Девлет нетиджелев аттестациясы ичюн къырымтатар тилинден беянлар джыйынтыгъы



жүктеу 1.92 Mb.
бет6/8
Дата04.03.2018
өлшемі1.92 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8

70. СЕН МЫНДА ЭКЕНСИНЪ, ОГЪЛУМ!


Огъланчыкънынъ ады Алик эди. Балалар:

– Алик! Бабанъ кельди, сени арай, тез ол! О, директорнынъ одасында сени беклеп тура, – дегенде, Алик бир шейден къоркъкъан киби, эки-учь адым артына чекильди, сонъ, «ёкъ», дер киби, башыны саллады. Къызчыкълар бири-бирине бакъыштылар, сонъ:

– Бабанъ келди, Алик, бабанъ сени алмагъа кельди, чапса!..

О сакътлыкънен къапуны ачты, яваштан:

– Мумкюнми? – деди. Чапкъанындан онынъ нефеси етишмей, лякин эеджанлыгъыны дуйдурмайджакъ ола.

– Кель, якъын кель, – деди Мавлюда Хасановна, онъа кулер юзнен бакъып. Огъланчыкъ онъа эки-учь адым даа юрип, кене токъталып турды… Аятта, пенджеречик тюбюнде исе топлангъан балалар, бири-бирилерини итеклеп, пармакълары уджуна къалкъып, пенджере аралыгъындан ичериде не олгъаныны корьмеге тырышалар, артта къалгъанлар исе:

– Сонъ, не япалар, бабасыны таныдымы?

– Токъта, я сен къайдан билесинъ, бельки о адам Аликнинъ бабасы дегильдир.

– Бабасы олмаса, Мавлюда Хасановна оны мында чагъырмаз эди.

Эмир Усеин агъа огъланчыкътан:

– Сен коюнъизнинъ адыны билесинъми, Алик? – деп сорады. Огъланчыкъ онъа бакъмай, тыныкъ сеснен:

– Ёкъ, бильмейим, – деди. Бираз индемей отургъан сонъ. Хатырлагъан киби олып:

– Бизим эвимиз огюнде машиналар токътай эдилер, чешмемизден сув ала эдилер, – деп къошты.

– Сонъ даа акълынъда нелер къалды, ашыкъма, ойланып, эписини бизге сёйле, – деди Мавлюда Хасановна, огъланчыкъны янына чекип.

Алик пек агъыр бир меселе чезген киби, чекише, хатырламакъ истей, чюнки хатырлап оламаса, бабасы оны танымайджакъ…


Эмир Усеин агъа баланынъ чекишкенини корип, агъыр тынчлыкъны бозмакъ ичюн, «сиз ондан даа бир шейлер сорасанъыз» - дер киби, Мавлюда Хасановнагъа бакъты. Мавлюда Хасановна Аликнинъ омузына элини къойды, шу ань Алик башыны котерип, биринджи кере Эмир Усеин агъагъа бакъты. Онынъ козьлери севинчнен толу эдилер, санки кунеш янъы догъды да, этрафны айдынлатты, ниает, Алик эсас бир шейни хатырлады…

– Меним акъылымда, сен мени бир атнынъ аркъасына котерип къояджакъта, анам корип, къоркъып, чапып келип, мени алып, эвге къачкъан эди…

– Пенджеремиз тюбюнде эки терек осе эди, бириси буюк, бириси даа кичкене эди, ель олса, олар шувулдай эдилер, – деп къошты ве «энди сен мени мытлакъа танымакъ керексинъ» дер киби, Эмир Усеин агъагъа бакъты. О исе бир кереден неге огърагъаныны бильмеди, сонъ озюни къолгъа алып:

– Догъру айтасынъ, огълум, догъру, пенджеремиз тюбюнде сельбилер осе эдилер, – деди ве баланы озь тизине отуртып:

– Мен сени чокъ арап юрьдим, не ерлерде олмадым, амма бакъ, сен мында экенсинъ, огълум. Кене яхшы. Мавлюда Хасановна манъа хабер этти, ондан башкъа мен сени даа, ким билир, не ерлерде арап юреджек эдим…

– Таныды, къучагъына алды, энди Алик де бизден кетеджек, – дедилер аяттаки пенджереге бакъып тургъан балалар. (360 сёз)

Дж. Аметовдан
71. БАТАЛЬОН КОМАНДИРИ АЛИЕВ
Танъ маали. Уфукъ янъычыкъ айдынланмагъа башлады. Думан яваш-яваш кери чекильди. Къара чам тереклери озеннинъ арынчыкъ сувунда тозлу кузьгю киби акс эттирильдилер.

Батальон командири Алиев дюрбиннен баягъы вакъыт этрафны козьден кечирди. Къаршыдаки ялына айдын-ачыкъ эслеп алды. Неман озени онъа ойле пек кенъ олып корюнмеди. Къаршыдаки чам тереклеринде ич бир тюрлю къуванчлы, ишаныладжакъ киби шей сечильмесе де, онынъ чересинде мемнюниетсизлик сезильмеди, аксине, манълайындаки чыйырчыкълар силинип кеткен киби олдылар.

Кенарда исе политрук аскерлерни топлап, сиясий мешгъулиет отькермекте. О, къолуны саллап, къатты давушнен сёйлене. Сесинде эминлик бар.

– Дженк, аркъадашлар, энди башкъа бир ёнелиш алды. Гитлерджилер табана къувет берип къачалар. Бутюн Авропаны запт эткен бу зыпкъынлар, бизнен де шай къолай олур, деп зан эткенлер. Амма янъылгъанлар. Шай олса да, теслим олмакъ истемейлер. Эр бир къарыш топракъ ичюн курешелер, къатты къаршылыкъ косьтерелер... Бизим гъалебемиз, достлар, гъает къыйын олмакънен, джесюрлик, бирдемлик талап эте. Чюнки бизге къаршы тургъан душман теджрибели, гъарез. Бу гъалебе бизим ичюн пек буюк итибаргъа малик оладжакъ...

Буюк азырлыкъ озь нетиджесини берди. Ниает, Днепр бойсундырылды. Понтон копюрлер, танклар, топлар, инсан ташкъыны арекетке кельди. Машина гудюрдилеринден, топлар давушындан ер-кок титреди.

Биринджи, экинджи... манианы енъдилер. Амма бу эписи дегиль эди. Шимди огде Неман озени тура. Дакъкъалар йылларгъа мусавийлер. Чам тереклернинъ уджлары ал ренкке боялгъанлар. Орталыкъ айдынлана башлады. Батальон командири Алиев бу манзарада адеттен тыш ич бир шей корьмеди. О, стереотрубадан чевре-четни козетти. Ниает, Неманны анги ерден кечмек кереклигини кесен-кес бельгиледи. Олар озеннинъ сакинлигини бозмагъа тырышмадылар. Душман аскерлери батальоннынъ анги ерден кечеджегини бильмемек, дуймамакъ борджлулар. Операция буюк сакътлыкънен япылды. Бу ишке бутюн гедже азырлыкъ корюльди. Энъ уфакъ ишлер дахи эсапкъа аландылар.

Алиевнинъ флотилиясы бир къач къайыкътан ибарет. Энъ буюги шаланда олып, онынъ озюне хас такъдири бар эди. Бу къайыкъ аскерлерни Днепр, Сож, Березина озенлеринден кечирювде намус иле хызмет этти. Бугунь невбет Немангъа кельди. Бу арада ялыдаки чалылар арасындан уфюрильген резина къайыкъны, салны тартып чыкъардылар. Бу сал чылгъавларнен, силя къайышларынен ве теллернен бир ерге багъланылгъан учь телефон дирегинден ибарет эди. Озеннинъ ортасында узун ве тар къумлу адачыкъ бар. Бу ада озенни ялдап кечмекни баягъы къолайлаштырды. Ондан гъайры батальоннынъ кечкени дуюлса биле, душмангъа чалы чегерлер догъру нишангъа алып атмагъа имкян бермей эдилер.

Кунеш дагълар, тереклер артындан котерильмеге башлагъанда, текрар снаряд атылды. Алиев ичюн бу етерлик эди. О, озенни кечмек эмирини берди (364 сёз).

А. Эмировдан
72. ФЕДАКЯРЛЫКЪ НУМЮНЕСИ
Амет-хан Султан 1920 сенеси Алупка шеэринде ишчи къорантасында догъды. Татар орта мектебини битирген сонъ, Акъмесджиттеки фабрика-завод билим юртунда окъуды. Паровоз депосында уста шегирти олып чалышты, айны заманда шеэр аэроклубына къатнап, учуджылыкъ ишини огренди. Учуджы олув истеги оны, 19 яшындаки осьмюрни, 1939 сенеси Къачы авиация мектебине алып кельди.

Амет-хан 1940 сенеси Къачы мектебининъ къыскъа муддетли курсыны битирген сонъ, Кишинёв янында булунгъан дёртюнджи авиаполккъа арбий хызметке ёлланылды. Улу Ватан дженки йыларында авада Амет-хан душманнен 150 кере дженк этти. Бу чарпышмалар вакъытында шахсен озю 30 душман самолёты ве группа олып дженклешювде 19 самолёт урып тюшюрди. Булардан бириси таран эди. Таран! Бу гъает кучь, гъает сийрек къулланыла билинген усул ки, оны ойле-бойле учуджы беджерип оламай.

Амет-хан Султан 1942 сенеси майыс 31-де къадимий рус шеэри Ярославльнинъ кокюнде душман самолётынен дженкке тутуша. Бу душманнынъ авдан къайткъан самолёты экен. Амет-ханнынъ бензини ве къуршуны бите. Бизим джебэ ёлагъындаки пекинтилеримизнинъ ресимини чыкъарып алгъан душман самолёты исе эп узакълашмакъта. Амет-хан сурьатны арттырып, онынъ пешинден къувалай, озь самолётыны кетирип немсе самолётынынъ къабургъасына ура, немсе самолёты туташып яна, таш киби ерге тюше. Бу – Улу Ватан дженки тарихында куньдюз япылгъан биринджи ава тараны эди.

Ярославль шеэрининъ джемаатчылыгъы джесюр учуджыгъа озь шеэрининъ фахрий гражданы унваныны бере, укюмет исе Амет-ханны Ленин орденине такъдирлей.

1945 сенесининъ апрель айында Амет-хан Султангъа экинджи кере Советлер Бирлигининъ Къараманы унваны бериле.

Амет-хан Султан сонъки дженкявер учушыны Берлин устюнде япа. Онынъ мергин атешинден сонъ туташып янгъан самолёты Темпельгоф аэродромына тюшип патлай. Душман радиосы бу вакъиа мунасебетинен радио вастасынен озь учуджыларыны: «Дикъкъат! Дикъкъат! Авада Амет-хан Султан бар!», – деп тенбилей. Бундан сонъ душманнынъ дигер учуджылары авагъа котерилюв мерамындан вазгечелер. Немселер бутюн дженк йылларында Аметхан Султанны яхшы биле ве о урушкъа киргенде: «Бу — Аметханнынъ эскадрильясы», – деп озь учуджыларыны хабердар эте эдилер.

Дженк биткен сонъ Амет-хан Султан сынавджы-учуджы олып хызмет этти. Девиримизнинъ давуштан тез учкъан бир чокъ самолётларына «аят ичюн ёлланма»ны Амет-хан Султан берди. Бу урушта къуршуннен дегиль, бильгисинен, истидатынен, исрарынен, Ватангъа беслеген сынъырсыз садыкълыгъынен енъиш къазанды. Амет-хан бу джебэде де, черик асыр девамында да къанатлы къараманларнынъ энъ джесюрлери сырасында булунды.

Девиримизнинъ аджайип адамы, халкъымызнынъ гъуруры Амет-хан Султан 1971 сенеси февраль 1-де янъы самолёт сынавы вакъытында эляк олды. Онынъ парлакъ сымасы эбедий яшар (366 сёз).



Газетадан
73. ДАГЪ БАЛЛАДАСЫ
Дагълар гъурурлы ве къыбырдамай туралар.

Дагълардан акъкъан ирмакълар чабик сурьатле ашагъы догъру ынтылалар. Ташларгъа ачувлы-ачувлы урулып копюклене, къуветли акъынты ташларнынъ устюнден, къуветсизлери исе кенарындан айланып акъалар. Сонъра онларнен, юзлернен ирмакълар, ниает, бир ерге келип къошулалар... Бирликте олар далгъалы, гурьдели дагъ озенине чевирилелер. Дагъ озени исе алдына не расткельсе енъе, эше, йыкъа ве эп огге догъру ынтыла. Джансыз къаялар ве бузлукълардан башлангъан озен вадийлерге сыджакъ аят багъышлай.

Дагълар гъурурлы ве къыбырдамай туралар.

Оларнынъ сюйрю тёпелери эйилик ве кемликни озь башындан кечирген улемаларны анъдыралар.

...Дагълар шимди сёйленелер. Эм ойле сёйленелер ки, динълемеге бильгенлер ичюн озь таш багъырларыны ачып сёйленелер.

Мен дагъларнынъ юрегини корьдим. Оларнынъ таш-къаялары устюндеки яраларны да корьдим. Олар чокъ эдилер. Вакъыт кеттикче арта бердилер ве тек бир данеси энди тюзелип башлагъан киби корюнсе де, къолунъны узатсанъ, кене де ярасы ачылып кетеджекдай олып корюне.

– Бу не? – деп сорадым мен дагълардан.

– Бу зеин, хатыра, – дедилер дагълар.

– Не акъкъында?

– Дагъ къарталлары акъкъында, ангиси ки, озь вуджутларынен бу таш юреклерни къыздыралар.

Мен юксек къаянынъ уджунда, учурым башында тургъан къарт къарталгъа козь ташладым. Шу къаянынъ уджунда онынъ къавий, янъы ювасы бар эди. Ювасында исе балачыкълары... О, башыны тиклеп, дагълар киби сусып, кучь ве къуветке толып, гъурурле турар эди. Кимерде бир артына айланып, чыплакъ вуджутларыны кунеште къыздыргъан балачыкъларына бакъар эди. Бу дакъкъада о озюни къарталларнынъ бабасы олгъаныны гъурурнен ис этер эди.

Бойледже, о, къая уджунда чокъ турды. Бирден сескенди, козьлери атешленген киби олып, къанатларыны къыбырдатты. О, дагъларгъа тараф къара булутларнынъ джылышкъаныны эследи. Дагъны къаранлыкъ басты, кучьлю къасыргъа къарталны эп арткъа итеди... Лякин о, рузгярны кенъ кокюсинен ярып, эп догъру ынтылды, о курешмек истеди!

Лякин аркъасындан даа кучьлю боран котерилеяткъаныны сезмей къалды. Сызгъырып кельген афатлы ельнинъ къартал ювасына якъынлап кельгенини ве балачыкъларнынъ аджыныкълы седаларыны эшитмей къалды. Дагълар, догъмуш дагълар, юваны сакълап къалмагъа истеди, лякин боран оны къаядан ашагъы савурып атты. Бу вакъыт янып-якъылып дагълар инъледи, оларнынъ ферьядыны къартал эшитти. Энди баягъы такъаттан кесильген къартал емин этти: «Тувгъан дагъларыма илле къайтырым ве балаларым даа кичкене, зайыф олсалар да, гъайып олмазлар, олар къартал балаларыдыр!»...

Дагъ къарталы, эр алда, озюнинъ балачыкъларыны тапты.

Чокъ куньлер девам эткен къасыргъа ахыр-сонъу тынды. Куньлерден бир кунь зий-чув олып къарталлар кок юзюнде авелендилер ве дагъларгъа тараф учаджакъта, не ичюндир, бирден токъталдылар. Кери къайттылар ве кениш чёльнинъ устюнде яваш-яваш къанат къакъып бир къач кере доландылар. Дерсинъ, оларны озь багърына басып, сыджакъ ве достане къаршылап алгъан чёльнен сагълыкълаштылар. Сонъра къарталлар эп юксеклеше берип, мавы кокке синъип кеттилер.

Къарталлар дагъларгъа догъру учтылар...(366 сёз).



Б. Гуляевден
74. БАЛАЛАР КЪУРТАРЫЛДЫЛАР
...Озеннинъ юкъары тарафындан «Токътатынъ! Токътатынъ!» деген кескин бала сеслери эшитильди. Кучюк Озенбаш копюри тюбюнден, далгъалар арасындан салланып-сычрап келеяткъан буюк хамыр текнеси корюнди. Текне ичинде эллерине узун сырыкълар туткъан эки огълан ве бир къыз бала бар эди. Койде шамата къопты. Адамлар къолларына йип, ыргъакъ, балта, пычкъы алып озенге догъру чаптылар.

Сув токътамай котериле, текнени ёнгъа киби о якъкъа-бу якъкъа ата. Эпкин акъкъан озеннинъ тюбюнде ташларнынъ бири-бирине гурсюльдеп урулгъаны эшитиле. Къаячыкъ устюнде тургъан Сеитхалиль озен ичиндеки текнени корьди. Текне ичинде отургъан балалар яйгъара къопарып къычыра, ярдымгъа чагъыра, озен исе кеттикче ачувлы гудюрдей, буюк-буюк далгъалар сув ичинде ташларны тыгъыртып кетелер. Ялыда тургъан адамлар къычырыша, бири-бирлерине бакъып: «Къуртарынъ, балаларны къуртарынъ!», – деп багъыралар. Бу манзарагъа даянып оламагъан акъсакъал къарт озюни сувгъа атты. Сувгъа тюшкенинен, насылдыр ташкъа урулды ве сув астына далып кетти. Эки яш йигит деръал сувгъа сычрады ве далгъалар ичинден къартны тутып чыкъарды, ялыда тургъанлар оларгъа ыргъакъ, таякъ узаттылар. Къартнынъ аягъыны юварланып келеяткъан таш баскъан экен. Оны койде къырыкъ-чыкъыкъ бакъкъан Асибе къартанайнынъ эвине алып кеттилер.

...Гурнанынъ ичинде копюрип-шапырып айлангъан сув пек къоркъунчлы эди. Сеитхалиль дудакъларына къадар сув ичинде туракъ, текнени тутты да: «Балалар, манъа сарылынъ!», – деп къычырды. Балалар онъа эр якътан сарылдылар.

Кой джемаатынынъ козьлери гурнадаки адисеге тикильди. Гурна исе шапыра-копюре, этрафкъа быланчыкъ сув думаны сачрата, Сеитхалильни ве балаларны ютып йиберген киби ола. Этрафта халкъ титреген алда сув думанынынъ дагъылмасыны беклей. Думан дагъылгъанынен адамлар сув ичинде Сеитхалильнинъ башыны корьдилер. Сеитхалиль дудакъларына къадар сувда тура, бир къолунда кичкене къызчыкъ, аркъасында бир огъланчыкъ корюне. «Вай, учюнджи бала къайда? Я онъа ярдымгъа кеткен йигитлер къайдалар?» – деп къычырышты адамлар. Бу вакъытта ярдымгъа кеткенлернинъ бириси сув устюнде корюнди, онынъ къолунда учюнджи огъланчыкъ бар эди. Сув ичиндеки йигитлер яваш-яваш ялыгъа таба джылышып башладылар. Ялыгъа он адым къадар къалгъанда, кок гудюрдисини анъдыргъан давуш эшитильди ве сельнинъ беш-алты къулач юксеклигиндеки башы копюр астындан айкъырып, сычрап чыкъты. Черен Сарыкънен Сеит Умер деръал сувгъа сычрады ве Сеитхалильнинъ янына барып еттилер. Оларнынъ артындан бир къач йигит даа озьлерини сувгъа ташладылар. Сув ичиндекилер ялыгъа чыкъып башлагъанда, сув бирден къабарды, эки къат зияде котерильди, насылдыр джанаварнынъ сесине бенъзеген титис сеснен къычырды. Бу сес дерелерде-дагъларда акс-сада берди. Сув къутурды, дешетнен ялыларгъа урулды, топракъны-ташны титретти, сандыкъ киби буюк ташларны къопарып алып кете башлады. Гурна ичиндеки сув эп котериле, далгъалар ялыгъа ачувнен атылалар, дерсинъ, олар бутюн ялыны, адамларны ютмакъ истейлер...

Къуртарылгъан балачыкъларны ана-бабалары, бита-деделери сардылар, адамлар къувандылар. Балалары къуртарылгъан ана-бабалар Сеитхалильге, Черен Сарыкъкъа эм де Сеит Умерге бирер йипек шал ве дигер бахшышлар бердилер. Усеин къартбаба яшларны янына чагъырып, беллерине бирер къушакъ багълады (376 сёз).

Б. Османовдан
75. КЪОЙСУЗ ЧОБАН
Баарьнинъ аджайип куньлеринден бири эди. Кунешнинъ атешли шавлелери ягъмур киби ер юзюне ягъып, уйле мааллеринде этрафтаки бутюн дагълар ве къырлар акъчиль тумангъа бурюнди. Сыджакънынъ тесиринден къушлар биле шенъ сеслерини кесип, чегер чалылары тюбине гизлендилер. Бу тынчлыкъта, айненилер киби, чёль теренликлеринден гъамлы къавалнынъ къайгъылы эзгилери эшитильди. Бу давуш эп якъынлашты ве сонъра бирден тынып къалды. Бир къач сание сукюнет сюрди. Лякин чокъкъа бармадан, кескин бир сес тынчлыкъны пычакъ киби кести:

– Эй-й, айда-айда!

Сес кесильди. Тёпенинъ артындан кене къавал инъледи. Къавал дер экеч, андан чобаннен копеги корюнди. Чобан элиндеки ыргъагъыны онгъа-солгъа саллап, багъырып-чагъырып, чокъракъа догъру кетти. Лякин онынъ алдында ич бир къой ёкъ эди...

Къойсуз чобан чокъракъ башындаки терек кольгесине чёкти, явлугъыны чезди ве ондан бир кесек отмек чыкъарып, салкъын сувгъа батырып-батырып ашады.

Бу вакъыт узакъларда экинджи бир къаралты пейда олды. Онынъ башында чалма, устюнде джюббе бар эди. Къаралты, биревни араштырыр киби токътала берип, этрафына бакъа эди. Тёпенинъ устюне кельгенде тарс токъталып, авучларыны бетине кетирди, насылдыр бир дуалар окъуды ве бундан сонъ эминсизликнен адымлап, чокъракъкъа таба ёнеди. Оны башта копек эследи ве реинден кочип, яйгъара къопарды.

– Акъбаш, токъунма, ят еринъе! – деди чобан. Копек шорбаджасынынъ эмирине бойсунып, кери къайтты ве эки аягъы устюне турып, ачувлы козьлерини ят адамдан алмады.

Кельген адам Зийнеддин эфенди эди. Чобан онъа айланып:

– Буюрынъыз, Алла мусафири, – деди, – пенир алынъыз, къакъачтан къапып бакъынъыз.

Мусафирпервер чобан Зийнеддин эфендиге пенир, къакъач теклиф этсе де, онынъ явлугъында къатып къалгъан бир къач парча отмектен гъайры ич бир шей ёкъ эди.

Зийнеддин эфенди еринден тепренмеди, къоркъу толу козьлери чобангъа бакъып къалдылар. Арадан саниелер кечти. Бирден о тизлери устюне тюшип, чобаннынъ аякъларына сарылды.

– Багъышла, къардашым, артыкъ мени къаргъама, ялварам, ялварам санъа... – деп агълады. – Истесенъ, ал пычагънъны да, мени къурбан этип сой, лякин къаргъама... Къаргъышынъдан къоркъам... Козьлеринден къоркъам... Геджелери юкъума келесинъ, артымдан къувасынъ... Гунахымны багъышла, къардашым, сонъ бельки Алла да багъышлар... О геджеси сенинъ къойларынъны къоркъузгъан къашкъыр дегиль эди, мен эдим, къашкъыр олып улугъан эдим...

Къойсуз чобаннынъ дудакълары титреди, богъазындан насылдыр бир инъильтилер эшитильди. Сонъ, яваштан аякъкъа турып, къаршысындаки адамны танымагъа тырышыр киби, онынъ козьлерине тикилип бакъты. Зийнеддин эфенди турды. Оларнынъ козьлери бири-бирине чатышты.

Зийнеддин эфенди чобаннынъ шашкъынлыкъ ве ачувнен парылдагъан козьлерининъ бакъышына чыдып оламады, башыны тёбен алды ве элиндеки кисени онъа узатып:

– Ал, къардашым, ал, бунынъ ичиндекилер алтындыр... Ал, къой сатып алырсынъ, – деди (378 сёз).



Ю. Болаттан

76. ДЖЕНКЧИ ДОСТУНЫ ЭП АРАЙ
Биз бу аджайип манзара къучагъында бир афта раатланмакъ ниетинде эдик. Лякин дёртюнджи куню саба чантамызда къалгъан сонъки бир коше отмекнен бир баш сарымсакъны болюшип, чокъракъ башында отурып ашагъан сонъ, кери къайтмакъ къарарына кельдик.

– Анавы дереден кечип кетейик, якъынджа олур, – дедим Эреджепке.

– Санки сен бу орталыкъларда юрьген эдинъ де, кестирме ёл нереден экенини билесинъ.

– Корюнип тура да, къаршымыздаки дагънынъ сагъ янындан тырмашып, мында кельген эдик. О къадар ерни айланып юрьгендже, гаса-гас этип, бу дереден дос-догъру энишке барып чыкъайыкъ. Андан ёл баш-ашагъы кете.

Эреджеп итираз этмеди, ве биз яваш-яваш дереге тюштик. Уйле маалинде дере бизни кениш бир яйлагъа алып чыкъты. Озен артыкъ шувулдамай, сакин-сакин акъа эди. Юзюкъоюн ятып, онынъ буз киби сувундан тоя-тоя ичтик, бет ве боюнларымызны, араретли кокюсимизни сылаттыкъ. Анълы оларакъ ачыкъ авада ёлумызны шашыргъанымыз ичюн бири-биримизге джанымыз агъармады ве биз, къарар эсабы, анги тарафкъа кетмек кереклигини бильгенимиз ичюн, куньдогъушкъа къаршы адымладыкъ. Ёлумызны эппйи шашыргъанымызны бираз кечче анъладыкъ. Лякин бу ёнелиштен башкъа бир тарафкъа бурулмадыкъ, чюнки бурулсакъ, ёлумызны даа бетер шашыраджагъымыз белли эди. Шимди бизге энъ эсасы таш ёлгъа чыкъмакъ керек. Оны тапсакъ, анги тарафкъа кетеджегимизни билемиз.

Акъшам олаята эди. Узакътан машина сеси эшитильди. Сес эп якъынлашты, якъынлашты да, сонъра кене узакълашты. Биз азачыкъ сагъгъа бурулып, сес якъындан эшитильген тарафкъа юрьдик ве он-он беш дакъкъадан сонъ гурь тереклер арасында узун бойлу, чалбаш бир адамны расткетирип, севиндик. О, башыны ашагъы эгип, негедир дикъкъатнен бакъып тургъаны ичюн, бизим онъа якъынлашкъанымызны дуймай къалды.

– Селям алейкум.

– Алейкум селям, йигитлер. – Алтмыш яшларындаки адамнынъ ойчан чересинде тебессюм пейда олды.

– Мында не арайсынъыз? Бир шей джойдынъызмы ёкъса? – деп сорадым мен.

– Джойгъан эдим, къардашым.

– Не джогъан эдинъиз?

– Бир достумны.

Эреджеп ве мен онынъ джевабына тааджиплендик. Чалбаш адам исе кенарлары омрагъан ичини от-олен баскъан узун бир чукъургъа бакъып тура эди. Дерсинъ, о энди бизни унуткъан, бельки ичинден: «Ёлджу ёлуна ярашыр, манъа кедер этмей, сеферинъизни девам этинъиз», – дегендир. Омузыма таянып тургъан Эреджеп яваштан къулагъыма фасылдады:

– Ашагъыда таш ёл корюне, юрь, кетейик.

– Ашыкъма.

Чалбаш адам мени меракъландыра эди. Эреджеп буны дуйса керек, меселени тездже чезмек ичюн лафны менден огюне ачты.

– Эмдже, бу ер адам джоюладжакъ ерге бенъземей де, ёлнынъ кенары.

– Э, шимди ойле, амма дженк йыллары... (384 сёз).



Р. Алиден
77. АНА СЕВГИСИ
Дюньяда инсанлар озь бахытларыны чокъ чешит ёлларнен тапалар. Озь балалыгъыны, анасы-бабасы, тувгъанлары янында кечиргенлери, озьлерининъ бахытлы я да бахытсыз олгъанлары акъкъында бир вакъыт ойланмайлар чюнки олар ичюн таяма олгъан, эр бир истеклерини ерине кетирген ве эр шейден къорчалагъан ана бар; ананъ олгъанда, неден къоркъаджакъсынъ?

Ойле вакъытларда бир куню келип, ана-бабанъдан айырыладжагъынъа да инанмакъ истемейсинъ. Омюрлюк шай, гъам-къасеветсиз яшарсынъ, деп беллейсинъ. Лякин кимерде ич умют этильмеген фаджиалар инсанларгъа озь аятлары ичюн сонъки кучюни къойып, курешмеге меджбур эте. Мына ойле курешлерден гъалип чыкъкъанлар яшайышнынъ къадрини биле, нафиле ерде озь такъдирлерине шикяет этмеге севмейлер...

Неврузчыкънынъ гъамсыз, къаарьсиз яшайышы пек тез битти, онъа эйи къальпли, саф юрекли адамлар къол узаттылар, олюм панджасындан къуртардылар, зорлукъларны енъип, озюне бахытлы омюр къурмагъа да ярдым эттилер...

Неврузчыкъ, озюни бильгенден берли, ич де ачлыкъ азабындан къуртулып оламады. Юкъусында биле ачлыкъ оны раат быракъмай, о, агъыр хаста киби, къыйналып нефес ала, чапалана; чешит тюшлер коре эди.

Эм онынъ тюшлери де земаневий балаларнынъ тюшлерине бенъземей. Азырки вакъытта бизим балаларымыз тюшлеринде кобелек, тавшанчыкълар, оюнджакълар корьселер. Неврузчыкъ козюни юмгъанда, анасынынъ эрте танъда алып кельген паёкларыны – къара отмекни коре, эки элинен онъа япыша, лякин ашап оламай, илле бир шейлер кедер эте, ашайджакъ отмеги ёкъ олып кете.

Чекишип уянгъан сонъ, ачлыкъ оны даа зияде къыйнап башлай, тап сонъуна чыдаялмай, анасыны уянтып, агълавукъ сеснен:

– Анам, ач олдым, ашамакъ истейим, — дегенде, ананынъ юрегине пычакълар урула. Бирден-бир сабийини, къуш киби баласыны биле, ашатып, тойдурып оламагъанына ынджына, къаарьлене, озюни тутамай козьяшларына богъула.

Аналар... Бизлер омрюмизде ич бир вакъыт аналарымызнынъ бизлерге япкъан эйиликлерини одеп оламаймыз, ялынъыз йыллар кечип, озюмиз аиле саиби олгъан сонъ, о гъайыпнынъ агъырлыгъыны ис этемиз.

Инсан бир шейден абдыраса, къоркъса: «Вай! Анам!», – деп озю дуймай багъырып йибере. Яни шу сёзлернен озюни сакълагъан киби ола, шу озь-озьлюгинден айтылгъан сёзлер хавфлы дакъкъаларда адамгъа биринджи таянч, имдат олалар.

Дженк мейданында да шай ола. Эсли-башлы, кучьлю адамлар, беденини сыджакъ якъыджы къуршун, сюнгю я да шрапнель тешкенде, ерге йыкъылмаздан эвель:

– Ана, анам, аначыгъым! – деп, омрюнинъ сонъки саниелеринде аналарынен олалар... Я да сувукъ афатлы къыштан сонъ баарь кунешинден джанлангъан топракъ ешиль къадифеге орьтюльгенде, эвде отуралмай, азбаргъа чыкъып, сонъки баарь ягъмурларынен ювулгъан мавы кокни, этрафта уянгъан аятны корьгенде, къуванчынъ ичинъе сыгъмагъан вакъытта акълынъа кене де ананъ келе, чюнки энъ азиз дуйгъуларынъны онынънен болюшмек истейсинъ... (386 сёз).

Дж. Аметовдан
78. * * *
Джебэден кельген мектюплернинъ арды узюльди. Сафие Зеккининъ талийи не олды экен деп, тюшюнджелерге далды, геджелерини агълап кечирди. Бундан сонъ, арадан чокъ вакъыт кечмеди, душман ярым аданы эльге кечирди. Дагъларда ватан интикъамджыларынынъ отрядлары мейдангъа кельди. Зекки ве Сафиенинъ огълу Ибраим оларнынъ алякъаджысы олды. Сафие де, кет-кете, огълунынъ хавфлы, лякин мукъаддес ишине якъындан ярдым этип башлады. Ана-бала яшагъан эв койнинъ кенарында ерлешкени ичюн интикъамджылар анда топлана эдилер…

Бир кунь Сафиенинъ эвине эки «СС»чи келип, оны машинанен гестапогъа алып кеттилер.

– Бу мельунлар мени нафиле гестапогъа алып кетмейлер, бир шейлер дуйдулар, гъалиба… – деген фикирге кельди Сафие. «СС»чилер Сафиени буюк бир одагъа алып кирдилер. Тазбаш гестаподжы:

– Сен шимди къоджанънен корюшеджексинъ! – деди. – Бу ерлер энди улу Германиянынъ топрагъыдыр!.. Сенинъ къоджанъ Налджы Зекки бизге ярдым этмек керек. Бахыт сизге кулип бакъты. Экимлеримиз къоджанъны олюм панджасындан къуртарды. Оны энди сен къуртармакъ керексинъ! Сёйлегенлеримни анъладынъмы?

…Бекчи камеранынъ къапусыны ачты. Бир адамлыкъ одада булунгъан Зекки ве босагъада тургъан Сафие эйкель киби къатып, бири-бирине тикилип къалдылар. Бир къач сание сукюнетте кечти, сонъ…

Зекки урушлардан биринде агъыр яраланып, душманнынъ элине тюше. Фашистлер эсирге алынгъан офицернинъ ерли халкъ арасында итибары буюк олгъаныны анълап, ондан файдаланмакъ истейлер. Зеккини тедавилейлер, оны олюм джезасындан къуртаралар.

Бунынъ къаршылыгъына озьлерине хызмет этмек кереклигини айталар. Зекки душманнынъ теклифини ред эткен сонъ, фашистлер сонъки умютке багъланалар – Чарх коюнде яшагъан омюр аркъадашы Сафиенен иш корьмек къарарына келелер… Зекки Сафиесинден бир вакъыт шубеленмеди. Лякин арадан баягъы вакъыт кечти.

Зекки къадынына душманнынъ макъсадыны анълаткъан сонъ, ондан:

– Сафие, сёйле, мен энди не япайым? – деп сорады.

Зеккининъ эки маналы суали Сафиенинъ къальбине сунгю киби санчылды, чюнки къоджасы оны сынамакъ истегени акъылына биле кельмеди.

– Зекки, сен оларнынъ сёзлерине къапындынъмы не? – деп эеджанланды. – Эгер сен шимди оларгъа теслим олсанъ, омюрбилля буны кендинъе багъышлап оламазсынъ! Ватангъа хиянетлик тувгъан ананъа япылгъан хиянетликтир…

Сафие фикирининъ сонъуна чыкъмадан, агълап йиберди. Онынъ бутюн вуджуды сарсылды. Я барып да онынъ Зеккиси душмангъа сатылса, Сафиенинъ алы не олур?!

Сафие акъайынынъ огюнде тиз чёкти:

– Зекки, мен санъа ялварам, сен оларнынъ косьтерген кемигине хапылма! – деп агълады. Бу джанаварларнынъ къаршысына тиз чёкип яшайынджа, тик турып ольмек хайырлыдыр!..

Махбюс энди озюни тутып оламады, козьлеринде яш тамчылары пейда олды. Башлангъан лаф бойле ёнелиш алгъанына къуванып, Сафиеге сарылды, къадынынынъ сылакъ козьлеринден опьти ве къарыкъ сеснен:

– Сафие, мен бу вакъыткъадже нидже-нидже агъыр, мешакъатлы куньлерни корип кечирмедим! – деди. – Лякин козюмден бир вакъыт яш таммады. Бугунь исе сенинъ араретли сёзлеринъни эшитип, кендими тутып оламадым! Чокъ шукюр. Шубем янълыш экен, Сафием!

Гестаподжылар къары-къоджанынъ корюшювинден мусбет бир нетидже чыкъарып оламагъан сонъ, бир тамам къутурдылар. Зекки ве Сафиеге япмагъан вахшийликлери къалмады…

Зекки Сафиенинъ козьлери огюнде кечинди. Сафиени исе олюм алында «СС»чилер эвине сюйреклеп алып кельдилер… (389 сёз)

Ю. Алиевден




Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет