирджи Якъуб къызларынынъ келеджегине, ич олмагъанда, озю акъкъында хабер береджегине ишанчнен яшадылар.

Душман шиддетнен огге джылышмакъта. Якъуб Демирджи эр саба ишке кетмезден эвель, диварда асылы репродукторгъа токъуна, онынъ сесини юксельтип, сонъки хаберлерни динълей. Бу вакъытта Зера оджапче ве Рустем, не иле мешгъуль олувларына бакъмадан деръал токътай, суса ве динълейлер. Радио тынчландырыджы хаберлер айтмай. Аксине, бизим аскерлеримиз къалдырып кеткен эп янъы ве янъы шеэрлернинъ адларыны бильдире.

Биринджи сувукълар башлагъанда, фашистлер Ор къапугъа келип чыкътылар ве Къырымнынъ къаранен багълы ёлуны къапаттылар.

Куньлернинъ биринде Якъуб Демирджи Евпаториягъа джаяв кетти. Транспорт вастасындан файдаланув акъкъында сёз биле ола бильмей. Колхоз атларынынъ эксериети джебэ ичюн алынды. Ёллар алекетли, шаматалы. Эллеринде, аркъаларында юклери олгъан адамлар топ-топ олып къайдадыр ашыкъалар. Самолёт давушы эшитильгенде эр кес эндеклер ичине, чалылар арасына, къаялар аркъасына къача. Бойле вакъытларда ёл ортасында къарт Якъубнынъ тек бир озю къала: къартайгъанда душман огюнде ерге ятмакъ истемей. Гизленмей, амма юрип де оламай: къара хачлы къузгъунларнынъ алчакътан учаракъ атеш ягъдыргъанына бакъып къала. Къуршун къартларгъа, къадынларгъа, балаларгъа атылмакъта эди.

Къартбаба зар-зорнен Евпаториягъа барып чыкъты, къызы чалышкъан санаторийни тапкъандже сокъакълар бою баягъы доланды. Земиненинъ къомшулары Ковальчук Ефим Петрович ве онынъ къадыны Анна Алексеевна эвде экенлер. Олар къартны маса башына отуртты ве чешит суаллерге комип ташладылар.

– Шимди Зина къайда? Сиздеми, ёкъса акъайы янындамы? Бойле къалабалыкъ куньлерде ... Алла сакъласын.

– Мен сизден хабер сорамагъа кельген эдим, – деди Якъуб агъа.

Якъуб агъа къызынынъ одасына кирмеге ве торнунынъ къышлыкъ урбаларыны алмагъа истегенини айтты.

Къызынынъ одасы джыйнакълы. Маса устюнде Земиненинъ ве акъайынынъ буюк ресими. Якъуб агъа ресимни енъинен сюртти ве хайли вакъыт онъа бакъып турды, сонъра быджагъынынъ ич джебине къойды. Дивардаки репродуктор нелердир фысылдамакъта. Дерсинъ, къызы шимди чыкъкъан ве бираздан къайтып келеджек. Якъуб агъа шкафны ачты, торунынынъ къышлыкъ урбаларыны алды ве чувал ичине къойды.

Къомшуларнен сагълыкълашарыкъ, тышкъа чыкъты ( 287 сёз).



Э. Амиттен
36. * * *
…Олар озенге ялдамагъа кеттилер. Таир яхшы ялдай, Мурат исе ялдамагъа огрене, сувнынъ кучьлю акъкъан еринден къачына. Таир, аксине, сув бурулып-бурулып чагълагъан ерде ялдамакъны севе.

Оларгъа дёрт бала даа къошулды ве халкъ чокъ олгъан ерде токътамайып, Таир айткъан тарафкъа кеттилер.

Таир урбаларыны ташлады да:

– Мына, бакъ, Мурат, – деп, озеннинъ къайнап тургъан ерине тюшти.

Озен акъынтысы оны тезликнен алып кетти. Таир, буюк гъайретнен къол котерип, сувнынъ якъасына ялдап чыкъты. Онынъ кокреги корюк киби къабарып энмекте эди.

Мурат онъа:

– Озюнъ де яхшы къоркътынъ амма, – деди.

– Ич де къоркъмадым!

Мурат Таир достундан артта къалмамагъа тырышты ве яваш-яваш сувнынъ кучьлю акъкъан ерине ялдап бара башлады.

Олар кечкедже озенде эглендилер. Яхшы ки, оларгъа, къошулгъан балаларнынъ отьмеги бар экен, оны болюшип ашадылар. Энди къайтаджакъта, Мурат бир кере даа сувгъа кирип чыкъайым деп, озюни озенге атты. Атты амма, къарарыны алдырмагъанындан, сувнынъ бурулып акъкъан ерине чекильди, сув оны тезликнен алып кете башлады; онынъ акъынтынен курешмеге меджалы къалмады.

– Къуртарынъ! – деп къычырды.

Таир озюни сувгъа атты.

Мурат энди сувгъа бериле башлады. Таир акъынтыгъа тараф ялдап барды, Муратнынъ сачына япышты, лякин оны сувдан чыкъармагъа кучю етмеди.

– Ярдымгъа келинъ! – деп къычырды Таир.

Сув оларны эп теренге алып кете.

Экинджи бала баргъандже, Мурат Таирнинъ къолуна япышты, оны сув тюбюне чекти. Таир теляшнен:

– Тез келинъ! Такъатым етмей, – деп текрар къычырды.

Сув оларны озеннинъ копюкленип, бургъаланып акъкъан ерине алып бармакъта. Балалар озен бою чапалар амма, ярдым этип оламайлар.

Озеннинъ айланмасында тал чубукъларына илишип етиштирген Таир аркъадашларынынъ ярдымынен Муратны сувдан чекип алды, оны ерге узатып къойдылар. Балалар Муратнынъ башыны тутып, къолларыны салладылар. Муратнынъ агъызындан сув акъты. Бираз вакъыттан сонъ о нефес алып башлады, къайта-къайта эснеди ве, ниает, козьлерини ачты.

– Мени ким къуртарды? – деп сорады.

– Мына, бизлер, – Таир аркъадашларыны косьтерди.

Таир Муратны къолтукълап, эвлерине алып кеткенде, орталыкъны текмиль къаранлыкъ басты.

– Мен кирип отурмайым, Мурат, мени къыдырадырлар, – деди Таир. (289 сёз)

А. Дерменджиден


37. ТИЛЬКИ ЮВАСЫ
Саит элини Рустемнинъ омузына къойды ве:

– Истейсинъми, санъа бир шейлер косьтерейим?

– Эбет.

– Юрь меннен — о еринден турды. — Яваш ол, о тарафта тильки ювасы бар. Эгер ишимиз онъ кельсе, юва янында ойнашаяткъан тильки балаларыны корермиз.



Рустем аякъларынынъ уджларына басаракъ, Саитнинъ артындан кетти. Олар тепенинъ экинджи тарафына кечтилер. Саит эгильди. Рустемнинъ де ойле япкъаныны корип, мемнюнликнен козюни къымды. Тезден олар дёртаякълап кете башладылар. Ве бекленильмегенде тёпенинъ экинджи тарафында балалар сеслери эшитильди. Саит еринден атылып турды ве таягъыны сюнгю киби тутаракъ, чапып кетти.

Эки бала итбурун чалылары арасындаки юванынъ агъзында тура ве бири-бирини итеклеп, къычырыкълап, онынъ ичине бакъалар. Итбуруннынъ тёпеден ашагъы эгильген тикенли пытакълары юванынъ агъзыны къапатып туралар.

– Сиз мында не ишлейсинъиз? – деп къычырды Саит. Балалар сескендилер ве ерлеринден атылып турдылар.

– Не ишлейсинъиз? - Саит оларнынъ янына барды.

– Санъа не? — деди балаларнынъ узун бойлу сою. Онынъ яшы да буюкче олса керек.

– Мында тильки балаларыны корьгенинъиз акъкъында кимсеге агъызынъызны ачманъыз. Анъладынъызмы? – деди Саит кескин давушнен. – Эгер айтсанъыз я да биревлерни бу ерге алып келип косьтерсенъиз. Экинъизнинъ де аякъларынъызны ве къолларынъызны багълап, шу юванынъ ичине къапарым. Анъладынъызмы?

Бу вакъытта юва ичинден шытырды эшитильди. Саит эгилип ичери бакъты ве: «Эй, чыкъ андан! – деп къычырды. – Чыкъ дейим санъа! Тез ол! Тильки балаларына токъунмакънынъ насыл олгъаныны мен санъа косьтеририм».

Къоба ичинде: «Чыкъып оламайым», – деген зайыф давуш эшитильди. Саит ачувнен аякъларны тутты ве шиддетнен чекти. Итбуруннынъ тамырлары астындаки топракъ салланды ве сагъыр бир давушнен чёкти. Юва ичинден: «А-а-а!» деген къычырыкъ эшитильди. Юванынъ устюнде чатлакъ асыл олды ве анда отларнынъ узюльген тамырлары корюнди.

Топракъ астындан корюнген аякълар титрей, ичериден ферьядгъа бенъзер давуш эшитиле. Рустемнен Саит аякъларны кескин арекетнен бир кереден чектилер ве сыртлары устюне йыкъылдылар. Къап-къара сазгъа булангъан Азам корюнмез Рустемнинъ устюне келип тюшти ве аягъынен онынъ янагъына урды. Юва устюндеки топракъ уфулдагъан киби ерге чёкти ве юва бир тамам басылып къалды (290 сёз).

Э. Амиттен
38. ЧЕЧЕК БАЙРАМЫ
Чечек! Ер юзюнде оны севмеген адам бармы?

Ильки баарьде, къар астындан баш котерген бем-беяз акъбардакъ анги бир къырджымангъа генчлигини эслетмей? Балалыгъында тегенеклер астында мавымсырап тургъан мор мелевшелерни узьмек ичюн анги бир инсан къолларыны ал къангъа боямай? Анги бир йигит севимлисине, эдие оларакъ, чечек багъышламай? Анги бир тотай къыз, севимлисини эске кетирип, чечек опьмей?

Аналар севимли эвлядларыны багърыларына басып: «Сен меним дюньяда бирден-бир чечегимсинъ!» – деп охшайлар.

Чечек эвель-эзельден севилип кельген. Инсанлар онда гузеллик, тазелик, хошлукъ тапкъанлар.

… Бугунь раатлыкъ куню. Шеэримизде биринджи оларакъ чечек байрамы отькериледжек.

Чечек байрамы! Яхшы бир шей тюшюнип тапкъанлар. Табиатны севген адам, яшайышны да север.

Чечек байрамы куньдюз саат бешлерде башланды. Биз колхоздан кетирильген чечек сепетлерини къолтукъларымызгъа алып, шеэр багъчасына киргенде, орталыкъ рыкъма-рыкъ адам толу эди; байрам нишаны оларакъ, оларнынъ эр бирининъ элинде, яхут кокюсинде, яш къызларнынъ исе сачларында гуль ве чечеклер бар эди.

Багъча пек буюк, онынъ ичюн мен бирде-биринден чечек сергиси не ерде олгъаныны сорап бильмеге ынтылдым. Лякин агроном достум къолумдан тутып:

Сорап отурмакъ керекмей, – деди. – Озюмиз къокълап тапармыз.

Ойле де олды. Бираз доланып юрген сонъ, хош къокъулар къоюра берди ве биз догъру чечек сергисине барып чыкътыкъ.

Биринджи дакъкъаларда козюмиз корьгенине озюмиз инанмадыкъ. Бу – серги дегиль де, чечек денъизи эди!

Сув фышкъырып тургъан голь этрафындаки бол мейданлыкъны толдургъан, бири-биринден дюльбер ве ярашыкълы чечеклер козь къамаштыра, гонъюль охшай, аяткъа къуванч ве севги бермекте эди.

Бу дюльберлик зийнети ичинде инсанда озь-озьлюгинден гузеликке, тазеликке, видждан ве ахлякъ темизлигине ынтылыш, истек догъа эди.

Бираздан оркестр давушы эшитильди. О, баарь гузеллигини, баарь ешиллигини ве тазелигини, Ватанымызнынъ уджсуз-буджакъсыз чименликлерини, дагъ ве орманларыны, озен бою ешиль тюземликлерини, оларны безендирген гуль ве чечеклерни анъдыргъан насылдыр бир муляйим эзги чала башлады.

Олар чифт-чифт оларакъ, чечеклер ортасында айланалар… Арды кесильмеден музыка янъгъырай. Онынъ нагъмелери Ватанымызнынъ мухтелиф ве аджайип табиатыны эйбетлеп, онъа шан-шерефлер айтмакъта эди. (292 сёз)

Ю. Болаттан


39. АШЫКЪ УМЕРНИНЪ САМИМИЙ ИСТИДАДЫ
Халкъ ичинден чыкъкъан ве аман-аман бутюр омрю чет иллерде кечкен, гъурбетликте яшап иджат эткен Ашыкъ Умер 300 йылдан сонъ кене озь халкъынынъ къучагъына къайтып кельди, оны энди эбедий яшатаджакъ тувгъан миллетине къавушты. Онынъ битмез-тюкенмез шиирий ирмакълары миллий медениетимизнинъ, санатымызнынъ къайнакъ чокърагъына келип къошулды. Ашыкъ Умер Алишер Навоий киби, юксек инджеликни къачырмай, халкъ аэнкинен, халкъ музыкасынынъ джошкъун макъамынен халкъ огюнде сазыны чалып, шиирлерини окъувдан алгъан севинчини омрюнинъ бахытлы дакъкъалары, деп эсап эткен. Ашыкъ Умер истидадында ильхам – догъма бир хасиет олгъанындан, озюнинъ нешэли саатлеринде, атта къайгъылы, мазун дакъкъаларында биле бу юксек табиий хасиет оны терк этмеди. Ашыкъ Умернинъ энъ кучьлю ильхамы, самимий истидады онынъ севги шиирлеринде ве ашыкъ йырларында ачыкъ корюнмекте. Севги ве ильхамнынъ бирлешювинден асыл олгъан къудрет азаматлыкъ, мукъадеслик Ашыкъ Умернинъ шиирлерине эбедий шан ве шереф кетирген. Ашыкъ Умер саз шаирлери арасында, бу джеэттен акърансыз, мисальсиз шаирдир.

Ашыкъ Умер шиирлеринде севги, муаббет, мерхамет, адалет, инсангъа урьмет, намус, самимиет акъкъында яза.

Ашыкъ Умер чокъ кезген. Кой-койден, мемлекет-мемлекеттен юрьген. Баргъан ерлеринде ниаетсиз ёллар боюнда шиирлер язгъан, оларгъа аэнклер, макъамлар уйдургъан. Демек, Ашыкъ Умернинъ хызмети тек шаирликте дегиль, музыка саасында да буюк. О, озь шиирлерини деръал уйдурып, саз чаларакъ, озю йырлагъан. Онынъ аджайип, хош сеси олгъан.

Ашыкъ Умер эсерлериндеки инджеликлер онынъ шиир яратыджылыкъ къабилиетининъ юксек севиеде экенлигини косьтере.

Шаирнинъ эдебий мирасы адсыз-эсапсыз. Ашыкъ Умерни ялынъыз озь замандашлары дегиль, атта XVIII-XIX асыр саз шаирлери биле оджамыз, муреббиймиз, деп бильгенлер. Онъа такълид эткен, оны сайгъан-севгенлер.

Халкъымызнынъ мешур шаири Ашыкъ Умернинъ яшагъан заманы пек артта, узакъта къалды. Онынъ пек чокъ эсерлери динълейиджисини, окъуйыджысыны корьмей гъайып олдылар. Кечкен девирлерде онынъ сакъланып къалгъан шиирлери чокъ ерлерде нешир этильди. Оны энъ аз нешир эткен мемлекет — Озь Ватаны олды. Энди исе онынъ китаплары халкънынъ элинде. Тувгъан халкъы энди оны яхшы биле ве унутмайджакъ. Ашыкъ Умер поэзиямызнынъ ифтихарыдыр.

(293 сёз). Б. Гъафардан.
40. * * *
Акъмесджит сокъакъларында апрель айында баарь муждеси – акъбардакъ сатыла. Константин Михайлович ашханеге кеткенде, бир топ чечек сатын алды ве оны уйлелик ашындан сонъ Эминеге такъдим этти.

– Бу сизге урьмет бельгиси оларакъ… Урьмет – Языкъ ки, башкъа дегерли сёзлер онынъ башына кельгени ёкъ.

– Сагъ олунъыз! – деди Эмине алимге миннетдарлыкъле назар ташлап. – Мен акъбардакъ чечегини та балалыкътан пек севем. Лякин, билинъъиз ки, мына энди беш йылдан берли манъа ич бир кимсе чечек багъышлагъаны ёкъ.

– Буны анъламакъ мумкюн: дженк, йыкъынтылыкъ… Чечек акъкъында тюшюнюв девири даа кельгени ёкъ. Бойле вазиетке къалгъан инсан огюнде тек бир эсас вазифе тура: сагъ къалмакъ, яшамакъ, дюльберлик исе…

– Дюльберлик, – деп тюшюнджели бир алда текрарлады Эмине, – о бизге эр вакъыт керек. Айткъаным догърурмы? Мен сизге анджакъ дюльберлик деген шейни не ерде ве насыл яраткъанларыны косьтермеге истейим. Онынъ ичюн Багъчасарайгъа бармакъ керек. Разы олунъыз, бу пек муим шей. Эминенинъ козьлери джевап беклеп къалдылар.

– Сиз мешур козьяш чешмесини зиярет этмеге истейсинъизми? – деп сорады Кононов.

Эмине башыны гъурурнен котерди ве омузларында рюкзакнынъ къушакъларыны тюзетти.

– Сизинъджесине, Багъчасарай олгъаны-оладжагъы Пушкиннинъ поэмасында язылгъаны киби, «унутылгъан юкъусыравукъ сарай»мы? Ёкъ, урьметли профессор аркъадаш, бу шеэр – бизим юрегимиз. Мында, зынджырлы медреседе, бизим яшлар арап ве фарс тиллерини огрене ве Куньдогъушнынъ ойлары ве инджеликлерини менимсей эдилер. Мында Исмаил бей Гаспралынынъ озю даа он докъузынджы асырда къырымтатар ве рус тиллеринде «Терджиман» газетасыны нешир эте эди. Эмине Кононовгъа бабасы Халиль бей Парижде Исмаил бейнен насыл корюшип таныш олгъаныны меракълы икяе этти. «Шуны да эсапкъа алынъыз, – деди яш къадын, – Гаспралы рус тили ве эдебиятынынъ акърансыз эрбабы Иван Сергеевич Тургеневнен якъын дост олып, бир къач йыл онынъ шахсий кятиби вазифесинде чалышты».

– Юкъарыда айткъанларымдан гъайры, – девам этти Эмине – Багъчасарай – бедиий-санайы меркезидир. Биз анда «Дюльбер» деген биринджи къадынлар артели тешкиль эткен эдик. Мына бу артельде бизим къызлар ойле бир дюльберликлер яраталар! Инанам, бу да сизни меракъландырыр. Сонъ, не дейсинъиз, кетейикми?

– Эльбет, эльбет, – деди Константин Михайлович. (297 сёз)

Р. Халидден
41. ДЖЕСЮР БАЛА

Койдеки алчачыкъ мектеп бинасында сыныфларнен бу ердеки сыныфлар арасында фаркъ гъает буюк эди. Себеп шунда ки, бу ерде революциядан эвель «Эрлер гимназиясы» олгъан, мында зенгин къабилелернинъ балалары окъуя бильгенлер. Азырки вакъытта, шу бинада «Магарач» Бутюниттифакъ юзюмджилик ве шарапчыдыкъ ильмий-тешкерюв институты ерлешкен. Андаки сыныфлар ве кабинетлер окъув кедиклеринен ойле донатылгъан эди ки, оны шимди биле тасавур этмек зор.

Дерслер башланды. Тенефюсте бизлер бири-биримизнен таныш ола башладыкъ.

Арадан учь-дёрт кунь кечти. Бизлер дерслерден сонъ шеэрге чыкъып, этрафны огрене башладыкъ. Лякин бизлерни, койлерден кельген юва балаларны, о ердеки шеэр балалары кяде бир ынджыта эдилер, биз олардан сакъынып юре эдик. Буны эслеген эсмери беденли, къаракъозь ве къаракъаш, атик бир бала янымызгъа келип:

– Биз эпимиз бир сыныфта окъуймыз, сиз шеэрге чыкъкъанда, манъа да айтынъ, меннен юрьсенъиз, сизлерге ич кимсе тиймез, – деди.

Бизлер пек севиндик, разылыкъ бердик. О йыллары шеэрлерде даа незаретсиз балалар ве осьмюрлер бар эдилер, олар бизлерге ошагъан юваш, къоркъакъ балаларны я да адамларны корьселер, саташа тургъанлар.

Экинджи куню бизлер шай да яптыкъ. Шеэрге 5-6 бала олып бирликте кеттик. Шеэр багъчасына кирдик, о ерде дондурма сата эдилер. Янъы достумыз бизлерге дондурма косьтерип:

– Эвельден бойле шей ашагъан эдинъизми?– деп сорады.

Бизлер омузларымызны къыстыкъ. Ойле шейни ким корьген? О, бизлерден онъа капик топлап эпимизге бирер дондурма алып кельди. Не къадар лезетли шей экен, тишлеринъни сызлатаджакъ киби сувукъ, татлы...

Шу арада янымызда усть-башлары кирли, сачлары оськен эки бала пейда олдылар. Биз козюмизни юмып ачкъандже, бириси биримизнинъ, дигери экинджимизнинъ дондурмамызны чекип алып, къача башлады. Буны корьген бизим янъы «ёлбашчымыз» бир дакъкъада оларнынъ артындан етип, якъаларына япышты, оларгъа бирер шамар силип, дондурмаларымызны алып кельди. Бизлер достумызнынъ къараманлыгъына шашып къалдыкъ, демек о къадар къоркъакъ да олмамакъ керек экен, адамына коре арекет этмек керек. Биз янъы достумызны сарып алдыкъ, энди онынъ ады Тейфыкъ олгъаныны бильдик. Сонъундан Советлер Бирлигининъ Къараманы оладжакъ Абдул Тейфукънен илькиде шай таныш олгъан эдик (299 сёз).



Э. Арифов, Дж. Аметовдан
42. * * *
Къадынлар поезд токътагъанда эвельде басып къойгъан хамырны алып, ерге тюштилер. Эки-учь ташнынъ устюне тенеке ерлештирди, такос питеси пишире башладылар. Сувдан келеяткъан Энвернен Джеваир ёл бою бир къолтукъ чалы-чырпы джыйып кетирди.

– Ана, биз де пите пиширейик де, – дедилер.

Алиме сонъки дакъкъада алгъан унуны хатырлап, азачыкъ хамыр баскъан эди.

Джеваирнен Энвер таш, тенеке такъыштырдылар. Алиме пите пиширмеге кетти. Эки такоснынъ бир тарафы къызарып башлагъанда, паровоз беттен аскерлернинъ сеси эшитильди.

– Вагонларгъа минильсин! – деп къычырдылар. Алиме пителернинъ экинджи тарафыны чевирди. Энвер атешке бир къач чырпы быракъты. Лякин тюфекли аскер оларгъа баягъы якъынлашкъан эди. О, ёл бою, адамлар чий-пишкен пителерни алып етиштирир-етиштирмез, тенекелерни тепип атты. Сызгъыравугъыны сызгъыртты:

– Вагонларгъа!..

Энвер яры чий, яры куюк питечиклерни зорнен алып етиштирди, тенеке кенаргъа учты. Адамлар зий-чув олып чаптылар. Вагонлар бир силькинип, ерлеринден къыбырдандылар. Энъ огде Энвер, онынъ артындан Алименен Джеваир вагонгъа чаптылар. Къайдандыр Асан къарт пейда олды. Он дёрт-он беш яшындаки огъланлар, не олса-олсун, деген киби, даа керекли сурьатны алмагъан поезднинъ копчеклери арасындан вагонларнынъ тюбюне сокъулдылар.

– Эмдже, давранынъыз, шимди о сурьатны арттырыр! – деп къычырдылар. Озьлери огдеки вагонларгъа таба чапып кеттилер. Алиме вагоннынъ къапусы ичинде агълаяткъан баланынъ сесинден озюне кельди.

– Баба, тез олунъыз, чапайыкъ! – деп къычырды теляшлы алда.

Къапу янында булунгъанда, оларгъа ирили-уфакълы эллер узатылмакъта эдилер. Олар Алименен Джеваирни чекип алдылар. Асан къарт исе бирден сюрюнди, чакъыл обасы устюне йыкъылды. Сес-шамата къопты. Бир огълан ерге сычрап тюшти. Къартны котерип турсатты. Вагоннынъ къапусы энди олардан узакълашкъан эди. Огълан озь вагонына чапып миналмайджагъыны анъласа керек, арттакилернинъ бирине илишмеге азырланды. Узатылгъан эллер анда къартны да, огъланны да ичери чекип алдылар.

Копчеклер кене тасырдап башладылар. Сув ичип тойгъан балалар ашамагъа истедилер. Алименинъ балалары тенеке устюнден зорнен алып етиштирген такос пителернинъ бирини болюшип ашадылар. Дигерини исе анасына, къартанасына ве таталары Джеваирге къалдырдылар.

Кетеяткъан вагонгъа минеджек олып чапкъан къартнынъ насыл сюрюнгенини корьген Алименинъ бир шейге чевирилип бакъмагъа чареси къалмады. Джеваир анасыны тынчландырмагъа тырышты. (300 сёз)

У. Эдемовадан
43. АКЪБАРДАКЪ
– Ана, тюшюнде билесинъми кимни корьдим? – деди докъуз яшындаки Къуртнезир.

– Кимни, джаным? Эйиликке олсун.

– Бабамны. Сакъалы оськен, тап кокюсине къадар тюшкен…

– Тюшюнъ пек яхшы. Бельгисиз гъайып олгъан, сагъ къалгъан аскерлер аля даа къайтып келелер. Иншалла, бабанъ да сагъдыр, – деди анасы Насибе апте.

– Ана, бабам, бельки бизни тапалмай юредир, – деди шубеленген огълу.

– Эр шей олмалы, дюнья буюк. Алла белясыны алгъайды шу дженкнинъ, эпимизни шашырды… Амма энди къоркъмагъа шей ёкъ, яшайыш денъишир, къысмет этсе, эр кес истегине къавушыр. Дженк битти, балам.

Къуртнезир кийинип, бол, буюк калошларны сюйреклеп, тышары чыкъты. Къора къазыгъына мыхлангъан савуттан бетини ювды.

Бабасыны софра башында да анъдылар. Сонъра джошкъун, севинч беклер бир алда экиси де тарлагъа кетти.

– Къысмет этип, бабам къайтып кельсе, биз бабамнен гъозапаягъа къатнармыз. Сен исе эвде аш пиширип, бизни беклеп отурырсынъ, яхшымы, ана? – деди огълу.

– Ай-ай, балам, бабанъ тез-тез кельсейди, биз де алем киби яшар эдик, – деп ич чекти анасы.

– Ана, ана бакъ! Акъбардакъ! Сенинъ севген чечегинъ.

Отлар арасында бем-беяз, сабий къальби киби темиз-пак, ер тюбюнден баш котерип, дюнья юзюне бакъып тургъан чечек Насибе аптенинъ энъ бахытлы куньлеринен багълы десе, кимсе инанмаз.

– Балам, замет де олса, о чечекни манъа алып бер.

– Сагъ ол, огълум. Омюринъ узун, бу чечек киби темиз, тазе олсун. Буны эвде бир бош къутучыкъкъа отуртырмыз.

Бу кунь сылакъ олса да, олар ичюн гъает хайырлы кунь эди.

Ана-бала къалабалыкъ корьди: «Не олды, аджеба?» - деп тургъанда, къаршыларына къомшу бала чапып чыкъты.

– Насибе апте, козьайдын! Сеитнеби агъа сагъ-селямет кельди. Эвге кирмей, сизни беклеп тура.

– Не дейсинъ шу?

– Керчек, Насибе апте. Козьайдын!

Ана зорнен дудакъларыны къыбырдатып:

– Бар, балам, чап, бабанъ кельген, – деди.

Къуртнезир, дюньясыны унутып, аякъ тюбюндеки балчыкъны чевре-четке сычратып, эвлерине таба чапты.

Узун бойлу, пилоткасы тюбюнден гурь, сим-сия сачлары корюнип тургъан бир адам элиндеки шинелини чемодан устюне ташлап, балагъа къаршы тез-тез юрьди. Бир къач адым къалгъанда, о, эллерини къартал къанатлары киби керди, чамур устюне тиз чёкти, янып-пишип чапып кельген огълуны къучакълап багърына басты.

– Огълум! Меним огълум!

– Бабам! Кельдинъми, бабам! Мен сени гедже-куньдюз бекледим, сагъындым!..

(300 сёз) Т. Хаировдан






Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет