Девлет нетиджелев аттестациясы ичюн къырымтатар тилинден беянлар джыйынтыгъы



жүктеу 1.92 Mb.
бет5/8
Дата04.03.2018
өлшемі1.92 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8

44. * * *
Узакъ Ленинград джебэси. Тизден къар. Бизим окопларымыздан къыркъ, элли метр огде душман окоплары. Бири-бирлерини ольдюрмек ичюн эки тараф да атеш ачып тура. Къырда патлагъан миналарнынъ давушлары тыныкъ, титис олып эшитиле.

Биз, аскерлер, сывукътан къаткъан эллеримизни иситмек ичюн махсус землянкада янгъан соба этрафына вакъыт-вакъыт топлана, бираздан кене де аязгъа, душман атешине къаршы чыкъамаз. Ачлыкъ да къыйнай. Бизге, ог ёлакъта дженклешкен аскерлерге, чаре булып олсалар ашаймыз, лякин ойле имкянлар сийрек ола. Ачлыкъ бир тарафтан, сувукъ бир тарафтан къыйнай. Токътамай ягъып тургъан къуршун, миномёт атеши тюбюнде эр дакъкъа олюм беклеп ятасынъ. Ялынъыз топларымыз атеш ачкъанда сувукъны да, ачлыкъны да унутасынъ.

О ерде аскерни исиндирген бир шей олса – о да эвден кельген мектюплер. О мектюплер ишанчынъны пеките, бельки сагъ къалып, къайтырым, деген умют джанлана…

Гъарип анамнынъ мектюплерини мен сакълап оламадым. Мен шу арап арифлеринен язылгъан сатырларны къайта-къайта окъугъанда, анамнынъ эллерининъ къалтырагъаныны ис эте эдим. О сатырлар эбедиен анъыма синъип къалдылар.

Анам шу дженк йылларында чеккен заметлерини манъа язмай эди. Мектюбинде: «Сен мени къасевет этме, балам. Шукюрлер олсун, меним бир шейден заметим ёкъ, сен озюнъни сакъла. Аллам сени къаза-белялардан къорчаласын», – деп яза. Эм мен о вакъыт анамнынъ «татлы» яланларына инанам, даа догърусы, инанаджагъым келе. Инсан къыйын алларгъа къалгъанда яыхшылыкъкъа инанаджагъы, сагъынаджагъы келе…

Анам манъа тап балалыгъымдан, къуш баласыны учмакъны огреткени киби, топракъны севмеге, оны урьмет этмеге огреткен эди. Тап о вакъытларда баарь келип, къара топракъ ешерип башлагъаны мени айретте къалдыра тургъан эди.

…Догърусыны айтаджакъ олсам шу дженк йыллары топракъны кереги киби огренип алдым. Онынъ къорчалайыджы хусусиетлерини о ерде билип къалдым. О йыллары мен не къадар ерни куреклегенимни тасавур этмек биле зор. Окоплар, адам бою теренлигинде узанып кеткен топракъ ичиндеки ёлакълар, землянкалар, мезарлар къаздым. Эм шуны да билип къалдым ки, энъ хавфлы вакъытларда топракъ сени багърына басып сакълай экен. О топракъ меним эвим, тёшегим олды, нидже-нидже олюмлерден къуртарды.

Тек бир кереси топракъ мени сакълап етиштиралмады… (303 сёз)



Дж. Аметовдан
45. ИСМАИЛ ГАСПРИНСКИЙНИНЪ АЯТЫНДАН

Исмаил Гаспринский учь йыл (1873 — 1876) Париджде Иван Сергеевич Тургенев иле ишлеерек, онынъ эсерлерини франсыз тилине терджимеге ярдым этти, терджиманлар ширкетинде чалышты ве, бу девир ичинде фельсефе факультети дерслерине къатнап, Париж университетини битирди. Дюньянынъ бу пайтахт шеэринде ишлери биткен сонъ, Испания ве Джезаирде булунып, андаки мусульманларнынъ аяты ве медениети иле таныш олды. Багъчасарайгъа къайтып кельген ве «Терджиман»ны тешкиль эткен сонъ, онынъ саифелеринде Испания, хусусындаки эсерини дердж этти ве «Дар-ур Рахат мусульманлары» романыны китап шеклинде чыкъарды, сонъра Зынджырлы медресенинъ хусусий мектебинде рус тили дерслерини берди. Муаллимлик йылларында Къырым мектеплеринде дерс берюв усулларынынъ гъает бичарелигини корип, маариф ишлеринде джиддий исляат кереклигине къаний олды.

1879 сенеси Гаспринский, Багъчасарайда шеэр галавасы сайланылгъан вакъытта, эалининъ турмушыны эйилештирювде муим тедбирлер корьди, лякин мектеплерде дерс берюв усулыны денъиштирюв заруриети хусусындаки фикир хатиринден чыкъмады, яшлыкъ ичюн дюньявий фенлер огретиджи мектеплер ачылмасына исрар этти, бу мектеплерде, адети узьре, беш йылда кечильген диний дерслер программасы ерине, эки йылда кечильмеси мумкюн дюньявий фенлер программасыны теклиф этип, къалгъан учь йылы ичинде къошма оларакъ башкъа илимлер ве зенаатлар огретильмесине имкян бериджи тертиплер иджат этерек, дерс берювде янъы усул (усул джедид) ишлеп чыкъарды.

Халкънынъ эксериси Гаспринскийнинъ янъы усулыны анъламады, о себептен: «Исмаил мырза бизни руслаштырмакъ истей», – деп янъы усул мектебине къаршы чыкъты.

Усул джедитке – «осал джедид» ады къоюлды. Янъы усул мектепнинъ ачылмасына ярдым этмек дегиль, онынъ ичюн бина дахи берювден ред эттилер. Джамилерде ве къавеханелерде Гаспринскийнинъ тарафдарларына къаршы тюрлю ифтиралар, нефретлер, текфирлер ягъды. Янъы мектеп бунъа бакъмадан ачылды.

Алты ай кечкен сонъра, Багъчасарай мектеплерининъ биринде янъы усул мектеби талебелерининъ имтианы олды. Бунда сакъаллы, сарыкълы моллалар, шеэр агъалары булундылар. Олар, къыскъа муддетте талебелернинъ менимсеген бильгилерини корип ве эшитип, айретте къалды, бу акъикъат огюнде тиз чёгмеге меджбур олдылар.

Исмаил Гаспринскийнинъ ве янъы усул мектебинде дерс берген Бекир Эмекдаровнынъ гонъюллери хошнут олды. Гаспринский янъы мектеп талебелерининъ эр бирине озю татарджагъа терджиме этип озь матбаасында басып чыкъаргъан Даниэль Дефонынъ “Робинзон Крузо” китабыны багъышлады (305 сёз).

Ш. Алядинден


46. АНТ
… Ана! Аджеба бутюн дюнья узеринде онынъ киби азиз инсан бармы экен? Сен манъа аят багъышладынъ, тербиелединъ, осьтюрдинъ! Аяткъа ильк адым аткъанда, сен манъа таянч олдынъ, Ватанымны ве халкъымны севмеге огреткен де сен олдынъ!

… Саба маали эди. Посттан къайтып ювунгъан сонъ, аскерлер ашханесинде бираз къапындым да, казармагъа келип яттым. Юкъугъа кеткен эдим, мени рота невбетчиси уянтып, къысым командири чагъыргъаныны сёйледи. Мен тезликнен кийинип, штабгъа кеттим. Командир мени босагъада корьгенинен:

– Азыр ол! – эмирини берди ве манъа невбеттен тыш отпуска берильгенини айтты. – Шу гедже алынгъан хаберге коре, ананъ хаста экен. Биз санъа саат он бирде учаджакъ самолёткъа билет алдыкъ, тез азырлан да, аэропорткъа ёне, – деп билетни узатты.

ТУ-104 ава лайнери буюк сурьатнен учса да, манъа пек яваш учкъан киби келе. Джаным сыкъылды. Иллюминатордан тышкъа бакътым, лякин анда бир шей корип оламадым. Козьлерим огюнде тек анамнынъ дюльбер къыяфетли, онынъ мераметли козьлери тура эди. Теляшлы юрегим исе инълеп озь-озюнден имдат сорамакъта: «Ярдым эт, мен аначыгъымны тири корейим! Онынъ сыджакъ эллерини ич олмадым бир кере даа къана-къана опейим! Ярдым эт, ич олмадым анам мени бир ань багърына бассын! Ана дуйгъусынен бир ань, «огълум», десин! Ярдым эт!…»

Мен янымда отургъан эсли-башлы адамнынъ тюртмесинден озюме кельдим. Къулагъыма:

– Огълум, санъа не олды я? – деген суаль эшитильди.

Сонъра о кене нелердир сорады ве сёйледи, лякин артыкъ мен бир шей эшитмей эдим. Бутюн фикирим анамда эди…

Анам рак хасталыгъындан вефат эткен… Мен балалыкътан учюджи олмакъ истей эдим. Самолёткъа ойле севда олгъан эдим ки, онсыз яшамакъны тасавур этип оламай эдим. Авада самолётны корьсем, о ёкъ олып, сеси тынгъандже артындан бакъып къала эдим. Лякин чокъ языкъ ки, инсан базыда озь арзы-умютлерине иришип оламай экен… Омюрнинъ озю базы денъишмелер кирсете ки, атта дуймай биле къаласынъ.

Мен эким олып, хасталарны тедавийлемек арзусына тюштим. Дешетли ракнынъ сырыны тапмакъ ичюн анамнынъ къабири огюнде ант эттим! Сонъки нефесиме къадар ракнен курешеджем, оны енъеджем! Анам ичюн ве анам киби нидже-нидже инсанлар ичюн ондан интикъам аладжам!.. (306 сёз)

Ю. Алиевден



47. * * *
1943 сенесининъ баари келип этти. Сталинград дженки энди артта. Совет аскерлери бутюн джебэлер бою огге ве тек огге кетмектелер. Душман ёрулды, амма да кучьлю. Оны даа чокъ урмакъ керек. Чекилювлер азабыны яшап кечирген аскерлер энди гъалебелер зевкъыны ис этерек, душманны кельген ёлунен артына къайтармакъталар. Кечкен эр бир кунь, огге атылгъан эр бир адым бекленильген гъалебени якъынлаштырмакъта.

Къызгъын урушларнынъ биринде Юсуф яткъан эндек янашасында снаряд патлады. Патлав далгъасы оны эндекнинъ диварына ойле кучьлю урды ки, Юсуф эсини джойды. Бу вакъытта эндекнинъ дивары эшильди ве Юсуф бир тамам топракъ астында къалды. Аскерлер уджюмге кеттилер. Бир къач сааттен сонъ дженк мейданына кельген санитарларнынъ бири топракъ астындан чыкъып тургъан автоматнынъ уджуны сечти. Оны чекип алгъан арада аягъы топракъкъа батты.

– Бу тазе топракъ, онынъ астында окоп ола биле, — деп къычырды о аркъадашына. Санитарлар кучюк аскер курегинен о ерни тез-тез къаздылар ве бир къач дакъкъадан сонъ чызмалы аякъларны корьдилер. Экиси бирер аякъны тутып акъырын-акъырын чекти ве агъзы-бурну къум-топракъкъа толу офицерни тартып чыкъарды.

Санитарлар онынъ ачыкъ агъызы ичине шыплангъан ве энди къатып башлагъан топракъны кесек-кесек къопарып алдылар ве шу дакъкъада онъа суньий нефес алдырттылар. Офицернинъ эль-аякълары йип киби салпырап къалгъан эди. Вуджудында джан алямети сезильмей.

– Корюне ки, иш-иштен кечкен, бу заваллынынъ куню энди биткен, — деди санитарларнынъ бири.

– Биз онъа сув берип бакъайыкъ, – деди экинджиси. – Эгер ичине сув кетсе, демек, даа умют бар.

О, къушагъындан флягасыны чезди ве офицернинъ башыны котерип, агъызына сув къойды. Бираздан сонъ, «къулт» эткен давуш эшитильди. Даа къойды. Онынъ богъазындан бу давуш бир къач кере даа эшитильди. Яралы офицернинъ тири олгъаны анълашылгъан сонъ, санитарлар оны зембиль устюне къойып, машина бетке чаптылар. Арадан ярым саат вакъыт кечкен сонъ, Юсуф энди тарла госпиталинде эди. Оны козьден кечирген эким: «Тыштан бир тюрлю тазе яра ёкъ, амма вуджуды пек кучьлю сарсылгъан. Онынъ бутюн дерди ичинде», – деди.

Юсуфкъа вуджутта къан айланувыны тезлештириджи уколлар япылды. Бундан сонъ эмширелер оны джыллы сувнен ювды ве кроваткъа яткъыздылар (313 сёз).



А. Османдан
48. * * *
Ашлыкъ занлары койнинъ четинден башлап, та уфукъкъадже узана. Эскен ельден шувулдап, далгъалангъан токъ башакълар сараргъан ве агъырлашкъанлар. Тар араба ёлчыгъы чалылар арасындан кечип, ачыкъ чёль ичинде бирден джоюла. Сонъ кене ер астындан тепип чыкъкъан киби, авлакъта пейда ола.

Машина батакълыкъны яваштан кечти. Солгъа бурулып, эр эки тарафы ашлыкъ экинлеринен сарылгъан чёль бою кетти. Чименликке кельгенде токътады. Кунеш баягъы котерильсе де, орталыкъта сабанынъ дымлыгъы ве тазелиги сезиле эди.

Нуриев машинадан атлап ерге тюшти. Тизинедже кельген къадифе киби йымшакъ отлар ичинден адымлады. Олар сыкъ ве чешит ренкте эдилер. Энвер Аблямитович Нуриев этрафтаки дюльберликни гуя абайламады, сезмеди, эеджаннен чызмаларынынъ окчелерине бакъты. Олар къуру эдилер. Оны къуванч дуйгъусы сарып алды. О, ири ве токъ богъдай башагъыны къопарып аларакъ, оны авучында уфакълады, айры буртюклерни тишине алып эзди, тилинде топракъ къокъусы дуйып, ерге тюкюрди. Этрафына бакъына-бакъына машинагъа къайтып кельди.

– Отлар къуру, къуру! – деп багъырды о. – Чыкъ ёкъ, эшитесинъми? – деди.

Байыр артындан ашлыкъ машиналарнынъ гурюльтиси эшитильди.

Бираздан экин дерьясы ичинде тоз котерильди. Комбайнлар, сеферге чыкъкъан танклар киби, сырагъа тизильген, бири-бирини озаджакъ олып тырышаракъ, эп огге ынтылмакъталар. Олардан сонъ аркъада тегиз, сап-сары чёль къала.

Ходжалыкъта машина етерли дегиль эди. Районгъа телефон ачып, энъ олмагъанда он машина истемек керек олды. Директор Касаткин лаф эткен сонъ, отургъан адамларгъа: «Он машина берелер, лякин бизден дёрт комбайнны ёлламасыны истедилер», – деди. О тюшюнджеге далды, чюнки урлукълыкъ богъдай пишкен, оны ярындан башлап чаладжакъ эдилер. Нуриевнинъ янына келип:

– Урлукълыкъ богъдай къаврап къаладжакъ. Мурадасылны ёллармыз, – деди.

– Бильмейим, – деди Нуриев, – бир адам не япа билир? Ялнъыз атнынъ тозу чыкъмаз дейлер.

Нуриев разы дегиль эди.

Мурадасыл ялынъыз бир къач кунь тегин чалышты. Бешинджи куню боран къопты. Кучьлю ягъмур ягъып, ер-кок бири-бирине къарышты. Ирмакъланып шувулдынен акъкъан быланчыкъ сув башакълары агъырлашкъан ашлыкъларны авдарып, эр шейни йыкъып, алчакъ ерлерге ашыкъты. Орталыкъны лай баскъан эди. Богъдай сабакъларыны чамурдан айырып алмакънынъ чареси олмады. Энди джайрап яткъан богъдайнынъ емден башкъа бир шейге кечмейджеги анълашылды.

Оны девлетке урлукълыкъ ерине сатып оламазсынъ. Алдав олур…

Эр шей кузьде айдынлашты. Хараплангъан богъдайны ем ичюн къалдырмагъа къарар бердилер… (319 сёз)

И. Пашиден


49. АМЕТХАННЫНЪ БАЛАЛЫГЪЫ
Амет-хан энди он яшында эди. Эр вакъыттаки киби, саба анасы оны азбар къапудан тышары чыкъарып мектепке озгъарды. Чантасы элинде, ёл бою ашыкъмай кете. Ёлда оны, адети узьре, эр шей меракъландыра; беяз-морлы глициниялар оны, гуя озьлерине чагъыралар. Къанатчыкълары сырлы-сырлы кобелеклернинъ пешинден чапа. Ёл янындаки тереклер арасында къушчыкълар, «чивиль-чивиль» этип, бир пытакътан дигерине учып къоналар. Тосат-тосат токъталып, къушларнынъ чивильдисини динълей. Иште, о бойле этрафтаки табиат адиселеринен меракъланып, сейир этип, мектеп азбарына келе.

Мектепте Амет-хан яхшы окъуй, дерслерини енгиль менимсей.

Ярын раатлыкъ куню. Ёлда олар дагъгъа одунгъа кетмеге анълаштылар. Амет-хан кельгенинен, балалар зий-чув олып, дагъгъа догъру ёнедилер. Шеэрнинъ тёпесинде шималь тарафта мешур Ай-Петри дагъы тикленип тура. Онынъ даа чокъ чешит ады бар. Лякин энъ къадимий ады – Чатал-Къая олса керек. Бу ад онъа шу къоджаман бир сыра дагънынъ меркезинде тикленип тургъан чаталлары ве тишлери ичюн берильгендир.

Баягъы ёл юрьген сонъ, шаматалы балалар чамлыкъ дагъына келип чыкъты. Мында къалын-къалын, юксек чам тереклери тюбюнде пек чокъ къуругъан чам карпасиналары дагъылып ята. Балалар якъарлыкъ ичюн, иште, шу къуру карпасиналарны топлайлар.

Балалар, адети узьре, янына эки чувал алалар. Амет-хан чуваларыны эр кестен эвель толдурды. Энди бираз раатланмакъ мумкюн. Лякин о, балалар арасында яшы кичик олгъан Сейтаметнинъ экинджи чувалынынъ даа яры экенини эслеп къала. Балалар арасында эр вакъыт зайыфларнынъ, кичиклернинъ тарафыны тутып, оларгъа ярдым этип алышкъан Амет-хан барып Сейдаметке ярдымлашты. Башкъалары азыр олгъангъа къадар, онынъ чувалыны да толдурдылар.

Чувалларны эр кес аркъаларына тарттырып багълады да, сыранен тизили, эвлерине ёл алдылар.

Амет-хан эвлери янына Абдураманнен берабер кельди. О, азбаргъа кирип, аркъасындаки чувалыны ерге къойды. Сонъ барып чешмеден сув ичти. Абдурамангъа да бир мешребе сув кетирди. Бу арада эвден анасы Насибе апте чыкъты. О, чувалларны корип, севинип, балаларны макътады:

– Аферин ярдымджыларгъа! Машалла сизге, огъулчыкъларым! Сиз бизни севиндиргенинъиз киби, Алла да сизни шойле севиндирсин, эвлятларым! Бабанъ келип корьсе, ким насыл севинир.

Бойле алгъышлардан сонъ балаларнынъ юреклери ат башы къадар олды, олар ёрулгъанларыны унуттылар. Абдураман чувалыны кене аркъасына урып, эвлерине таба кетти. Амет-хан ёлгъа чыкъып оны озгъарды (325 сёз).

Р. Фазылдан
50. ЭСКИ ТЮРКЮ

Тюркюлер тыпкъы биз, инсанлар кибидир. Эгер де тюркюлер юреклеримизнинъ сыджагъы иле къыздырылып турулмаса, генч ве кучьлю юреклерге озь вакъытында ашланылмаса, олар оле билелер. Биз яшай экенмиз, демек тюркюлеримиз де яшай, тюркюлеримиз яшай – демек, бизлер де...

Гедженинъ дер маали. Той энди битти. Балабан азбар яваштан бошана. Шенъленип ёрулгъан мусафирлер эвлерине къайталар. Невбет чалгъыджыларгъа кельди. Олар да озь алетлерини джыйыштырып сагълыкълашалар. Бу адий бир кой чалгъы такъымы эди. Онынъ эркяны ялынъыз яшлардан ибарет.

Тойнынъ сонъунда Исмаил агъа чалгъыджыларгъа бир тюркю сымарлады. Узакъ кечмиште догъгъан, тюрлю инджеликлер иле нагъышлангъан бу тюркюни эм йырджыгъа, эм де чалгъы такъымына иджра этмек къыйын олгъанына эминим. Йырджы исе тюркюни яхшы керек севиеде иджра этип оламаса, о, эльбетте, буны бойнуна алмаз. Ойле де олып чыкъты.

Той энди чокътан биткен олса да, Исмаил агъа эп яныкълай, насыл ола да бильмейлер?

«Телли турна»ны бильмесенъ, сен насыл устасынъ?

– Оны мына бойле йырламакъ керек! — деп Исмаил агъа йырлап башлады.

Исмаил агъа сийрек расткельген йырджылардан экен, онынъ кучьлю, къадифе киби сеси йырнынъ бутюн инджелигини, назиклигини, юксек усталыкъ иле ифаде этмекте. О, биз, динълейиджилерни башкъа бир алемге – Севги ве Дюльберлик алемине алып кече эди. Кеттикче, гуя, биз булунгъан заман денъишти де этрафымыз узакъ кечмишнен, яни о заманнынъ юксек ве пак, назлы ве сезгир, дюльбер ве назик дуйгъуларынен толды...

Мен къарт йырджынынъ юзюне бакъам.

Манъа онынъ думанлы назары пек узакъларгъа догърулгъан киби келе. Дерсинъ, о, шимди биз, динълейиджилер, корип оламагъан нелернидир корьмекте, оларны сейир этмекте... сёйленмекте. Сен не ердесинъ, шенъ, къуванчлы генчлигим? Дюльбер, узакъ генчлигим. Дёнмез гечлигим...

Сен кимсинъ, тюркю? Не ичюн санъа бу къадар тылсымлы кучь-къувет берильген? Сен о къадар кучь-къуветни не ерден ве не ичюн алдынъ? Бизим устюмизде укюм сюрьмегеми?

Биз яшай экенмиз, йыр да яшай (327 сёз).

Р. Мемиштен
51. АДЖЫДЖЫ ЭЛЕМ
Буюк байрам... Дженк биткен!.. Гъалебе!..

Мен шу ань анамны ойладым. О эшиткен экенми, аджеба? Эшитмеген олса, даа яхшы!..

Бабамны башта озюм къаршылап алырым. Эгер бабамнынъ къолундан тутып, апансыздан босагъадан берабер келип кирсек — ана къуванч къайда олур!.. Догъру станциягъа чалмалы! Дакъкъасы паалы. Бабамнынъ кокреги орденге толудыр. Мен билем о манъа бирисини берир. О, мектюплеринде де анамнен экимиз ичюн, Ватанымыз ичюн ич бир шейни, атта джаныны биле аямайджагъыны яза эди. Орталыкъны къаранлыкъ баса башлады. Тереклернинъ арасындан телюкели бир шатырды эшитильди. Насылдыр бир къуш дерсинъ, агълагъан киби къычырып, къанатларыны шапылдатты. Мен энди къоркъа башладым. Артыма къайтайыммы экен, сонъ къайткъанда адашмаммы экен? Эр алда эп огге, узакъта ара-сыра корюнген электрик ярыкълары бетке кетем. Бираздан огюмде ат адымлары эшитильди ве атлынынъ кольгеси корюнди. Онъа ёл берип четке чекильдим.

– Къайда, огълум? – деп сорады атлы, атыны токътатып. Мен бизим почтальонны таныдым.

– Станциягъа! – дедим мен. – Бабамны къаршыламагъа! Я дженк битти де? Эшитмединъизми? Энди эр кес эвлерине къайтаджакъ! Почтальон тишлеринен дудагъыны сыкъып, сийрек чот сакъалыны сыйпады.

– Мен шимди станциядан келем. Бугунь энди поезд олмайджакъ, – деди о эеджанлы давушнен. – Кель, огълум, биз эвге къайтайыкъ. Ананъ анда сени къыдырып шайтанлы олгъандыр.

– Сенинъ ананъа мен бугунь мектюп кетирдим. Бельки мектюм бабанъдандыр. Къачан къайтып келеджегини яздыр? Юрь, кетейик! – О эгилип манъа къолуны узатты.

Мен чапып онынъ къолуна япышкъанымнен, атнынъ терли аркъасында пейда олгъаным бир олды.

Анам исе бутюн къышлакъны айланып чыкъкъан, мени тапамай ве даа къайда къыдыраджагъыны бильмей янъычыкъ эвге кельген. Ат тапырды котерип, биз отургъан эвнинъ огюнде токътады.

Абдырап, къабаргъан сачларыны къолларынен тюзете-тюзете, къапугъа чыкъкъан анама почтальон: «Мына, оджапчем, алынъыз йигитинъизни», деди де, яваштан мени ат устюнден тюшюрди. Мен анамнынъ сачларыны тарамай, тюзетмей бойле юрьгенини ильки сефер корьдим. О, эр вакъыт сачларыны эки къалын сач этип оре ве къаталакълап ерлештире эди. Бу анамны пек дюльбер косьтере ве мен онъа алышкъан эдим... Анам мени сёгер, деп къоркъкъанымдан, башымны ашагъы алып, онынъ янына бардым. Анам исе, терен кокюс кечирип, меним башымны сыйпады. Сонъ, яныма чёкти де, мени къучакълап, багърына басты — анамнынъ юреги «дук-дук» ургъаныны, янакъларынынъ сылакъ олгъаныны дуйдым (328 сёз).

Э. Амиттен
52. МУСА ДЖАЛИЛЬ
Муса Джалиль – асырымыз тарихына, Улу Ватан дженки йылларнамесине шанлы янъы ибаренен – Къараман шаир намынен язылгъан сима. Къазан шеэрининъ бир эмекчи аилеси муитинден ёл алгъан атешин яшлыкъ шаири эди. Фашист къашкъырлар юртумызгъа далгъанда, яш шаир ильк даветнен алевли фуртуналар джебэсине кетти. Себатлы юреги ве эрлигинен элине силя алды…

О, къызыл аскерлернинъ рота сиясий ребери, фелякетли чарпышувлар ёлларыны элинде автомат тюфеги, къойнунда – юреги устюнде шиирлер дефтеринен кечти. Яш командир Муса Джалиль дженкте токъталыш саатлеринде, сефер куньлеринде тувгъан Ватанны федакяр къорчалавгъа рухландыргъан, джанавар баскъынджыларгъа окели нефретлер къайнаткъан кескин шиирлер язгъан, аскерлерге араретнен окъугъан. Онынънен джебэде достлашкъан, даима ян-янаша ярдымджы ёлдашы олгъан Зинур Ахмадеев озь хатыравында аля теляшнен шай дей:

– Къутурмыш вахшийлернен Волохов джебэсинде амансызджа котеклешкен куньлеримизде Муса шиирлер дефтерлерини багърына къойып, автоматыны юкъары котерип, джесаретли аскерлерни илери чагъырып, озю огге чапкъанда, душманларгъа къаршы бизнен бирге интикъам атешлери уджюмлерине шу арбий шиирлер де кете эдилер… Мукъаддес акъикъаткъа инамлы шаир дешетли, агъыр дженк ичинде биле бизим буюк Гъалебеге мытлакъа иришеджегимизни телькъинлеп айта, гитлерджилернинъ маскъараджа магълюбиетке огърайджакъларыны текрарлай эди эп… Эй-ат, чокъ языкъ ки, 1942 сенеси джебэде вазиетимиз мушкюллешкен бир вакъытта Муса ана юрткъа садыкълыкъ, эрликке давет, кельмешек истиляджыларгъа лянетлер ягъдыргъан сатырларнен отькюр шиирлерни Волохов батакъларында джойды… – деп анъа татар кедайнынъ досту.

Сонъра, табирленильмез чыкъымсыз фена алда, Муса, Зинур ве бир болюк аскерлер душман сарымында къалып, гъафлет эсирге тюшкенлерини, инсан даянмаз фашизм чемберинде – къатий изолирленген къапавлы Вустрау лагеринде бир секцияда ян-янаша азап чеккенлерини Зинур Ахмадеев унутып оламай. Шу фаджиалы олюм джеэннеминде совет шаири ильк куньлерден башлап джеллятларнынъ вахший къылынувларына баш эгмеген, тюрлю арбий эсирлери арасында шиирлерини эзберден таркъаткъан. Буны дуйгъан «эсэсчилер» Мусаны дераль Германиянынъ Моабит зинданына ташлагъанлар. О, мында да къойнунда лагерьден сакълы къалгъан тюрлю кягъытлардан индже тельнен дефтер тиккен, «Моабит дефтери» бойлеликнен эльде этильген. Дженкявер Къараман Муса Джалиль «Моабит дефтери»нен къанлы эдебият ве ольмезлик шуретине кирди.

Йигит шаир, ватанпервер, бир йыл девамында джеллят котерген балта астында булунып, озюни олюм къоркъусындан юксек тутты.

Онынъ ады даима яшай. Муса Джалильнинъ шиириети къардаш халкъларнынъ, джианда бир чокъ тиллерге терджиме этильген. (328 сёз)

Р. Мураддан
53. ЫНДЖЫНУВ
Реджеп – Гульнарнынъ сыныфдашы....

О, бир кере Анварнынъ джаныны агъырткъан эди. Мектепте Реджеп энъ яхшы велосипедчи эсап этиле эди. О, велосипед айдав боюнджа атта область ярышларында да иштирак этти. О вакъыт Реджеп онынджы сыныфта окъуй эди. Бизлер онъа авес эте эдик...

Реджеп атик ве чешит шейлерни тюшюнип чыкъармагъа уста эди. Эски оюнлардан безген вакъытта о, акъранлары ичюн янъы оюнлар тюшюнип тапа эди. Бундан гъайры о, балаларнынъ къайсы бири джесюр, къайсы бири исе къоркъакъ олгъаныны тешкермек ичюн чешит усуллар тюшюнип тапа эди.

– Гульнар эвдеми? – деп Реджеп Анвардан сорады.

– Ёкъ, о къызларнен берабер каналгъа кетти, — деди Анвар.

– Айды ювунмагъа барайыкъ, – деп теклиф этти Реджеп.

Анвар разы олды.

Джыллы сентябрь куню эди. Реджепнен Анвар велосипедлер устюнде каналгъа ёл алдылар. Анварнынъ огюнде кеткен Реджеп, нечюндир, велосипедини ашагъы, пляж бетке бурмайып, аксине, учансувнынъ устюнден кечкен ве тек бир сыра бетон плиталардан япылгъан тарашчыкъ копюрге бурды. Онынъ велосипеди авагъа котерильген киби тикленди ве яваш-яваш учансув бетке кетти. Анвар да онынъ артындан айдаштырып кетеята эди, лякин сонъки дакъкъада тормозгъа басты. Онынъ велосипедининъ арт копчеги астындан атышып чыкъкъан бир таш деренинъ ичине тыгъырып тюшти. Ёлда о, башкъа ташларны да еринден къыбырдатып, джылыштырып озюнен берабер алып кетти.

Анвар бутюн дикъкъатынен Реджепни козь эте. О, кенълиги бир метр къадар оладжакъ бу тар ёлакътан баягъы вакъыт кетти. Бунъа копюр демек де мумкюн дегиль. Бир заманлар бу ерде каналнынъ ёлуны къапатмакъ истеп бойле бир маниа къургъанлар. Сонъ плотина къурып башлагъанлар, амма вазгечкенлер. Шлюзалары олмагъан, къурулып битмеген мына бойле бир плотиначыкъ къалгъан...

Ниает, Реджеп велосипединден тюшмеден о бир ялыгъа барып чыкъты. Велосипедден секирип тюшти ве козьлерини кунештен талда этип Анваргъа бакъты. Онынъ эсмери юзюнде тишлери агъарып-агъырып корюндилер ве Анвар онынъ кульгенини анълады. Анвар къавиль этмеге разы эди: Реджеп бу усулны аселет, онынъ джесюр я да къоркъакъ олгъаныны тешкермек ичюн тюшюнип чыкъарды. Анвар четке бакъты. О, утанды. Лякин бу копюрчиктен велосипеднен кечмеге джесарети етмеди. Ачувындан агълап йибереязды. Пляжда, кунеште къызынып яткъан йигит ве къызлар меракънен оларгъа бакътылар. Олар Анварнынъ масхаралыгъына шаат олдылар. Бу масхаралыкъкъа оны Реджеп огъраттты (329 сёз).



Э. Амиттен
54. КОРЮШМЕКЛЕР КЪЫСМЕТ ОЛДЫ
Бекирнинъ анасы озюнинъ екяне огълуны дженктен беклей эди. Апансыздан къопкъан шу афат онынъ севимли, екяне баласыны да алып кетти. Ана чокъ йыллар умютини узьмей бекледи, огълу кельмеди. Ахыры оны «о бир дюньяда» деп дуалар окъуп башлады.

Лякин онынъ огълу сагъ эди. Огълан анасыны къыдырмакъта эди. О кимни корьсе, сорай, арабаджылардан, ёлджулардан, эскен сыджакъ еллерден сорай: «Меним койдешлерим не ерде яшайлар?..» Ахыр сонъу шу битмез-тюкенмез ёллар оны буюк бир къышлакъкъа алып кельдилер. Чамур диварлы кичкене эвчиклер, оларнынъ арасында исе айланчыкълы, тар сокъачыкълар йылан киби бурулып кете. Ёл кенарында оськен дут тереклернинъ пытакълары пыталгъан, оларны йипек къурту беслемек ичюн кеселер. Сыджакътан нефес алмасы зор, ялынъыз кольге берген диваргъа чекилип юрьмек мумкюн. Бекир шай да кольге къыдырып, терлеп-пишип адымлай.

Ниает, аскер, бир ёлджудан онынъ койдешлери о бир маалледе яшагъанларыны анълады. Юрекленди, ёлнынъ ортасына тюшип, тобукъларына къадар тозгъа чомып, адымлады, бетининъ терини де енъи, де пилоткасынен сюртип адымлады. Насылдыр бир дуйгъу онъа кучь бере, ашыкътыра. Кяде чай ичип тургъан адамлар аскерни корип:

– Эй, огълум, кель бираз раатлан, чай ич! –

Я да:

– «Эй, солдат, бу тарафкъа дастархангъа», – деп давет этселер де, о элини кокюсине къойып, «сагъ олунъыз», дер киби, ёлуны девам эте.



– Къартым, Сиз бильмейсинъизми, Земине Меметова деген къадын не ерде яшай? – деп сорай.

– Билем, огълум, сен догъру кет, бу сокъакънынъ сонъунда буюк бир арыкъ бар, онъа баргъан сонъ… Вахид бабанынъ азбары не ерде, деп сорарсынъ, косьтерирлер. Земине апа анда яшай.

Солдат эр шейни унутып чапып башлады.

Чокъкъа бармай, суву быланыкъ бир арыкъкъа етип кельди. Торбасыны ерге ташлады, бетине бир къач авуч сув урды, бираз раатлангъан сонъ, элини-юзюни гъайрыдан ювды. Турып кетмеге кучь-меджалы къалмады. О якъта беяз марамалы бир къартана отура. Бекир онъа якъынлашты…

Бекирге бирден ернен кок къарышкъан киби корюнди. Бир шейлер айтайджакъ олып агъызыны ачты, лякин сеси чыкъмады. Гимнастёркасынынъ якъасыны чезди.

Ичинден, юрегининъ теренинден бир сес атылып чыкъты:

– Ана! – деп къычырды.

Бекир ерге чёкти, анасынынъ арыкъ эллерини опип башлады.

– Ана, аначыгъым!..

Къартанай нелердир фысылдады, дуа окъуса керек, янакъларынынъ бурюшюклери арасындан козьяшлары тыгъырдылар...

Ана-балагъа корюшмеклер къысмет олды. (331 сёз)

Э. Амиттен


55. «ПЕЛЬВАНЛЫКЪ»
Яз куню эди. «Бугъакотерен» кунь бою терек талдасында ятып, акъшамгъадже козь ачмады. Бельки геджеси де шу ерде юкълап къалыр эди, лякин къарын ачлыгъы оны юкъудан уянтып, Багъчасарайнынъ чиберек-булгъача тюкянлары сырасына алып барды. Анда о, тюкян диварына ясланып, баягъы вакъыт къокъланып турды, чюнки къокъланып турмакътан башкъа чареси ёкъ эди – тап-такъыр джеплерине къач куньден берли сюме тюшкен эди. Ишлемеген адамгъа пара къайдан кельсин? Затен, япкъан ишини де парагъа дегиль, «тойгъандже ашамакъ» ичюн япа эди. Онынъ тилинде «тойгъандже ашамакъ» – эвде пишкен бир отьмекнен балабан бир къазан эт шорбасы демек эди.

Лякин агъыр ишлерге о чокъ къатылмай эди. Онынъ ич бир кимсе тарафындан билинмеген зенааты даа бар эди. Кимерде бир о шеэрден гъайып олып кете ве беш-он куньден сонъ сыртында абур-чубурнен толу торбасыны юкленип къайта эди. Бу акъта къолум-къомшулар арасында чешит эмиш-демишлер джайрагъан эди. Базы бирлери «Бугъакотерен» джынлыдыр, джынларгъа мусафирликке барып келе, дей эдилер. Дигерлери, «Бугъакотерен»ни якъындан бильгенлер, ишнинъ асылы джында олмайып, хырсызлакъта олгъаныны тасдикълай эдилер. Ойлеми-дегильми, лякин лакъырды чокъ олса да, керчегини ич бир кимсе бильмей эди.

Дейджегимиз, ана шу эстен чыкъмаз яз акъшамы «Бугъакотерен» чиберек тюкянлары янында хайли вакъытлар къокъланып тургъан сонъ, булгъача давулы, башында бир къалабалыкълар чыкъып къалгъаныны эследи. «Не бермеген Алла, бельки бир къысмет чыкъар», – деп о тарафкъа юрьди.

Шу арада Джантемир мырзанынъ къарыкъ давушы котерильди:

– Къавиль этем, – деди о, – сизден къайсы биринъиз элли булгъача ашаса, парасыны мен тёлерим.

«Бугъакотерен» еринден тепренди, козьлерини давулдан алмайып:

– Мен ашарым! – деди. Дегенинен панджагъа ошагъан авучыны давулгъа далдырып, майлары чыбырып тургъан беш булгъачаны тартып чыкъарды, оларны къувана-къувана къатмерледи ве... агъызына тыкъты.

Давул этрафындаки адамлар сусып-тынып къалдылар: оладжакъ шейми я, элли булгъача! Шишман адамлар биле отуздан зияде ашап оламайлар, бу исе...

Базардаки алай адамлар давулгъа таба келип, буюк бир даире тешкиль эттилер. Санарсынъ, аюв ойнаталар. Джантемир мырза исе озь къурунтысынынъ тап бу къадар онъайтлы олып чыкъкъанына гъурурланып:

– Бу адам я патлар, я чатлар, я да емлеп олер, – деп къакъылдап кульди.

Арасы он беш дакъкъа кечер-кечмез давулдаки отуз булгъача «Бугъакотерен»нинъ къурсагъына кочьти.

Лякин «Бугъакотерен»нинъ вазиети макъталаджакъ киби дегиль эди: нефес алмасы къыйынлашты, бетинден, манълайындан ягъмур киби тер ягъды (331 сёз).

Ю. Болаттан
56. ДАНКОНЫНЪ ДЖЕСАРЕТИ
Къартий Данконынъ янар юреги акъкъында чокъ икяе эткен олса керек. О йырлагъан киби тегиз лакъырды эте, гъыджырдагъан, хырылдагъан сеси батакълыкъларнынъ зеэрли нефесинден олгъан бахытсыз ве къувгъун адамлар яшагъан орманнынъ титис увултысыны козь огюмде айдын джанландырды.

«Данко яш ве дюльбер йигит эди. Дюльбер адамлар даима джесаретли олалар. О озь аркъадашларына бакъып шойле дей:

— Атылгъан ташны ой-хаялнен артына къайтармакъ мумкюн дегиль. Бир шей япмагъан адамгъа бир шей олмаз. Не ичюн къуветимизни тюшюнджелерге ве кедерлерге сарф этип отурамыз? Айдынъыз, орман ичине кирейик ве онынъ дигер тарафына етишейик, онынъ сонъу олса керек

— дюньяда сонъсыз шей олмай! Айдынъыз! Адамлар! Кеттик!

Адамлар онъа бакътылар, онынъ эр кестен яхшы экенини корьдилер, чюнки онынъ козьлеринде сынъырсыз къувет бар ве козьлери атеш кескинлигинен парылдап туралар. «Сен бизге ёл косьтер! — дедилер олар. О оларгъа ёл косьтерди».

Къартий сусты, сонъра икяесини девам этти:

«Данко ёл косьтерди. Эр кес бирликнен онынъ артындан кетти – онъа ишана эдилер. Бу ёлнынъ мешакъаты пек агъыр олды! Къаранлыкъ эди, эр адымда батакълыкъ ач ве сасыкъ агъызыны ачып адамларны юта, тереклер бутюн диваргъа чевирилип ёлны къапата эдилер. Тереклернинъ пытакълары бири-бирине чатышкъан, тамырлары эр якъкъа йылан киби созулып кеткен, шу себептен олардан кечмек ичюн пек чокъ тер ве къан тёкмеге меджбур олдылар! Узакъ ёл юрдилер... Кеткен сайын орман сыкълаша, адамлар исе эп сийреклешелер. Ахыр-сонъу адамлар, бу йигит озю бильмеген ёлгъа бизлерни нафиле джетеклей, деп Данкогъа шикяетлене башладылар. Данко исе оларнынъ оглеринде тендюрист ве дедиль кете берди.

Адамлар Данконы укюм этип башладылар. «Сен ярамаз ве биз ичюн зарарлы инсансынъ. Сен бизлерни ёрулттынъ, бу яптыгъынъ ичюн сен ольмек керексинъ! – деп окюрдилер олар.

Данко оларнынъ ниетлерини анълады, къальбинде бир кедер догъды, юрегининъ атеши даа пек гурьленди. Орман исе озюнинъ гъамлы нагъмесини эп йырлай, кок годюрдей, ягъмур исе къуйып ягъа эди...

«Мен инсанлар ичюн мына не япып олам», – деди Данко кок гудюрдесинден де кучьлю сеснен.

О бирден кокюсини ярды, ичинден юрегини къопарып алды ве башы узьре юксек котерди. О кунеш киби, кунештен де кучьлю ярыкъ даркъатып турмакъта эди. Адамлар айреттен таш киби къатып къалдылар.

«Юрюнъиз! – деп къычырды Данко ве янып тургъан юрегинен адамларнынъ ёлуны айдынлатты (333 сёз).

М. Горькийден
57. ТУФАНДА КЪАЛГЪАН КЪОЙ СЮРЮСИ
Чобан Асанны билесинъизми? Бильмесенъиз, динъленъиз. Чобан Асан, Алим деген йигитнинъ досту, Айвазовскийнинъ чобаны, Къарабий яйланынъ лячини экен.

Яйланынъ уджунда тим-тик бир къая бар экен. Асан бош вакъытларында бу къаянынъ устюне чыкъа да, ондан денъизге бакъып, къавалыны чала экен. Эм ойле бир чала экен ки, денъиздеки балыкълар сув устюне чыкъып онынъ чалгъысыны динълей экенлер.

Не ичюн чалмасын, ярын Ораза байрамынынъ биринджи куню, чобанлыкъ эткенине беш йыл толаджакъ. «Беш йыл толгъан куню эвге кель, – деген Аванес агъа онъа, — о вакъыт бутюн паранъны беририм, — эвли-баркълы олурсынъ».

Асан ярынки къуванчлы кунни ойланмакъта олсун, бу тарафта кок къараргъан, денъиз сияргъан, орталыкъкъа купе-куньдюз къаранлыкъ чёккен. Бирден ойле бир афат къопкъан ки, ернен кок къарышкъан, ягъмур дегиль, таш ягъгъан...

Лячин Асан къаядан тюшип, къойларны джаптан къувгъан арада, серке къой сырымдан ашагъы юварлангъан. Серке деркеч, къой сюрюси де онынъ артындан кеткен. Козь ачтым-козь юмдым дегендже, беш юз къойдан бир данеси де къалмагъан.

Асан бир озю къалгъан. Ыргъыгъыны омузына урып, къавалыны къушагъына къыстырып, шорбаджысына кеткен. Шорбаджысы оны асармы, кесерми, ёкъса эки аягъыны бир чызмагъа сокъып, Сибирьге айдармы, — не япса да, акъкъы бар.

– Хош кельдинъ! – деген Айвазовский онъа.

Я чобан Асан не десин?

– Аванес агъа, къойлар туфанда къалдылар, беш юзю де сырымдан кетип, эляк олдылар, – деген. – Оларны тёлемеге не малым бар, не акъчам бар, тек бир джаным къалды, оны алынъыз.

Айвазовскийни бу арада башкъа бир шей меракъландыргъан:

– Къана, отурып бир къаве ич де, туфан насыл къопкъаныны айтчы! Булут къайсы тарафтан келип чыкъты?.. Кок сиярдымы?.. Къойлар манъраштылармы?..

Бу шейлерни сорап бильген сонъ, Айвазовский чобан Асангъа шойле деген:

– Бар, къардашым, джемаатнен байрам яп. Бир афтадан келирсинъ.

Чобан Асан афтанынъ сонъки куню, башыны тёбен алып, кене Айвазовскийнинъ къаралтысына кельген.

– Аванес агъа, мени чекиштирменъиз, тез-тез джезамны беринъиз, артыкъ чыдап оламайым,– деген.

– О да насыл джезадыр?.. Юрь, санъа косьтереджек шейим бар.

Олар экинджи къаткъа чыкъкъанлар. Яп-ярыкъ, арман киби мейдан бир одагъа киргенлер.

– Энди мына бу шейге бакъ! – деген Айвазовский. Деген де, дивардаки пердени чекип алгъан.

Лячин Асан шашып-шашмалап къалгъан. Не ичюн шашмасын, диварда озь къойларыны, къойларнынъ арасында озюни корьген. Яйланы да, тим-тик къаяны да, сырымдан учкъан серкени де корьген.

– Ошаймы? – деп сорагъан Айвазовский.

– Тыпкъы озю! – деген чобан Асан. – Амма къойлар къыбырдамайлар да?

– Бунъа ресим дерлер, – деген Айвазовский. Чобан Асан ресим деген шейни къайдан бильсин? Корьгенлерини керчектир беллеген.

– Бу ресимни сенинъ айткъанларынъа коре ясадым, — деген Айвазовский. – «Туфанда къалгъан къой сюрюси». Саттым. Саткъан парамы беш юз къой алдым (333 сёз).

Ю. Болаттан


58. УЧЬКОШЕ
Чевре чым-чырт. Ялынъыз, серин ельчик тесиринден, къурып къалгъан отларнынъ шытырдысы эшитильмекте. Биз айдавджынен берабер машинанынъ къапуларыны ачып отургъычларгъа ерлештик. Бу арада насылдыр сеслер эшитильди. Давушлар де гъайып ола, де янъыдан пейда олалар. Этрафта ич бир шей корюнмей. Бу недир аджеба, деп тюшюндим. Шу вакъыт башыма: «Я булар турналар да», – деген фикир кельди. Эбет, энди кузь турналар сыджакъ ерлерге учмакъталар. Мен шимди тыпкъы балалыгъымдаки киби, башымны котерип, коктен аньаневий учькошени – турналар сюрюсини къыдырып башладым. Ниает, турналарны корьдим. Олар пек юксекте учмакъталар, гуя кокнен бириккенлер.

Мен эм кокке бакъам, эм балалыгъымны хатырлайым. Балалыкъта бойле учькошени сейир эте, сербест къушларнынъ узакъ иллерге учувларына сукълана эдим. Эр сефер учькошени корьсем, бир авджынынъ икяесини хатырлайым. Иште, шимди де шай олды...

Авджыларнынъ бириси тюфегини козьлеп, бойле учькошеге догъру ата.

Эбет, оларны узакъ месафеден урып тюшюрмекнинъ имкяны ёкъ. Амма шимди атылгъан къуршун, эр алда турналар арасындан кечип кетсе керек, сюрюнинъ къуйругъында учкъан учь турна къанатларыны сыкъ-сыкъ саллай берип, сюрюден узюльдилер. Сонъра олар аркъадашларынынъ артларындан етмек ичюн чокъ тырыштылар, амма араларындаки месафе кеттикче арта берди. «Турналар сюрюси исе, дженюпке догъру ёлларыны эп девам этти. Сюрюден айырылгъан учь турна умютлерини кесмеден турналар кеткен тарафкъа учтылар. Лякин олдырмадылар, бунынъ устюне чевре-четни къаранлыкъ сарып башлады. Ниает, учь турна раатланмакъ ве геджелемек ичюн бир ерге келип къонды.

Турналар къонгъан ерде кой бар эди. Койлюлер ири къушларны абайладылар. Эртеси куню, сабасына, койлюлерден эки адам къушларны авламагъа кетти. Олар гизленип турналаргъа якъын кельдилер. Къушлар исе ич бир шей дуймадан тарла ичинде юрип, сабалыкъ аш къыдыра эдилер. Олар даа яшлар, бу куньгедже ана-бабаларынынъ, сюрю етекчисининъ сезгирликлерине базанып юре эдилер. Амма шимди олар узакъталар...

Мына авджылар турналарнынъ бирисини ерге сердилер, экинджиси авагъа котерильгенде, атылгъан къуршун онынъ къанатына барып тийди, ве къуш ерге тюшти. Авджылар оны да вахшийдже ольдюрдилер. Учюнджисини абайламадылар. О бираз авлакъта, чалылар артында эди. Олар ольдюрильген турналарнынъ башында турып бираз сейир эттилер. «Буларны энди не япмалы? – деп тюшюндилер. – Ашамакъ мумкюн дегиль. Айды, нафиле ерде вакъытымызны джоймайыкъ», – деп койге догърулдылар. Олар даа деминчик япкъан джинаетлерини унутмагъа тырыштылар. Лякин козьге корюнмеген насылдыр бир шей оларнынъ юреклерини тырнамакъта эди (334 сёз).

Е. Озерскийден

59. ЙЫРДЖЫ
Арбий хызметнинъ озь къаидеси бар. Оны бильмеген адам тез билип ала ве эр шей бу къаиденен кете. Унванджа озюнъден буюк адамнынъ сёзюни къайтармакъ мумкюн дегиль. Эгер бу унванджа буюк сенинъ биваста командиринъ олса, янды чырагъынъ. Онъа тиль къайтармакъ дегиль, кольгесине биле селям бермек керексинъ. Старшина исе такъымда ер Алласы. Онынъ сёзюни къайтармакътан Алланынъ озю сакъласын.

Хызметнинъ биринджи куньлеринде старшина яш аскерлерни сафкъа тизип маруза этти:

— Нечюн бизлер йырсыз юремиз я? Не, бизлер йырламагъа бильмеймизми ёкъса? Къана, аранъызда йырджы бармы?

Мен ильки куньлерде Рыжов фамилиялы бир огъланнен таныш олгъан эдим. Рыжов шенъ ве шакъа севген огълан.

— Сейтаблаев йырлай, – деп къычырды Рыжов. Мен шашып къалдым ве деръал итираз эттим.

— Лаф-сёз битирильсин, Сеитаблаев емектен сонъ узурыма кирсин! — деди старшина.

Акъшам емеги богъазымдан кечмеди. Омюримде сесимни чыкъарып йырлагъамны бильмейим. Амма шимди исе... Рыжовны тутсам, ашайджагъым. О къачып юре.

Емектен сонъ старшина сафкъа бакъып:

– Сеитаблаев, эки адым огге, башкъалары дагъылсын! – деди. Старшина мени озь одасына алып кирди ве бир китап берди.

Бу мукъаддес китап, — деди эп шойле эмир этиджи давушнен. Бу – арбий йырлар джыйынтыгъы. Йырларны башындан сонъунадже эзберле ве эр акъшам узурыма келип йырларсынъ. Ондан сонъ сафта йырларсынъ. Бакъ, амма джойма.

Итираз этмекнинъ ич бир тюрлю чареси ёкъ. Лячаре алдым. О китапны алгъан сонъ меним чекишювлер толу курсантлыкъ аятым башланды.

Мен аскерлернинъ энъ бахытсызы эдим. Мени бу алгъа койгъан Рыжовны исе тутып оламайым.

Саба ашкъа кетеяткъанда старшина:

– Сеитаблаев! Йырла! – деди ве мен аскерлернинъ къатты адымлары алтында йырлап башладым.

Йырнынъ экинджи сатырыны йырлаяткъанда янымдаки аскер зиль тутты. Мен о аскерден миннетдар эдим. Амма, ич олмадым, козюмнинъ къыйыгъындан бакъып, онынъ ким олгъаныны бильмекнинъ чареси ёкъ. Адымымны янълыштырмакътан къоркъам. Сонъундан бильсем, манъа зиль туткъан адам Рыжов экен.

Бойледже «йырлап» башладым. Джыйынтыкъта 22 йыр бар экен. Оларны эзберлев ве йырлав меним ичюн бир азап олды. Кет-кете алыштым. Затен, мында йырлагъан адамгъа кимсе къулакъ асмай. Иште, бойледже йырнен бир йыл кечти. Бизлер полк мектебини битирдик ве меним йырлавым да бунынънен битти.

Старшина меннен сагълыкълашкъанда:

– Санъа бу джыйынтыкъ менден хатире олсун, – деди ве ичине бир къач сёз язып манъа багъышлады.

О куньлерден сонъ арадан къыркъ йыл кечти. О вакъытта эзберлеген йырларым мийиме синъип къалгъан.

... Мени меджбурнен йырджы япкъан старшинаны ничюндир урьметнен хатырлайым (337 сёз).

А. Османдан
60. УСЕИН МУАЛЛИМ
О, бу койни терк эткен эди. Кери чагъырдылар. Къайтып кельди.

– Ничюн? Джемааткъа яхшылыгъым ичюнми? – деп сорады о, ве озь-озюне итираз этти. – Ёкъ, мында мени севмегенлер де бар. Менимле корюшкенде, оларнынъ къаны бозула, козьлери когерип кетелер. Ойле экен, Харджиебеге ничюн къайтып кельдим? Мени мында не беклей?

Не беклей? Оны кимсе бильмей. Не оджанынъ озю, не де джемаат.

Ничюн къайтып кельди? Чюнки оджа бу койде ильки мектепни ачты. Адамларгъа къараны танытты. Козьлерини орьткен зульмет пердесини йыртып, алып атты, ярыкъны косьтерди. Сонъ, бу япкъан ишини бегенди, ондан ифтихар этти. Тек бу дегиль. Оджанынъ юрегинде уюгъан севги бунда, бу койде уянды. Аджире адлы араретли, акъыллы къызны бу койде севди, онъа эвленди. Аджиреден Нурие догъды. Нурие чокъ яшамады… вефат этти. Онынъ яныгъы вакътында ходжа ве къадын койден сюргюн этильдилер.

– А! Усеин муаллим! Сизни корьген бей олсун!

Оджа сескенип токъталды. Бу кимнинъ давушы? Эвимизге буюрынъыз!

– Тешеккюр, Аджы-Эрбаин эфенди. Аджеле ишим бар. Башкъа вакъытта келирим. Шимди… афу этинъиз!

Лякин Аджы-Эрбаин оджанынъ сёзлерини динълемеди ве эшитмеди… къалын, къыскъа къолларынен билегинден къапкъач этип тутты, чекип эвине алып кирди.

Ири, улькюн ода ичинде миндерлер устюнде эсли-башлы кишилер отурмакъталар. Оджа оларны таныды.

– Хош кельдинъ, муаллим! – деди энъ четте отургъан сарышын Адиль бай.

– Сизни… апсханеде деп эшиткен эдим, – Эбу-Бекир бойле деп отургъанда акъсырды. – Янълыш олса керек. Не дейсинъиз, Усеин оджа?

– Апсханеде? Менми? Зан этсем, бу сизинъ озюнъизнинъ арзунъыз эди. Шимди мени сербестликте корип, хаялынъыз къырылгъанына языкъсынгъангъа бенъзейсинъиз! Мен апсханеде олмадым. Айвасылда Министр мектебинде муаллим эдим.

Оджанынъ бу сёзлеринден сонъ Аджы-Эрбаин, Эбу-Бекир, Джамаледин бир-бирине бакъыштылар.

– Министр мектебинде? – Эбу-Бекир белини догърултып, сары кирпиклерини сыкъ-сыкъ ойнатты, элесленип къалды. – Айвасылны… о аджайип койни ташлап, бу такъыр чёльге кельдинъизми?

– Эбет! Ойле яптым! – деди Усеин оджа.

– Зевкълы адамсынъыз… – деди Джемаледин. – Инсан даима ямандан яхшыгъа ынтыла. Сизде эр шей аксине!

– Харджибие яман ерми? – деди оджа. – Яман олса, озюнъиз ничюн мындан кетмейсинъиз? Джемаат чагъырды, мен кельдим. Ред этип оламадым.

– Джемаат? – Эбу-Бекирнинъ самайларындаки къан дамарлары къабарып чыкътылар. – Ким о джемаат дегенинъ?

– Койнинъ эалиси, – деди Усеин оджа.

– Ёкъ! – Джемаледин кийик сеснен къычырды. – Беш-он къарабаджакълыдан джемаат олмаз, джемаат бизлермиз, – къолунен янындаки адамларны косьтерди… – Джемаат чагъыргъан экен! Я биз? Биз чагъырдыкъмы? (340 сёз)

Ш. Алядинден
61. ٭ ٭ ٭
...Отуз-отуз беш километр ёл юрьмек керек. Якъында Буюк топракъта сыджакъ урба, чылгъав алынгъан эди. Автоматлар янъы, патрон, граната етерлик. Эки куньге эсаплап пексимет ве пиширильген ат этинден экишер кесек алдылар. Флягъаларыны сувгъа толдурып, лагерьден куньдюз чыкътылар. Акъшам къаранлыгъында дагъ этегине келип еттилер. Къалгъан ёлны ялынъыз гедже юрьмек, таз тёпелерни, демирёлны, таш ёлны кечмек, сонъ тюзлюкке чыкъмакъ керек. Гедже сувукъ артты. Юрьген адамгъа о ич бир шей дегиль. Лякин сувукъ ельден бетлери къып-къызыл. Огден дозор кете. Къарнынъ усть къаты бузлагъан, баскъан сайын эшиле, аякъ бата, юрьмеси къыйын. Партизанлар огде юрьгеннинъ изине басып кетмеге тырышалар. Бу ерлерни яхшы бильген Сергей ве Билял группагъа ёл косьтерип огде юрелер. Таш ёлны, сонъра демирёлны пек сакът олып кечтилер. Яры геджеде совхоз посёлкасына келип чыкътылар.

Комиссар Алиевни янына чагъырды:

– Барып биль, складда къаравул чокъмы? Атлар тургъан ерни де огрен. Биз ишимизни сессиз-шаматасыз япмакъ керекмиз. Гарнизон котерильсе, къачмагъа еримиз ёкъ.

Алиев бераберине Сергейни алды, экеви къаранлыкъкъа синъип кеттилер.

Оларны чокъ беклемек керек олмады.

– Аяз, сувукъ къаравулларны эвлерге сокъулмагъа меджбур эткен, — деди Алиев. — Атта копек давушы биле ёкъ. Аран ат толу.

– Шай олса, – деди Сервер, – ич бир шаматасыз ат ахырындан эпимиз бирер аткъа минип кетейик. Аткъа минген сонъ, дуйсалар биле, кеч олур. Не дейсинъ, Муса?

– Догъру, давранайыкъ.

Ат давушындан уянгъан ат бакъыджы румын автоматлы адамларны корип абдырады. Алиев онъа – «сесинъ чыкъмасын», деди ишмарнен. О анълады. Ольмектен, индемемек яхшы...

Партизанларны къувгъан олмады. Олар танъда дагъ этегине келип еттилер. Энди кунь ярыгъында дагъгъа сокъулмакъ керек эди. Дагънынъ этрафында немселер бар. Не япмалы? Алиев Серверге айтты:

– Олар партизан уджюмини ялынъыз дагъ тарафтан, эм гедже беклей билелер. Биз исе купе-куньдюз чёль тарафтан келемиз. Олар меселени анълагъандже, биз дагъгъа кирер къоярмыз.

Сервер партизан дженки тактикасыны огренип къалды. Партизанлар курешинде айнеджилик оларны чокъ кере белядан къуртарды. Сервер отряднынъ баш разведкаджысы Алиевнинъ теклифинен разы. Солдатлар баягъы четте эди. Сервер шараитни эсапкъа алып, эмир этти:

– Аркъамдан сербест келинъиз, — деди о ве атыны джорттырды.

– Худжур шей. Душман бекчилери бакъып туралар. Бир тюрлю ишарет биле бермейлер, – деди Алиев.

– Олар бизни, гъалиба, озьлеринъкилери белледилер, – деп джевап берди Сервер. Солдатлар узакътан бакъып къалдылар. Партизанлар исе дагъгъа кирип, козьден ёкъ олып кеттилер (341 сёз).

А. Дерменджиден
62. ТОПЛАР СУСКЪАН СОНЪ
Белли олгъаны киби, аятта бир несильнинъ омюри дигер несильнинъкине бенъземей. Эр бир несильнинъ озь истеклери, курешлери, къуванч-севинчлери ола. Базыларнынъ омюрлери тынчлыкъта, озь арзу-истеклерине иришмек макъсадынен кече, лякин дигерлерининъ такъдирлери буюк хышымларгъа расткеле, къан тёкюле, къурбанлар талап олуна. Эм ойле янгъынлар, афатлар кечкен сонъ да инсанларгъа гъайрыдан сув яшайышларыны тюзетмек, ёлуна къоймакъ ичюн де чокъ йыллар курешмек, яваш-яваш озюне келип, бахытлы омюр къурмакъ насип ола....

Хораз бир къач кере откюр-откюр къычырды, къомшу хоразлары онъа зиль тутмагъан сонъ, сесини кести. Амма онынъ откюр давушы Ридванны уянтты. О, козьлерини окъалай-окъалай, еринден турып пенджереге якъынлашты, кокке козь ташлады. Йылдызлар парылдай, не вакъыт экенлигини бильмек зор, чюнки хораз тек танъда дегиль, яры геджелерде де багъырып ала тургъан. Энди юкъу къачты, не япмалы?

Ридваннынъ бу баари он экинджи баарь эди. Дженксиз, биринджи баарь, топлар сускъан баарь...

Бабасы дженкке кеткенде, Ридван биринджи сыныфкъа барып башлагъан эди, о, ильки элифбесини шу мешакъатлы йылда огрене башлады. О вакъыт дженкнинъ не олгъаныны даа тасавур этип оламагъан Ридван бабасына дженктен къайткъанда оюнджакъ, тюфек, самолёт кетирирсинъ, деп сымарлагъан эди.

Ридваннынъ бабасындан олгъаны-оладжагъы эки мектюп кельген эди. Узун, сувукъ геджелерде анасы мектюплерни буюк сакътлыкънен элине ала да Ридвангъа окъуй эди, эм эр окъугъан кересинде олар янъы язылгъан киби келе эдилер, дерсинъ, бабасы узакътан онынънен лаф эте. Шу мектюплер окъулгъан сонъ, сувукъ да, ачлыкъ да о къадар дуюлмай, унутылгъан киби ола. Яш юреклер агъыр вакъытларда, бутюн зорлукъларнынъ тезден битеджегине, севинчли, шенъ куньлер келеджегине пек тез инаналар... Бабасынынъ ресминден козьлерини алмай, Ридван кене:

– Не ичюн кельмейсинъ, бабачыгъым? Анам пек хаста. Я барып да онъа бир шей олса, мен бир озюм не япаджам, насыл яшайджам?! Энди дженк битти. Муслимнинъ бабасы, Эсма аптенинъ огълу, Ташпулат аканынъ къардашы — эписи къайтып кельдилер де, я сен не ердесинъ?

Инсан башына къарсанбалы белялар тюшкенде янъгъызлыкъ олмасын... Янъгъызлыкъ ойле вакъытта агърыны къат-къат арттыра, азаплай, дюнья ярыгъына козюнъ къалмай. Янъынъда, сенинъ алынъны анълагъан кимселер булунса, ичинъдеки къуршун киби басып тургъан агърынъ да, аз бучукъ эксильген киби ола.

Арадан чокъ йыллар кечип кетти, Ридван айтувлы механизатор олып чалышмакъта. О энди дёрт баланынъ бабасы, буюк эви, азбары, машинасы бар. Ридван озь эмегинен озюне бахытлы аят къурып олды (341 сёз).



Дж. Аметовдан
63. * * *
Бутюн халкъны алып барып, Сюйренге, тизювли тургъан мал вагонларына толдура башладылар. Халкъ бу эшелон якъын ерде токътамайджагъыны дуйды, сес-шамата, гурюльти къопты. Автоматлы яш аскерлер ичюн бу шамата бир капик эди. Адамларны, мал киби, кирли ве сасыкъ вагонлар ичине тез-тез сокъмагъа даврандылар. Бир вагон ичине етмиш-сексен адамны ныкътадылар.

Эллеринде махсус демирлери олгъан сакъчылар, данкъур-дункъур этип, вагонларнынъ къапуларыны къапаттылар. Ёргъун ве ач-зелин халкъ аш-сувдан, эв-баркътан дегиль де, тыш муиттен, темиз авадан биле марум къалды. Дешетли къаранлыкъ ичинде бала-чагъа агълап, фигъан котерди. Лякин энди оларгъа къулакъ аскъан адам ёкъ. Арадан эппейи вакъыт кечсе де, вагонлар ерлеринден къыбырдамадылар.

– Джемаат, бизни бир ерге топлап, къапуларны къапаттылар, энди патлатаджакълармы, не? – деди бир къадын къоркъулы давушнен.

– Кес сесинъни! – деди экинджиси. – Бала-чагъанынъ отюни патлатырсынъ.

– Ана, къапуны ачынъыз, мен къоркъам.

– Ана, сув…

– Ана, отьмек…

– Ана, мен тышкъа чыкъмакъ истейим.

– Асан агъа, сиз не ичюн сустынъыз, къайдасынъыз? – дедилер эки-учь къадын бирден.

Эр шейни кунь – эвельден тюшюнип тапкъан, аятта буюк теджрибеге саип Асан къарт шимди дюньяда нелер олаяткъаныны ве илериде нелер оладжагъы акъкъында бир шей айтып оламай. Гуя башына бир шейнен ургъанлар. О, кедерлене, фикир этмеге аджиз.

Дакъкъалар дегиль, саатлер кечип кеттилер. Лякин тышта озюни сыкъкъан адам олмады.

Яш бала аджы-аджы агълай башлады. Анасы оны тынчландырмагъа тырышты, бираздан анълады: бала сув истей. Къайдан алсын сувны? Шимди не ерделер, къайда кетелер. Алла биле! Вагонлардаки бахытсыз адамларгъа ялынъыз бир шей белли: севимли Къырымдан марум къалдылар.

Копчеклер рельслер устюнде эп тасырдайлар, сурьат эп арта, адамлар догъмуш топракътан эп узакълашалар. Ильки кече бинъ тюрлю беляларнен кечти. Балаларнынъ бири тынар-тынмаз, экинджиси, сонъра учюнджиси… агълап башлай. Бири сув истей, дигери отьмек.

Бираз кеткен сонъра, поезд явашлады. Чокъча бармай, токътады.

Вагон ичинде ава бозукъ, нефес алмасы агъыр. Ниает, къапулар ачылды, ве ичериге темиз ава кирди. Агълаяткъан балалар бирден сустылар. Азачыкъ буюкче, эль-аягъы енгиль балалар тышкъа сычрадылар. Паровозгъа якъын ерде юксек, къалын трубалардан номай сув акъмакъта.

Балалар тёпеден акъаяткъан сувнынъ тюбюне ачкозьлюкнен кирелер, сувны эвеля озьлери тойгъандже ичелер, сонъра эллериндеки савутларны толдурып, кери чапалар.

Вагондан тюшкен адамлар къайда бир чалы яхут талдачыкъ корьселер, анда чаптылар.

Лякин эписининъ гонълюнде насылдыр къоркъу, эеджан бар. Я, барып да, поезд кочип кетсе?... (344 сёз)

У. Эдемова

64. САДАКЪАТ
Шайип керчектен дженкчи олды, чюнки насыл олса да душманны мытлакъа енъмек керек эди. Бу енъиш ашкъына къанлы чарпышмаларда козюне ич бир вакъыт къоркъу кирмеди, эли къалтырамады, къач керелер олип тирильди. Лякин замети зая кетмеди, эр алда бизимкилер енъдилер, мемлекетке гъалебе байрагъыны алып кельдилер. Лякин оларнынъ арасында буны корьмегенлер аз дегиль эди. Шайипнинъ такъдири де юрмеди. Дженктен сонъ эм аякъсыз, эм де къорантасыз къалды.

Къоранта бахытсызлыгъы. Бундан даа буюк бахытсызлыкъ олурмы? Башкъа бири олса, эвленир де, севгисини унутыр эди. О даа яш бир адам. Лякин бойле фикир онынъ акъылына бире кельмеди, чюнки озюнинъ юрегинде Анифенен бир джан-бир тен олып къалгъан эди. Онынъ азиз фотосыны о бутюн дженк ёлларында, партизанлыкъта янында, юрегининъ устюнде ташыды. Итимал, онынъ юрегинде Анифеге беслеген севгиси олмагъан олса, дженк мешакъатларына чыдап оламаз эди, чюнки озюнинъ джаныны Анифе ичюн сакълады.

Сакълады, амма Анифе эвленген. Шайип джебэде къолсуз-аякъсыз къалгъаны такъдирде де, дженктен сонъ мытлакъа Анифесининъ янында олур эди. Ич бир шейден сакъынмадан онынъ къапусыны ачар ве озюни онъа теслим этип: «Мына, мен кельдим, ярым-юрту къалгъан акъайынъны къабул эт», – дер эди. Оны Анифеге насыл бир алда корюнеджеги къоркъузмай эди, чюнки къарысына озюне инангъан киби инана эди. Онынъ фикириндже, башлыджасы сагъ-селямет корюшмек эди.

Дженкте тек яраланмакъ дегиль, ольмек итималы да инсанны адам сайын излеп юре. Шайип эр шейге азыр эди. Лякин Анифесиз къалмакъ дешети онынъ акъылына биле кельмеген эди.

... Къыркъ бир сенеси Одесса дживарында ерге серилип къалгъанда, оны къарысына ольди, деп бильдиргенлер. Сонъ ёллар кесильди, селяметлигини бильдирип оламады...

Анифе яш къадын. Оны, эльбет де, омюр билля беклемез эди. Озю де дженктен сонъ кечикип пейда олды. Ёкъ, джаным, о къарысыны къабатламай.

Шайип ашханеде Шамратнен расткелишкенини хатырлады. Пельван кевдели бу адам о вакъыт стол башындаки кейфли аркъадашларындан айырылып, эллериндеки эки стакан шарапнен саллана-саллана онынъ янына келип отурда. Таныш-билиш олмасалар да, Шайипке зорнен бир стакан шарап ичирди, лакъырды арасы козь яшлатып: «Къарым мени севмей, юрегинде башкъасы бар, – деди. – Ольген акъайыны – Шайип Одамановны севе», – деди. Демек, Анифе де оны унутмагъан. Айса не ичюн башкъа биринен бир ястыкъкъа баш къойды? Маддий зорлукълар меджбур эттими? Къолундаки Асанчыкъны кечиндирип оламадымы? Ёкъ бойле шейчюн Анифе ич бир вакъыт садыкълыкъ антыны бозмаз эди. Айса даа не ичюн? (346 сёз)...

Ю. Болаттан
65. АКЪЫЛГЪА ЯТМАЙДЖАКЪ ШЕЙ
Ягъмур пейджеренинъ джамына урула, эвлернинъ дамларында патырдай. Кираз тереги кучюк чалыгъа ошагъан дагъынынкълы пытакъларынен кучьлю ельден саллана. Ягъмурнынъ тамчылары онынъ япракъларыны юва.

Кираз терегине дикъкъатнен бакъсанъ, онынъ пычылгъан ерини ве бутюн кучюнен тёпеге догъру узанып оськен янъы далларыны коресинъ. Весиле къартий балконнынъ пенджересини аралыкъ этти. Кираз терегининъ пытакълары онынъ къолундан тайып, тепренген киби олды, ве ягъмурнынъ уфачыкъ тамчылары къартийнинъ юзюне сепильди.

– Сен де янъгъыз турасынъ, – къартий кираз терегине мураджаат этип, теренден кокюс кечирди. Кираз тереги сускъан алда къартийнен тарафдар олып, агъырлашкъан сылакъ япракъларыны саллап, онынънен разылашкъан киби олды.

Бу аньде Весиле къартий кираз терегине бакъып, Бекирнен яшагъан баракълары бозулгъаныны, оларгъа бу эв берильгенини хатырлады. Мында кочькен куньлери акъайы базаргъа барып, кираз фиданы алып, балконнынъ янына отурткъаныны ве оны бала киби айбетлеп осьтюргенини, бош вакъыт тапкъаны киби, курекни алып кучюк багъчасына баргъаныны хатырлады.

Бир къач йыл кечкен сонъ, кираз тереги мейва берип башлады. Бекирнинъ багъчасында алма тереги, юзюм тюплери осе эди, амма Весиле ичюн энъ къыйметлиси кираз тереги эди. О бу севгининъ сырыны бугуньгедже анълап оламай.

Кираз тереги отуртылгъанда пек зайыф, уфачыкъ бир фидан эди. Бекир оны зар-зорнен беследи, пек чокъ вакъыт онынъ янында отурып, сигар тютетип магърур фикирлерге дала эди.

Бекир ана-юртта яшагъанында, иштен болдургъан вакъытларында кираз терегининъ янына барып, йымшакъ ерге отурып, раатланмагъа пек севе эди. Этраф оны ем-ешиль отларнынъ ве чечеклерининъ аджайиплигинен, мис къокъусынен озюне тарта эди.

Бу буллюр киби темиз авадан ве этрафкъа джайылгъан мис къокъулардан саргъошланып, отлардан ве козь къамаштыргъан чешит ренкли чечеклерден токъулгъан килимге ятып, азиз ернинъ юреги сезильмейип яваш-яваш урулгъанына динъленип, онынъ башында татлы хаяллар долана, оны юрек тынчлыгъы къаврап ала эди.

О, халкънынъ дешетли фаджиагъа огърагъанына чыдамай. Сюргюнликнинъ биринджи куньлеринден башлап бир вакъыт унутылмайджакъ, мисильсиз вахшийлик онынъ тенини чымырдата, юрегини куйдюре, якъа, гъам, къаарь-къасеветке далгъан фикирлерини къозгъай ве вира къара куньге къайтара эди...

Бекир де дженкте олды. Берлингедже барды. Ватаныны къорчалап эр бир къарыш ер ичюн дженклешти, лякин Ватанына къайтып кельмек къысмет олмады. Не ичюн силя алып курешти? Не ичюн озюни аямайып Ватаныны къорчалады? Дженктен къайткъан аскерге, онынъ бутюн халкъы саткъынлыкъта къабаатланып, бир къач саат ичинде ана юртундан къувулып чыкъарылгъаныны эшитмек не къадар агъыр олгъаныны кимге анълатаджакъ? Аслы акъылгъа ятаджакъ шейми?(350 сёз). Г. Зиядиновадан


66. ЧЕЛИК ИРАДЕЛИ МАМЕДИ

Челик ирадели Мамеди рухтан къавий олса да, тени демирден дегиль эди. Эсини джойгъан сонъ, оны кене зиндангъа ташладылар. Бу сефер озюне кельгенде, о артыкъ юрип оламай эди. Шунынъ ичюн къапу янына сюйреклене-сюйреклене барды ве яраларындан акъкъан къанынен онынъ къалын тахталарында озь ады ве фамилиясыны язды. Сонъра ойланды: къан ювулып кетер, меним мында джан бергенимни кимсе бильмез. О шу ерде дивардаки оюкъта яткъан мыхны алды. Мых мабюслерге къалем ерине хызмет эте эди. Олар бу мыхнен бастырыкънынъ диварларында, къапусында адларыны язып къалдыра эдилер.

Инсан олюм босагъасына аякъ бакъсан саниелеринде даа зияде яшамакъ истесе керек. Мамеди энди олюм панджасындан къуртулып олмайджагъыны анълады. Эджельнинъ шефкъатсыз ченгеси оны эп сыкъа эди. Лякин о яшамакъ истей, яшамакъ! Яшамакъ – джаныны сакълап къалмакъ манасында дегиль. Ёкъ. О, бугунь олмаса, ярын оледжегини, даа догърусы ольдюриледжегини биле. Шунынъ ичюн яшамакъ истей – догъмушларынынъ, достларынынъ халкъынынъ юрегинде. Оларнынъ козьлеринен дюньяны корьмек, джесюр силядашларынынъ элинен душманны дёгмек, оны – Мамеди ве Исмаил Чалашны фашистлерге саткъан хаин Андрей Савченкодан интикъам алмакъ истей.

Мамеди тизлери устюне турып, сол омузынен къапугъа ясланды, тырнакълары сёкюлип алынгъан пармакъларынен мыхны къатты тутмакъ ичюн бар кучюни топлады ве яваш-яваш ариф артындан ариф язып, эп ашагъы чёкти. Арифлер де эп ашагъы эндилер.

Шу дакъкъадан, шу куньден сонъ отуз эки йыл кечти дегенде, Судакъта, шан-шурет къырында, ватанперверлер хатиресине багъышланып тикленген абиденинъ мермер диварында онынъ ады алтын арифлернен языладжакъ. Шимди исе Мамеди фамилиясыны толу язып етиштиралмады. Бекленильмегенде, къапу ачылды ве о, босагъа устюне юзюкъоюн авдарылды.

– Сен къабатсыз экенсинъ, деди гестаподжы. – Азатсынъ. Бу хабер оны севиндирмеди. Аксине, мугъайтты. Къыйнамакъ ичюн даа бир шейлер тюшюнип таптылар, деп ойланды. Даянмакъ керек.

– Тез ол, къалкъ! – деп айкъырды гестаподжы.

Лякин Мамеди яткъан еринден тепренип оламады. Фашист оны аягъынен итеп, тышкъа юварлатты ве къапуны къапатты...

Граждан урбалары кийген гестаподжылар бир къач кунь девамында гедже ве куньдюз Мамедининъ эвини козетип турдылар, амма шу куньлерде онынъ къапу-педжересине шубели адам кельмеди. Джеллятларнынъ сабыры битти ве олар башыны ястыкътан котерип оламагъан Мамеди Эмирусеинни тёшеги такъым азбаргъа алып чыкътылар. О, догъгъан кокюне, шу этрафтаки къырларгъа сонъки назар ташлады ве Бахаташкъа, Сарыкъаягъа, Алчакъларгъа, Перчемге, Айбатылгъа чевирилип бакъмакъ истеди. Шу заман онынъ къулакъларында сонъки кере фашист автоматларынынъ кийик тасырдысы, къоранта азаларынынъ агълавы янъгъырады.

Мамеди мумчыракъ киби сёнди – янъыдан догъмакъ ве эбедий яшамакъ ичюн (353 сёз).



Р. Алиден
67. ОМЮР КОПЧЕГИ
Маня, бу Муратларнынъ сыгъырынынъ ады, эр йылы бузавлай эди. Базыда исе, дерсинъ шорбаджыларнынъ огюнде озюнинъ месулиетли боюн-борджуны одемек макъсадынен, эгиз кетире эди. Эм озю де бильген киби, Муратларнынъ аилеси энъ сумелеген маальде – эрте баарьде бузавлай тургъан. О куньлери оларнынъ къыта-къыта сакълап юрьген ун-богъдайы сонъуна барып чыкъа, туруп, согъан, къартоп бите, кузьден азырлангъан емиш къуруларынынъ да тозу къала эди. Аилени ачлыкъ кольгеси баса эди. О вакъыт вазиетни сыгъыр анълай эди.

Маня эгизлесе – бу байрамнынъ байрамы ола тургъан. Адети узьре, Муратнынъ анасы маале къомшуларына, он аиле олса керек, сюзме, къатыкъ, энъ сонъунда исе къаймакъ бере тургъан. Манянынъ сютю гъает номай эди – саба ве акъшам сагъгъанда биле бирер къопкъадан эксик бермей эди.

Эльбет, бу боллукъта Манянынъ джынсий хусусиетлеринден гъайры, Муратнынъ да баягъы иссеси бар эди. Сыгъырыны энъ отлу ерлерде, вакъытыны аямадан чиркийлерге ем олып отлаткъан Мурат дегильми? О, сыгъырыны бир керечик биле вакъытындан эвель, къурсагъы давулдай шишмеден, эвге айдап къайткъаны ёкъ. Амма Мурат буны буюк бир къараманлыкъ япам демей эди. Яшамакъ ичюн куреште эр кес элинден кельгенини сонъунадже этмек борджлу...

Яхшы тойгъан сонъ, Мурат оны къазыкъкъа багълай да, памукъ сыралары арасындан от юлкъмагъа тутуна эди, эльбет сыгъырыны назарындан къачырмадан. Отнынъ энъ яхшысы сармашыкъ сайыла, Мурат оны юлкъмагъа севе эди.

Догърусыны айткъанда, Мурат бу ишлерни ёрулмай-талмай япа эди. Шакъамы бу, эр кунь, эр ай, йыл бу джансыкъыджы ишнен огърашмакъ? Амма Мурат даяна эди.

Бунынъ озь сыры бар эди. Чобанлыкъ мешгъулиети онъа чокъ китап окъумагъа имкян догъура эди. Сыгъырыны арыкъкъа айдап тюшюрдими, озю чонъкъайып отура, китапнынъ керек саифесини ача... ве ана, энди о ашамчакъ Манянынъ янында дегиль де, дейик, ава шарынынъ сепетинде булуна ве Ай тарафкъа ёл ала, яхут къызыласкер Джуранынъ янында ат чаптырып, баскъынджы басмачларнынъ изинден къувалай....

Муратны къанаатлендирмеген бир шей исе, о да китап етишмегени эди. Онынъ киссесинде мектеп китапханесининъ анахтары бар. Оны Мураткъа та яз башында китапхане мудири Абдулла Гъазы теслим этти. Бунынъле Мурат бутюн татиль бою китапханеден истеген маалинде, истеген китабыны алмакъ укъукъына малик. Амма бунынънен берабер онъа яз бою район китап коллекторына къатнап турмакъ, янъы эсерлер берселер, къышлакъкъа алып кельмек, рафларгъа ерлештирмек вазифеси юклене эди. Ондан гъайры, онъа афтада бир-эки кере китапхане одасыны еллендирмек, полларны сылакъ чулнен сюртип чыкъмакъ керек эди. Мурат бунъа агъырсынмай эди, о, иштен къачкъан адам дегиль (355 сёз).

Э. Умеровдан
68. * * *
Салядин агъа ве Мидат дагъдан кузьнинъ сонъларында къайтып кельдилер. Лякин ишлери бирден бите къоймады. Учь ай ичинде якъыладжакъ комюрни койге кетирип, сатмакъ керек. Бу дагълыкъ ичиндеки койлерде комюр алыш-вериш эвельде ич олгъан шей дегиль. Шимди муаребе… къытлыкъ. Дагъгъа кетип комюр кетирмеге адам къалмады: икътидарлы эркеклернинъ эписи диерлик, аскерликке алынгъан, яхут узакъ улькелерде гизленмектелер. Бу себептен, дюльгернинъ дагъдан эндирген уджуз фиятлы комюрини койлернинъ бедбахт, янъгъыз къадынларына яваш-яваш сатып битиргендже эппи вакъыт кечти. Салядин текяран пара къазанды. Ама насыл пара? Бир койде эльде этильген пара дигер койде кечмез эди. Чюнки укюм кимнинъ элинде олса, о озь парасыны чыкъарды. Украинада – Петлюр, мында – Врангель, Деникин.

Бир кунь саба Салядин агъанынъ хатирине алма ашламалары тюшти. О, бу ашламаларнынъ тамырларыны бир афта эвельси багъчада, чокъракъ янында, топракъ астына комип къойгъан эди. Шимди хатирине тюшти де, абдырап кетти. Оларны чокътан сачмакъ керек эди. Эсинден чыкъкъан. Курекни алып, алель-аджеле багъчагъа кирди. Чукъурлар къазды, ичлерине кубре къойды, топракъ иле къарыштырды, ашламаларны отуртты, астларындаки топракъ пекильсин деп, аякъларынен текаран таптады, зайыфча сойларынынъ янашаларына къазычыкълар къакъып, сыджымнен багълады. Бу ёрултыджы, агъыр иштен сонъ, бираз нефес алмакъ ичюн джевиз тереги алтында отурды.

Кунеш артыкъ чатал-Къая артындан чыкъкъан, тереклернинъ тёпелерини акъчиль зия иле ортькен эди. Бу серин авада къартнынъ юрегини чокътан бери сезмедиги севинчли ислер къаплады. О, арыкъта чагълап акъыджы сувнынъ сесине динъленип, тереклернинъ пытакъларында къабаргъан гъонджелерге козьэтип баарьден зевкъ алып сусып отургъанда, аркъасыны терекке таямакъ истеди, лякин балдырына къатты шей тирельгенини дуйды. Элини джебине сокъты, пармакълары тютюн чубугъына илишти, оны чекип чыкъарды. Ашыкъмай, агъызына къапты…

Салядин эвге догърулгъанда, чубугъы эсине тюшти, джеплерини бирер-бирер тутып бакъты, чубукъ ёкъ эди.

Къушагъы арасында да ёкъ эди. Зевкълы шей. Чубукъ къайда кетти? Джевиз терегине къайтып кельди.

Ёкъ, чубукъ мында да ёкъ. Дюльгер айрет ичинде токъталды ве козьлерине апансыздан, койнинъ ашагъы четинде почта ёл бою келеяткъан аскерлер чалындылар. Чубукъ къыдыраяткъаныны унутып, эвге ашыкъты.

Мидат онъа догъру ювурмакъта эди.

– Софада яткъан ким, баба? – деп сорады о.

Эвнинъ юкъары къатына чыкъкъан мердивеннинъ астында, керчектен де, адам ятмакъта эди. Устюнде къырмызы шертли, мавы галифе, аякълары уджунда хром чызмалар. Озю терен юкъуда. Салядин агъа ерде яткъан кишини таныды.

– Рустем! Огълум! – деп къычыргъан вакъытта тарс этип чубугъы тюшти.

– Бакъ сен бунъа! – деди о озь-озюне. Ярым сааттен берли къыдырам. Албу исе агъызымда экен. (355 сёз)

Ш. Алядинден


69. ДЖЕНК КУНЬЛЕРИНДЕ
Отряднынъ разведчиклери койде гизли чалышаяткъан Вели Исмаиловдан штабкъа мектюп кетирдилер. Отряд комиссары Сервер Муратов мектюпни окъумагъа башлады. Штабдакилер онынъ этрафына топланып дикъкъатнен динълейлер.

– Бир мунафыкълыкъ даа олды, гъалиба, – деди Сервер аркъадашларына, – Фахриенен Надя къолгъа тюшкенлер деп, яза Исмаилов, оларны район меркезине гестапогъа ёллайджакълар, къуртарув чарелерини корюнъиз, ондан гъайры бу яш къызлар гестапонынъ джанаварлыгъына чыдаялмай, бутюн сырларны ача билирлер.

Штаб разведчиклернинъ начальниги Алиевге энъ джесюр партизанлардан бир группа алып, къызларны гестапогъа тюшмезден эвель къуртармасыны буюрды.

– Разведчиклер вакъытны узатмай ёлгъа чыкътылар. Гедже ягъгъан къар сокъакъларны къапаткъан, бугуньки кучьлю ель къарны ерден ала да бетке шыпыра. Разведчиклер бетлерини аджджы ельден сакълап, бири-бири аркъасындан чытырман дагъгъа кирген сонъ, тыныш алдылар ве Исмаиловнынъ мектюбинде тариф этильген ёл джагъасына бардылар. Алиев ёлны тешкерип кельди:

– Ёлда къар терен экен, даа из ёкъ, вакътында кельдик. Олар илле бу ёлдан келеджеклер, койден район меркезине башкъа ёл ёкъ, – деди.

Разведчиклер ёлнынъ якъынында яттылар. Чокъ беклемек керек олмады. Ёлда юк машинасы корюнди. Алиев дюрбинини къапындан чыкъарды, козьлерине кетирип бакъты: машинада Фахриенен Надя, янларында автоматларнен эки полицай, кабинада исе немсе офицери отура. «Анълашыла, комендант полицайларгъа ишанмай, янларына немсени къаравул къойгъан», – деп тюшюнди Алиев. Янында яткъан Билялгъа:

– Немсе сенинъ нишанынъ олсун. Гришанен Валя полицайларны нишангъа алып азыр турсынлар. Амма къаршылашмасалар атманъыз, тири алып кетмек керекмиз, – деди.

Билял Алиевнинъ къулагъына эгилип:

– Фахрие четке бакъа бере, джаны дуя, гъалиба. Умют дюньясы!.. – деп, кокюс кечирди.

Надя не ичюндир солукъ корюне, четлерге бакъмай. Фахриенинъ арекетинде исе насылдыр бир раатсызлыкъ бар, янында тургъан Надягъа махсус урунып, четлерге, кимерде аркъасына да бакъа. Онынъ бу арекетине асабийлешкен немсе, огюндеки полицайны тюртип, къолунен Фахриени косьтере, озю де сыкъ – сыкъ дагъгъа бакъа.

– Къоркъа ляин, – дей Билял.

Машина якълашкъан сайын, разведчиклернинъ юреклери зияде урып башлады. Къызларнынъ къолларыны багълы корип, Алиев: «Къыз балаларнынъ биле къолларыны багълагъанлар», – деди, разведчиклерге ишмар этти, олар залпнен атып, машинанынъ баллонларыны тештилер. Машина токътагъаны киби, Алиев терек аркъасындан багъырды:

– Къоллар котерильсин! Къызлар, машина ичине ятынъыз!

Къызлар машина ичине ятып, бири-бирине къуванчнен кулюмсиредилер, полицайларнынъ экиси къол котергенде, кабинадаки немсе сес чыкъкъан тарафкъа автоматыны догърулткъандже Билялнынъ мергин къуршуны немсени ерге йыкъты. Фашист шу ань джан берди.

Разведчиклер алель-аджеле къызларнынъ къолларыны чезип, эки полицайнынъ къолларыны багъладылар. Олар учь автомат, бир револьвер алып, тезликнен штабкъа къайттылар. (359 сёз)

А. Дерменджиде





Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет