Девлет нетиджелев аттестациясы ичюн къырымтатар тилинден беянлар джыйынтыгъы



жүктеу 1.92 Mb.
бет7/8
Дата04.03.2018
өлшемі1.92 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8

79. ЭР ШЕЙНИ ТЮШЮНИП ЯПМАЛЫ


Къуртбедин агъа эвде ёкъ эди. Дженазеге кеткен. Къуртбедин агъа аз, лякин билип лакъырды эткен бир адамдыр. Айткъан сёзюни ерге ташламаз, ельге де атмаз. Айттымы, къандырып, акъылгъа яттырып айтыр, я да агъызына сув алып, балыкъ киби сусар.

Шимди де сусты. Лякин сускъанда да къафа тасы йылдырым тезлигинен ишлей, келип чыкъкъан омюр меселелерини озь дегирменинде чеке, озь элегинден кечире, озюне махсус фельсефе къалыбына ерлештире.

– Къурт. Деделеримиз борюге къурт дегенлер. Борюлер чалыкъ, чевик ве джесюр олалар. Онынъ ичюн де баба-деделеримиз огъулларынынъ адларына «къурт» сёзюни къошкъанлар. Ер юзюнде Къурталилер, Къуртвелилер, Къуртсеитлер пейда олгъан. Ве лякин къуртларнынъ башкъа сойлары да бар. Кимерде боджеклерге де къурт деймиз. Тезекте, чёплюкте де къурт ола. Мейва къурту да бар. Сарарып пишкен джаным-джаным алманы да, армутны да хараплай. Бунъа да шукюр дер эдик амма, къуртнынъ даа да бетери бар. Юрек къурту! Бусы инсан юрегини хараплай. Оны дельме-тешик эте, атешсиз якъа.

Бугунь дюньядан кеткен мерум да ойле бир къурт эди… Ботен ерде чакъты. Онынъ себебинден аякъларымны, къолларымны бузлаттым. Кестилер… Эписи кечти, тек юрек ярасы къалды. Къылыч ярасы кечер, юрек ярасы къалыр, дегенлери, мына бу экен…

Къартийнинъ къар киби акъ башы ерге салынды, омузлары силькинди. Гъалиба, агъламсырай… Къарт исе, сабырнен бир къач ютум чай ичип, лафыны девам этти.

– Тек мен олсам, не исе, башымнынъ язысы дер де, талийиме конер эдим. Йылан деген махлюкъ, онъа не къадар алидженаплыкъ япма, къылыгъыны дегиль, тек къылыфыны ташлай. Бусы да къартайып, армут къурту киби бурюшти, бети-тени чюрюшти, бойдан-посттан чёкти, озю дегиль, тек кольгеси къалды, лякин къылыгъыны ташламады, хынзырлыгъынен кетти. Тенде биткен тенеширде кете экен.

Гъырджылдап азбар къапу ачылды. Ичери баштан-аякъ гедже киби къарагъа ортюльген бир къадын кирди. Догърусы, ичери адым атайыммы-ёкъмы дер киби, босагъада токъталды. Геджелейин кельген бу мусафир ким экен?

Къуртбедин агъанынъ апайы Самур енге еринден турды. Бираздан онынъ давушы чыкъты.

– Вай, джаным Фадьме, сенсинъми шу? Юрь, эвге буюр, тёрюмиз сени беклей.

Къадын Къуртбедин агъанынъ аякъларына тюшти, башыны онынъ тизлерине къойып, окюр-окюр агълады.

– Олды-олды, Фадьме, агъламакънен мерумны кери къайтармазсынъ. Эйиси оксюз къалгъан бир оджакъ баланъны тюшюн. Ольгеннинъ эсамеси кесиле, тирилеринъки къала.

– Бизимки ольсе де, бу дюньянен эсамеси кесильмеди… Борджлу къалды. Борджу дюньяларгъа сыгъмайджакъ, – деди мусафир къадын юткъуна-юткъуна. – Тюневин сизни бекледи. А кельди – а келеджек деп, козьлери къапуда къалды. Ойле де ольди… Сизден эляллыкъ истейджек эди.

– Кеччерек давранды. Кеччерек. Инсан огълу бойле шейлерни сагълыгъында тюшюнмели. Не дейим, акъкъым онъа элял олсун, – деди Къуртбедин агъа.

– Сагъ олунъыз… Унутмам… Алидженаплыгъынъызны омюр билля унутмам, – деди къалтыравукъ сеснен къадын. (390 сёз)

Ю. Болаттан

80. МЕНДЕ БАЛАЛЫКЪ ОЛМАДЫ


Базы бир адамлар, менде балалыкъ олмады деп ах чекелер. Олмайджакъ олса, балалыкъ менде олмады…

Къундагъында тоймаджакъ – буны манъа биринджи кере оджам гъарезленип, ачувыны ичине сыгъдыралмай айткъан эди. Эбет, ачлыкъ йылынынъ баласы насыл этсин де, къундагъында тойсын! Оджам бираз йымшагъан сонъ, эртеси куню, догъгъан йылынъ акъкъында толу малюмат кетир деди. Метрика деген шей къайда. Анам рахметлиден догъгъан йылыны сорасалар: «Кок антерим тикильген йылы бешке кирген экеним», – деп джеваплангъаны къулагъыма кирип къалгъан эди. Керек олса эсапла да тап, не вакъыт догъгъан бу факъыр, джаиль татарнынъ къызы.

Я шимди манъа анайымдан гъайры кимден имдат. Ялварам. Сыджакъ козьяш тёкип агълайым:

– Тюшюнъ де тап, аначыгъым, олмаса мени ярын мектептен къуварлар, – дейим. Анам тюшюне-тюшюне де, сонъ:

– Балам, – дей тюшюнип тапкъаны киби, сол тирсегинъдеки тамгъа сен бешиктен йыкъылгъан сонъ пейда олды. О вакъыт буюк ачлыкъ эди. Мен оны санъа тариф этип оламам. Керекмей де. Дейджегим, бизлер – аякъта юрьмеге бираз алы-меджалы олгъанлар, топланып чегертки йыгъмагъа кеткен эдик. Шу йылы денъизден бир номай чегертки тёкюльди, баскъан ерини там-такъыр эте. Корьсенъ де оларны – адам ашайджакълар. Адамлар исе оларны сипирткилернен уюре, куреклернен алып чукъурларгъа ташлай, сонъ аякълар. Бунынъ ичюн оларгъа ачтан ольмейджек къадар ашайт махсулаты кетирип дагъыта эдилер. Сен де шу вакъыт янъгъыз бешикте багълы ята-ята бездинъми, я да къарнынъ ач къалдымы бильмем, не де олса биз иштен къайтып кельгенде бешиктен авдарылып ерде ята эдинъ. Анамнынъ бу икяесинден файдаланып мен энди догъгъан йылымны бир янълышсыз тапып алдым.

– Я, аначыгъым, къайсы айда эди о?

– Сен де, балам, бир шейнинъ астына тары экмей къоймайсынъ, ай-кунюни мен къайдан биледжегим. Кечкен-кеткен, «ач баарь, ач баарь» дейлер де шуны. Ондан да башкъа шу вакъыт денъизимизнинъ ялысына бир хамса балыкъ тёкюльди ки, корьмелисинъ. Ялыларда чакъылташ киби серилип къалдылар. Азыр аш. Даа бир сой адамлар денъизге баткъан гемилернинъ юкюни ялыдан тапып ала себеплене эди. Оларны далгъалар ялыгъа котерип атса керек. Ач олюмден бойле этип къуртулгъанлар да олды. Алла сакълайджакъ олса, бир себеп тапа. Шукюр Раббимнинъ бердигине.

Анам шу вакъыт къапымызнынъ алдындаки багъчачыкъта вишне, эрик тереклери ап-акъ чечек ачкъаныны да хатырлагъан эди – буларнынъ эписи манъа къайсы йыл, анги айда, насыл куньде, атта саат къачта догъгъанымны тасдыкълап бердилер. Сааты да догъру. Чюнки элли-алтмыш ханели бир кучюк койчикте бир геджеде эки къыз ве бир огълан – о да мен экеним – догъгъан ки, коюмиздеки бирден-бир эбанай бир мааледен дигер маалеге, бир эвден дигер эвге къатнап юрьген вакъыты белли эди. Бакъынъыз бу икметке: олюм де озь-озьлюгинен, догъув да озюндже – бир геджеде учь инсан! Бойле олмаса юрт бошар эди. (397 сёз)

Къ. Аметтен


81. ЗИЯНКЯРЛЫКЪ

Кран тюбюндеки бетоннынъ опалубкасы дагъылгъаныны эшиткен баш инженер Натан Маркович Воробейкин шу арада къуруджылыкъкъа келип етишти. О якъкъа, бу якъкъа бакъты. Етмиш-сексен кубометр бетон гъайып олгъан деп тюшюнди.

– Мен бойле оладжагъыны биле эдим, – деди. – Джемилев иште олмадымы, буны беклемек мумкюн эди.

Азад Умеровичнинъ юзю сиярды. Ичинден къалтырады. Озюни тутмагъа тырышты.

– Биле эдинъизми? – деди о.

– Сизге ишанылгъан иш эр вакъыт бойле олур! Базыларгъа джевап бермек керек олур. Озюнъизден башкъа, дигер адамларны да джинаетликке чектиреджексиз! Я, барып да, бу буюк бир къач тонналыкъ ферма йыкъылгъан олса, адамлар гъайып олгъан олсалар? Ёкъ, сиз джинаетлик яптынъыз! Сизге артыкъ иш ишанмагъа мумкюн дегиль, – деди Воробейкин.

– Сизинъ айткъанынъызгъа коре, манъа «озь истегимнен иштен кетмек» ичюн ариза язмакъ керек, шаймы?

– Сенден прораб олурмы? Саде опалубканы къоймагъа бильмейсинъ! – деп, сесини котереджек олды, лякин эсини башына топлады. – Анълагъан экенсинъ, не сорайсынъ?

– Мен озюм ариза язып кетмем, Натан Маркович! Мен бу комбинаткъа юрегимнен синъдим. Эм, кетмем. Бунъа сиз шекленменъиз. Меселе сизинъ тюшюнгенинъиз киби чыкъмаз!

Бу арада директор Хайри Османович Адамов келип чыкъты. Онынъ янында чырайы бозулгъан Бердикъул да бар эди.

– Хайри Османович, коресизми мында ишлер насыл? – деп бираз къоморозланып башлады Воробейкин. – Оларгъа бойле месуль ишни ишанмагъа чаре бармы?!

– Неден себеп бойле олды, ким къабаатлы? – деп сорады Адамов. – Опалубканы ким ясады, ким ерлештирди?

– Аскерликтен кельген дюльгерлер, – деди Бердикъул. – Джиддий, яхшы ишлеген йигитлер.

Воробейкин мыскъылнен кульди:

– Яхшы адамлар, яхшы дюльгерлер…

Яваш-яваш къуруджылар топлашып башладылар.

– Опалубка яхшы пекитильген эди, – деди даяналмай Бердикъул. – Мен озюм янында отурдым ве тешкердим. Эр шей сырасында эди.

– Яхшы пекинген олса, не ичюн ялдады? – деди Адамов.

Бу вакъытта Воробейкиннинъ ичинде йыланлар ойнар эдилер. «Мына, энъ келишкен вакъыт. Азадны да, Бердикъулны да иштен къувмакъ керек».

– Мен ишнинъ джиддийликнен тешкерильмесини ве къабаатлыларны джезаланмаларыны талап этем! – деди кескинликнен Воробейкин. – Бугунь опалубка йыкъылды, ярын башкъа бир шей…

– Эбет, – деди Адамов. – Эм, джиддий суретте тешкермек керек. Мында базы ишлер, керчектен де, анълашылмай. Бу ишни Абдурешитовгъа авале этмек керек, беллейим.

Абдурашитов чабикликнен кельди, мен сизни динълейим, деген киби бакъты.

– Бу ишни бутюн инджеликлеринен тешкеринъиз. Неден себеп олды ве не къадар зарар кельди. Манъа эписини язылы суретте бильдиринъиз

– Эписини япарым, – деди Абдурешитов. «Бу иш бойле де къаладжакъмы? Бердикъулны биле иштен алып ташламады» деп тюшюнди Воробейкин.

Риза огълу Мамед, Адиле Асанова опалубканынъ этрафына юрип бакътылар. Опалубканынъ патлагъан ерлеринде, тахталар устюнден чыкъарылып алынгъан мыхларнынъ тешиклерини эследилер. Бир къач мыхнынъ да башлары кельпеденнен кесилип алынгъан…

Абдурешитов башта бунъа инанмады. Лякин, озю де эслеп бакъкъан сонъ, шекленген киби олды. (398 сёз)

С. Эминден

82. АЛИДЖЕНАПЛЫКЪ
Бу куню базар эди. Балалар эвининъ эрзакъ анбары янгъанындан тек район меркезинде яшагъанлар дегиль, атта этраф къышлакълардан базаргъа кельген адамлар да хабердар олгъанлар.

Уйле авгъан сонъ, азбар къапудан бир къартийчик кирип кельди. О, Къабул эмджеге бир дане джугара питеси беререк: «Балалар саба ашамагъан экенлер, аз олса да, олештиринъиз», – деди. Сонъ чонъкъайып отурып, дуа окъуды ве шалынынъ уджунен козьлерини окъалай берип кетти. Бу арада элине бардакъ туткъан даа бир къартий кельди. О, базаргъа къатыкъ сатмагъа кете экен. Бардагъыны биз кетирген къопкъагъа бошатып: «Аш олсун, балаларым», – деди. Бундан сонъ келиджилернинъ сайысы артты. Кимиси къуругъан мейва кетире, кимиси – эки дане чюкюндир, кимиси пенир, кимиси пите кетире. Сонъ-сонъуна олар о къадар чокълаштылар ки, адамлар невбетке турып башладылар. Къабул эмдже балаларнынъ ярдым этювине бакъмадан, шашмалап къалды. О, емек кетиргенлерге тешеккюр биле айтып етиштиралмай. Адамлар исе онынъ тешеккюрини беклемейлер. Балалар эви янында бир сюрю ат ве эшек екильген арабалар пейда олдылар. Базаргъа кеткен де, базардан къайткъан да бу ерде токътап кече. Оларнынъ эр бири ашаладжакъ шей къалдырып кете. Кимдир бир торба богъдай узаткъан эди. Къабул эмдже алмайджакъ олды. О адам дарылды:

«Мен буны санъа дегиль, балаларгъа берем, — деди. — Бу отьмек, оны эр анги вакъытта ашамакъ мумкюн». Къабул эмдже тезден эрзакъ кетириледжегини айтса да, о адам къаиль олмады.

Директорымыз къайтып кельгенде, къапумыз огюнде невбетчилернинъ сафы тап ёлгъадже созулгъан эди. Адамлар оны танымайып: «Невбетке турынъыз, эр кеснинъ бир береджеги бар», — дедилер. Директорымыз меселени анълагъан сонъ, озюни танытты ве адамларгъа бакъып: «Ярдымынъыз ичюн сагъ олунъыз. Лякин энди керекмей. Шимди ашайт юклю машина келеятыр», – деди. Адамлар директорнынъ бу сёзюне къулакъ асмадылар. Эр кес элиндекисини теслим этмеге ашыкъа эди.

Акъшамагъа якъын эрзакъ юклю машина кельди. Шай исе де, адамларнынъ арды узюльмеди. Адамлар атта экинджи куне де кельдилер. Къабул эмдженинъ итиразына, анълатувына бакъмадан: «Бу бала ашыдыр. Балагъа пек файдылыдыр», – деп, бир де бир ашаладжакъ шей къалдырып кете бердилер.

Бу вакъиа узакъ ве агъыр къыркъ дёртюнджи йылда олып кечкен эди. О куню чешит адамлар кетирген ашларны ашагъан балалар бу вакъианы ве о адамларны бир заман унутмазлар.

Биз о куньлерде дженк кетеяткъаныны, эр ерде къытлыкъ экенини, бу адамлар озьлерининъ я да озь балаларынынъ къысметини бизге береяткъаныны анъламай эдик.

Йыллар текерленди. Биз осип буюдик. Мен балалар эвиндеки достларымнен сыкъ-сыкъ корюшем. Субетимиз неден башланса да, о, куньге, о вакъыткъа барып эте. Ич бир заман биз о аджайип адамларны хытырламайып дагъылмайымыз (398 сёз).



А. Османдан

83. ДАГЪ ЭЗГИСИНИ БИЛЬГЕН АДАМ

Геджелери чокъ юрип, козьлери къаранлыкъкъа алышкъан разведкаджылар бири-бирининъ изине басып, сес-солукъ чыкъармай, тереклер, чалылар арасындан кечмектелер. Оларнынъ аякълары астында эзилеяткъан от-оленнинъ, къуру пытачыкъларнынъ шатырдысы ойле сакин, ойле йымшыкъ ки, санки бу – танъ къаранлыгъыны айдаштырып кетирген ельчикнинъ сеси. Исаев эм адымлай, эм динълене. Бу йигирми дёрт яшында джесюр, ачыкъкозь йигитке силядашлары ишаналар. О озь взводыны энъ агъыр, къанлы чарпышмалардан енъишнен алып чыкъа бильген яш командир.

Шимди онынъ окъ-яйы киби чекильген бутюн дикъкъаты анда душманнынъ ёл кенарындаки постуна догърултылгъан. Макъсады – фашистлерни танъ юкъусында басмакъ. О, бир адым даа атып, токътады. Не ичюн токътады? Даа озю де бильмей. Насылдыр бир ички дуйгъу онынъ анъ ве фикиринден устюн чыкъып, бу ерде кесен-кес токътамакъны эмир этти. Ёкъса бу къоркъумы? Бельки инсангъа аит кенди-кендини къорчалав дуйгъусыдыр? Къоркъу олса, бардыр. Биле тура, олюмге кетмеге ким къоркъмаз? Кенди-кендини къорчалав дуйгъусы да арекетке кельгендир. Бу табиий бир ал. Лякин инсанлар озь халкъынынъ бахты ичюн, озь Ватаны ичюн, адалет ве инсанперверлик, гъалебе къазанмасы ичюн къоркъуны енъип, олюмге кетмеге алышкъанлар. Душман постуна къадар аз бучукъ месафе къалгъанда, Исаевни насыл кучь токътатты? Эр алда, буны бильмек меракълы, чюнки разведкаджыларнынъ бу операцияны мувафакъиетли кечирмелери ичюн апансыздан токъталувнынъ эмиети буюк олды. Меселе: шунда ки, Исаев балалыкътан берли дагъларнен таныш эди. О, 1919 сенеси Судакъта багъчеван Мамут деденинъ къорантасында догъгъан ве бираз буюп, ишке ярайджакъ чагъына кельген сонъ, аякъларына чарыкъ кийип, бабасынен берабер дагъларгъа чокъ къатнагъан эди. Дагъ сесине, дагъ эзгисине тап кучюкликтен алышкъан Османнынъ къулагъына шимди, душман босагъасы огюнде бир сес эшитильди: инсан сеси де дегиль, айван сеси де дегиль, дагъ сеси де дегиль, (дагънынъ да озюне аит сеси, эзгиси бар) – ябанджы бир сес. Командир кене динъленди: недир къалтыравукъ сеснен сызгъыра, дерсинъ богъазына бир шей тыкъылгъан да онъы яхшы этип сызгъырмагъа кедер эте. Танъ елинден сызгъыра! Тереклернинъ къувушлары бойле сызгъырмай. Къаялар къувушларынынъ сызгъырувы да башкъаджа. Бу ерлерде ойле къаялар да ёкъ. Исаев яваштан сеске догъру адымларды ве бираздан сонъ кене токътап, элини огге узатты, пармакълары арасына тель илишти, онъа бош консерва къутусы асылгъан, ичинде ташчыкълар да бар. Къуту бир дане дегиль: душман аскерлери орман ичинде гизлиден япылгъан тель къорагъа онларнен бойле къутуларны аскъанлар. Эгер къаранлыкъта корьмей, бу къорагъа къакъылсанъ, алынъ белли — фашист пулемёты сеске къаршы атеш ачаджакъ. Бундан учь кунь эвель разведкагъа Юрий Марковны ёллагъан эдилер. Исаев оны вазифеге озгъаргъанда: «Мукъайт ол, Юра, душман къармагъына илинме», – деген эди. Юрий исе: «Мен бу ерлерни беш пармагъым киби билем», – деп командирини тынчландыргъан эди, амма къайтып кельмеди. О сагъмы, олюми — кимсе бильмей. Отрядда Исаевге оны да тапып кельмекни авале эттилер (401 сёз).

Р. Алиден




84. МУЗЫКАНЫНЪ ТЕСИРИ

Уйле авгъан сонъ, кунеш ышыкълары орталыкъны даа зияде къыздыралар. Корьфез тыныкъ тепренмей. Орманлар, тёпелер ве дагълар тыпкъы атешин авагъа къучакъ керип, тенер юкъугъа далгъанлар. Юзюм япракълары биле ельпиремей.

Мына, «Ливадия» санаториясы. Энвер анда кирмеге тырыша, лякин къапулар къапалы – яхшы ки, диварда бир тешичик бар. Энвер бу тешичиктен сувурылып кече ве багъчагъа кире. Ёлчыкълар боюнда титис чырайлы истанбул сельбилери, санарсынъ, башларына шаллар багълагъан, тюшюнджели рум къадынлары киби, сусып къалгъанлар. Амма ачыкъ-ешишь тюземликлерде къоджаман кедрлер оселер, олар Ливандан кетирильген экенлер.

Санатория джам софасынынъ басамакъларына пытакълары асылгъан магнолиялар айдын кольгелерини ерге быракъкъанлар. Олар буюк беяз чечеклернен безенгенлер. Булар – айретке дегерли чечеклер! Эгер магнолия гъонджесини сувгъа быракъсанъ, о кунеш къонгъандже ачылып къопкъанынъ тёпесини биле къапатыр. Мына «падиша гуллери»! Олар санаториянынъ пенджерелери тюбюнде ачалар. Хасталар бу гуллернинъ къокъусынен нефес ала ве тедавийленелер... Эгер тек бир гульни узип алсанъ, къокъулы ава етмез ве хасталардан бириси олип кетер, деп тюшюне Энвер. О, къоркъудан ве аджынувдан атта къалтырады. Хасталар о къадар назик ве инсаниетлилер ки, Энверге дондурма сатын алып берелер. Шимди олар юкълайлар. Бельки сарайнынъ ичине сокъулмакъ мумкюн олур.

Амма бу эвге эр кеске кирмек мумкюн дегильдир, кенъ къапу кенарларында эки таш арслан юкъусырай. Я олар апансыздан уянсалар... Лякин «не олса, олсун!», – деп къарар берди Энвер. О, эмен тахтасындан ясалгъан къалын агъыр къапуны зар-зоруна ачты. Джевап оларакъ алтын тюс люстранынъ буллюр купелери сакин ве мемнюниетсизликнен сеслендилер, лякин Энвер бунъа къулакъ асмайып, огге адымлады. Буюк залнынъ онъ кошесинде къара йылтыравукъ рояль тура эди. Энвер рояльнинъ агъыр лакнен боялы къапагъыны ачты. Алет озь тишлерини косьтерди: олар беяз кенъ ве къара тар ёлачыкълар эдилер. Энвер оларгъа мукъайтлыкънен токъунды, рояль тынъырдады.

Балачыкъ абдырады, къоркъты ве къачып кетеджек олды. Лякин рояль шу ань онъа тиш-клавишлеринен куле берип, санарсынъ шойле деди: «Токъун, токъун бизлерге бир кере даа, текрар-текрар...». Ве Энвер чыкъып кетип оламады, токъуна берди, яратылгъан сеслер исе танъ бульбулининъ сесини анъдыра эдилер.

Энвер эр шейни унутып клавишлерге сыкъ-сыкъ ура, рояль онъа даа шимдиге къадар эшитильмеген сеслернен джевап бере. Балачыкъ артыкъ йырны тек эшитмек дегиль де, атта чакъыллы ялыгъа чапып кельген далгъаны, магнолия япракъларына ургъан ягъмур тамчыларыны коре эди.

– Э-эй, я бу ким? Сен бу ерде не япасынъ? – деп беяз халатлы чалбаш эким ачыкъ къапудан кирип кельди. — Бойле вакъытта чалмакъ мумкюн дегиль.

– Мумкюн дегильми? Азачыкъ да мумкюн дегильми? – деп сорады Энвер.

– Раатланув саатинде чалмакъ ич де олмаз. Я сен не чалдынъ? Эм, гъалиба, чалмагъа да бильмейсинъ...

– Чалмагъа бильмейим. Лякин денъизнинъ насыл шувулдагъаныны, ягъмур насыл тысырдап ягъгъаныны, чагъалаларнынъ насыл къычыргъанларыны чалып косьтермеге истедим, – деди Энвер (403 сёз).

Р. Халидден
85. СЮРГЮНЛИК ЁЛЛАРЫНДА
– Биз поезднен келеяткъанда, ёлда бир адисе олды, – деди Саадет енге. Поезд акъшам устюнде насылдыр чёллюк ичинде токътагъан эди. Сакъчылар къапуларны ачмагъа изин бердилер, амма кимсени ерге тюшюрмедилер. Тезден кетеджек экенмиз. Дейджегим, балалар тазе ава алсынлар, деп оларны къапугъа якъынджа отурттылар. Докъуз-он яшларындаки бир балачыкъ, къопкъаны бошатмакъ ичюн, вагондан ашагъы тюшти. Ашагъыда бираз эгленген сонъ, сен де тюшмек истегенсинъ. О бала сени котерип тюшюрген. Бу арада, не олгъан не олмагъан, ананъ буны эслемеген. Вагоннынъ дигер тарафындан къаршыдан келеяткъан поезд кечип башлагъанынен бизим поездимиз еринден къыбырдады. Къопкъа алып тюшкен балачыкъ аман вагонгъа мине ве сени унута. Тек поезд кетип башлагъанда, адамлар демирёл четиндеки бир тёпечик устюнде тургъан баланы корип къычырыштылар. Поезд баягъы сурьат алгъан эди. Ананъ бирден абдырады, сени ашагъыда корьген сонъ, кийик сеснен къычырды, озюни вагондан атаджакъ олып ынтылды, кене яхшы, адам туттылар. Чюнки поезд насылдыр эниш ернинъ четинден кетип башлагъан эди. Эгер аткъан олса, дос-догъру ташлы чукъурларнынъ ичине тюшеджек эди.

О, къычыра-къычыра сеси чыкъмайып къалгъанда, байыр артындан, устюне къара япынджа, башына къара къалпакъ кийген ат устюнде мыйыкълы адам чыкъып кельди. Ат ойнакълай, киши исе ат устюнден отургъан алда, Диляверни тутаджакъ олып, элини узата. Дилявер, къачаджакъ олып чапкъан вакъытта, сюрюнип йыкъылды, еринден тургъанынен ат устюндеки киши онынъ сыртындан къапкъачлап тутты, штанынынъ тасмаларындан чекип котерди ве огюне отуртты. Киши Диляверни бир туткъан сонъ, бир даа йибермеди. Ат чапа, амма ёл тегиз дегиль. Дерели-тёпели. Киши атны демир излер арасына алып чыкъкъан сонъ, о тез ве тегиз чапты. Дилявер поезднинъ артындан анасына догъру чапаяткъанларыны анълады. О не къадар вакъыт ат устюнде кеткенини бильмей, лякин отургъан ери ве о киши туткъан сырты агъырып башлады. О кене агълады. Бир маальде ат поезд излери арасындан чыкъып, кене ашагъы тюшти. Ашагъыда ёл тегиз, поезд исе якъын эди. Онынъ тасырдысы ве андаки адамларнынъ къычырувлары эшитильмекте. Киши атны айдаштырды, поезд исе явашлады. Олар энди энъ арттаки вагоннен ян-янаша чапмакъталар. Вагоннынъ къапусы артынадже ачыкъ. Андан эр кес татарджа къычыра ве элини узата. Олар вагон къапусына якъын кельгенде, Дилявер: «Бу бизим вагонымыз дегиль!», – деп къычырды. Амма киши бунъа къулакъ асмады. Ат энди вагон къапусы янында чапа, фышкъыра, онынъ тени сув олды. Мыйыкълы киши де, Дилявер де о якъкъа-бу якъкъа таялар. О, Диляверни штанындан, кольмегинден туткъан алда бир элинен вагон къапусындан узатылгъан онъларнен къоллар бетке узатты. О къолларнынъ башта бириси, сонъра дигери Диляверни къапкъачлап туттылар. Къоллар эп чокълаштылар. Бала поезд тышында бираз салланып тургъан сонъ, къоллар оны вагон ичине чекип алдылар.

Дилявер, яйгъара къопарып, анасыны къыдырды. Анасы бу вагонда ёкъ.

– Бир чаре этип, бу баланынъ анасына хабер этмек керек, о заваллы анда делиредир, — деди бир къартий.

– Насыл хабер этмек мумкюн? – деди беяз сакъаллы къарт.

– Поезд токътамагъандже бунынъ чареси ёкъ.

Ниает, поезд токътады (406 сёз).

А. Османдан


86. Дженк – бу олюм, ачлыкъ ве ёкъсуллыкъ
Ятмагъа азырлана эдик. Бирден чардагъымыздаки къапуны шиддетнен къакътылар. Эбет, къапуны солдатлар къакъмакъта, оны билемиз, амма анам да, мен де тышкъа чыкъмагъпа къоркъамыз. Эки немсе солдаты озьара фысылдап сёйлешелер. Ичери, эвге ёлламамызны ишмар этелер, къолларыны башларынынъ тюбюне къойып, бизде геджелейджеклерини анълатмагъа тырышалар. Къапуны ачмакътан гъайры чаре къалмады. Солдатлар чамурлы чызмаларынен одагъа сокъулдылар.

… Эвимизде отургъан немсе солдаты Ганс Дитрих отьмекнен колбаса ашап, татлы къаве ичкен сонъ къазанчыкъны алып чешмеге сувгъа кеткен. Чешме бизим эвден узакъ дегиль. Койдешлерим Гансны «Селям алейким» деп адландыргъанлар. О, къайсы бир эвге кирмесин, не истемесин, эр ерде «Селям алейким» деп кире.

Ганс шимди одада ёкъ. Анда, софра узеринде отьмек, колбаса парчалары ве даа башкъа ашаладжакъ ниметлер къалгъан. Мен козьлеримни олардан алмадым. Дудакъларым сыланып, силекийлерим акъа башлады. Софра менден эки адым кенарда эди. Тек эки адым… къолунъны узатсанъ йымшакъ, къокъулы богъдай отьмегине токъунаджакъсынъ. Ойле лезетли отьмекни чокътан ашамадым, атта дадыны биле унуткъаным.

Ашлар козьлеримнинъ огюнде буюклешкен киби олдылар. Озюмни тутып оламадым. Софра янында насыл пейда олгъанымны бильмедим. Ачлыкънынъ эзиети виджданымдан устюн чыкъты. Эбет, бир адамнынъ малыны сорамай алмакъ яхшы шей дегиль. Амма не япмалы, ачлыкъ… Мен анамнынъ дженк ачлыкътыр, ёкъсуллыкътыр дегенининъ фаркъына шимди бардым. Артыкъ даянып оламадым, не олса олур, дедим ве софрадаки ниметлерге далдым. Джаным, олар бизден барны-ёкъны тутып алгъанда сорайлармы? Саанымыздаки йымырталарны ким алды? Олар. Анам бир парча тузлу эт кетирген эди. Ун тапсакъ, чиберек пиширеджек эди. Оны ким алды? Олар! Мухтерем агъанынъ аранындаки къоюны ким алып сойды? Олар! Ойле, шимди не япмалы? Алмалымы, алмамалымы? Алсам, акъшамгъадже, бельки ярын сабагъадже токъ оладжагъым. Я алмасам, ачлыкътан беютленип ятаджагъыммы? Ичимден дигер бир исрарлы сес «ал!» – деди. Алмакъ керек олса, немсе кельмезден эвель алмалы, ёкъса кеч олур.

Сакът адымларнен, къоркъып-пысып софрагъа янаштым. Бир аньде отьмек тилими, колбаса парчасы къолумда эди. Чайнагъан сайын отьмекнинъ не къадар лезетли, не къадар яхшы экенини анъладым. Бутюн вуджудымда электрик джерьянлары ойнагъан киби олды. Аякъларымнынъ къалтырагъаны, санарсынъ, токътады.

Анджакъ бир къач кере юткъанып оламадым, ичери «Селям алейким» кирди. Мен софра янында турам, бир къолумда отьмек, дигеринде колбаса тутам ве къоркъунен онъа бакъам. О, инсанларда олмагъан вахший сеснен багъырды. Къолума аман япышты ве ойле къавий тута ки, сындырыр деп къоркътым.

Урулгъан биринджи юмрукъ мени ерге авдарды. Белимде, янбашларымда, къабыргъаларымда тепмелернинъ агърысыны ис эттим. Козлериме къаранлыкъ чёкти. «Селям алейким» азбардан къуру тикенли когем фышкъысынен урды. Тикенлер кольмегимни тешип, бедениме санчылалар. Этим-теним чимирдей. Белимден янбашыма сыджакъ къан акъкъаныны дуйдым. Меджалсызлыкънен къолумны кольмегимнинъ тюбюне сокътым. Пармакъларым туткъал киби ал къангъа быландылар. Вуджыдымнынъ эр ери агъыра, сызлай. Эппейи вакъыт арекетсиз яттым. Юрегим быланды. «Селям алейким»ге нефретим артты. (411 сёз)
87. ЭФСАНЕ
Къадим заманларда бу ерлерде бир чобан яшагъан. О, арслан киби къуветли, сельби киби тюз эндамлы, къаплан киби джесюр ве гъает дюльбер бир йигит экен.

Чобан бир озю яшай ве бу ерлернинъ укюмдары олгъан ханнынъ къойларыны бакъа экен. Пенир ве сютнен кечине, озюне къой терисинден урба тикип кие экен.

Куньлернинъ биринде, къыш кечип баарь исе даа озюнинъ укюмине кирип етиштирмеген бир вакъытта, бу ерге озюнинъ якъынларынен хан келе. О, озюне киев олмагъа азырлангъан яш бир шахзадеге зенгинликлерини косьтере экен. Оларнен берабер акъ девенинъ устюне ерлештирильген дюльбер бир эвчикнинъ ичинде къызы да кельген.

Яш чобан къызгъа бакъа да, юрегинде озюне бойсунмакъ истемеген насылды бир къуветнинъ исьян котергенини сезе. Къызгъа бакъа да онынъ дюльберлигине шашып къала.

Хан ве шахзаде бир четте лаф этип тургъан вакъытта чобан къызгъа:

– Истегинъни беян эт ве мен сенинъ ичюн эр шейге азырым! — дей. Къыз кулюмсирей.

– Анавы къушны ольдюр, деп эмир эте къыз. Юксек кокте къанатларыны джайдырып бир къартал авеленмекте экен.

– Башкъа бир шей сора. Бу къартал къуш манъа анам кибидир. Мен учурымдан ашагъы йыкъылгъанда, о мени къанатларынен тутып къалгъан эди, — дей чобан.

– Шай исе манъа анавы, кийикнинъ этини къавурып бер, — дей къыз ве тёпе устюнде тургъан дюльбер айванны косьтере.

– Эй, дюльбер, мен сенинъ эр анги истегинъни ерине кетиририм. Лякин бу кийикке токъунма. Мен хасталанып ач яткъанда, бу айван мени озь сютюнен бакъты. Мен оны анам, деп саям.

– Анавы чинар терегини кес де, атеш якъ, мен къолларымны къыздырмакъ истейим.

– Эй, укюмдар, бу чинар ягъмур ве къар ягъгъанда, мени озь талдасына ала, анам киби къайгъырып мени исиндире.

– Ананы бойле севмекни сен кимден огрендинъ?

– Бабамдан. Мен бабама ошайым.

Хан къызы къулларыны чагъыра ве оларнынъ ярдымынен деве устюнден тюше. Сонъ чобаннынъ янына келе де онынъ элини тута.

– Мен сени севдим, джесюр йигит, — дей о. Санъа садыкъ къадын олурым. Мен бизим балаларымыз санъа ошамасыны ве озь аналарыны сенинъ киби севмелерини истейим.

Гъадабындан джанавар «кесильген хан эм чобанны, эм къызыны къатиль этмеге эмир бере. Чобан онъа:

– Эй, хан! Сен ве сенинъ къорантанъ токъ ве бол яшамасы ичюн мен сенинъ къойларынъны бакътым. Сенинъ бойле аджувсыз экенинъни бильмедим. Бильген олсам, санъа бу азиз топракътан бир таш биле алдырмаз эдим. Ёкъ, сен озюнъни бу топракънынъ эвляды эсап этмеге акълы дегильсинъ! Адий бир таш сенден къыйметлидир, чюнки оны бир де бир иште къулланмакъ мумкюн!

Бу вакъытта бирден хан ве онынъ янындаки адамлар ташкъа чевирилип къалалар. Буюк ве агъыр ташларгъа чевирилелер ки, оларны кимсе еринден къыбырдатып оламай. Олар кимсеге керекмей экенлер. Оларны эв къуруджылыгъында да къулланмакъ мумкюн дегиль, оларны оюп, ашлавлар да ясамакъ мумкюн дегиль. Яталар, иште, топракъны сюрьмеге, экин экмеге кедер этелер (413 сёз).

Э. Амиттен
88. * * *
1979 сенеси. Халкъымызгъа кене де «къырымтатар», «Къырым-меним Ватаным» деген сёзлерни айтмакъ къатиен ясакъ олунгъан девир. Шу вакъытларда Ташкентнинъ меркезинде ерлешкен «Зарафшан» ресторанынынъ банкет залларындан биринде белли эдибимиз, несирджи эм де драматург Юсуф Болатнынъ етмиш йыллыкъ юбилейи къайд олунды. Юбилей акъшамында эдибимизнинъ сой-соплары, дост-эшлери, иш ве иджат аркъадашларынен бир сырада Москвадан Бутюниттифакъ Языджылар бирлигинден ве дигер ерлерден, шу джумледен, Пакистандан кельген дюньяджа белли бир эдип – Файыз Ахмад Файыз да бар.

Юсуф Болаткъа хайырлав сёзлери чокъ айтылды. Невбет узбек языджыларнынъ адындан шаир Рамиз Бабаджангъа берильгенде, о, халкъымызнынъ инсаниетлиги, эмексеверлиги хусусында айрыджа айтты: «Бизлер сизлернен тек дост, я да таныш дегиль, агъа, апте-къардаш, сой-акъраба олып къалдыкъ. Энди бизлерге бири-биримизден айырылмакънынъ чареси ёкъ», – деди.

Узбекистанда, белли йыр шаири Акмаль Полат исе: «Узбек ве къырымтатар, бу эки миллет шимди джаны ве къанынен къошулды. Чюнки бизлер бири-биримизге къыз берип, къыз алдыкъ. Бир миллетке чевирильмектемиз», – деди.

Ильяс Бахшыш бу сёзлерден пек тесирленди. Къальбинде о вакъытта аман-аман къыркъ йылдан берли озюне мекян къургъан элем ве яныкъ бир кереден къозгъалды. Бу яныкъ-атеш бутюн беденине таркъады. Юреги чапаланды, санчыды, сыкъылды. Юректен толукъкъан Ильяс Бахшыш даянып оламады, еринден турды, сёз сорады. Сёз бердилер.

– Урьметли Рамиз ве Акмаль къардашларым, сизинъ айткъанларынъыз пек догъру. Сизге ич де итираз этмек мумкюн дегиль. Дженк атеши даа сёнмеген, алевленип тургъан агъыр бир вакъытта бизлерни мында ач, чыплакъ, акъаретке, ашаланувларгъа огъратылгъан алда алып кельдилер. Бунъа разысынъызмы, ёкъмы… сизден де сорагъан олмады. «Агъалар» ойле укюм чыкъардылар. Бир гъарип халкъны экинджисине кетирип урдылар. Бири-бирини ашар, ёкъ этер белледилер. Башталары далгъанувлар олды, лякин эписи бир достлукъ, чокъ маниалар олгъанына бакъмадан, инсанларнынъ юрегине кирмеге ёл тапты.

Бу диярда акъикъатен де эки халкъ джандаш ве къандаш олып кетмекте. Лякин теэссюф ки, оларнынъ бириси озь юртунынъ саиби, экинджиси «мусафир». Мусафирликте яхшы, амма озь эвинъде даа да гузель. Илле десенъ, пек чокъкъа созулгъан «мусафирлик» бизлерни пек ёрултты. Бизлер де эр кес киби мусавий акъ-укъукълы, ана-Ватаны ве ватанында эви-баркъы олгъан адамлар сырасында булунып, сизлерни сайгъылы ве къыйметли мусафир этип, озюмизге чагъырмагъа, сыйламагъа истеймиз…

Ильяс Бахшышнынъ сеси къалтырады, козьлеринден аджджы, элемли козьяшлар тыгъырдылар. Лякин бу аджизлик бельгиси дегиль эди. Девлет хавфсызлыкъ комитети ат патлаткъан девирде бойле шейлер айтмакъ, озюни бойле тутмакъ буюк джесюрликни, къараманлыкъны талап эте эди.

Шу вакъиадан сонъ Ильяс Бахшышнынъ чокъ достлары оны бастырыкъкъа алырлар, деп къоркъып юрьдилер. Эльбет, онъа бу тешкилят тешеккюр айтмады. Зарур тедбирлерни корьди. Оны чокъ чеккеледи. Лякин апске алып оламады. Базан буюк джесюрлик ве кескин истидат огюнде Девлет хавфсызлыкъ комитети де аджизлик япа экен.

– Халкъымызнынъ тарихыны озь ишине, озь миллетине ольгендже садыкъ къалгъан Ильяс киби инсанлар яраталар, – деген эди о вакъытта халкъымызнынъ белли эдиби Шамиль Алядин. (424сёз)

Б. Мамбеттен


89. Биз олюмни акъылымызгъа кетирмегенмиз
Биз Вели агъанен запасной полкта расткелишкен эдик. О вакъыт бойле полкларда яшы етип, арбий хызметке чагъырылгъан яшларнен бир сырада, госпитальден тедавийленип чыкъкъан я да афатлы урушларда озь къысымларыны джойгъанлар ве дженктен эвель япкъан джинаетликлери ичюн апсханеден чыкъарылып, озь джинаетлерини джебэде акъламакъ ичюн ёллангъан адамлар да тапыла эдилер.

Аз бир муддет ичинде олар арбий хызметнинъ эсас къаиделеринен танышып урушкъа кире эдилер.

Адети узьре, дженкте адамлар эвеля озьлерине койдеш къыдырып башлайлар. Эм акъикъатен, ойле ерде бир шеэрден я да бир областтан адам тапсанъ, тувгъанынъны корьген киби оласынъ, лакъырдынынъ да сонъу чыкъмай

Мен де Вели агъаны шай тапкъан эдим. Мен оны госпитальде пексиметлеримнен, о исе мени эвинден кетирген «дюбек» тютюнинен бири-биримизни сыйладыкъ.

Вели агъа менден секиз-он яш эслидже. Эвинде анасыны, къадыныны ве эки баласыны ташлап чыкъкъан. Мен исе о вакъы даа бекярым, койде тек тувгъанларым ве таныш-билишлерим къалдылар.

Арбий поезд бизлерни учь кунь, учь гедже фронткъа алып кетти. Мен бир кере атешке киришип яраланып чыкъкъкан эдим, джебэде уруш не олгъаныны яхшы билем. Лякин, шай олса да, якъындан эшитильген атышмалар кене де, къоркъу дуйгъусыны уянта. Кене атешке кирмек керек, я мен «оны», я да «о» мени ольдюрмек керек. Дженк «элифбеси» бундан башлай. Сёз тюфекке бериле.

Вели агъа лакъырды этмей. Онъа менден де къыйын, къоранта саиби. Мен исе: «Адамлар гедже-куньдюз сыджакъ-сувукъ демей урушалар. Бойле вакъытта къоркъу не демек? Бу масхаралыкъ. Мен даа дженкни корьмеген яшларгъа нумюне олмакъ ерине озюм къалтырап башладым. Бу йигитке ляйыкъ шейми?» – деп, озюмни сёгем, эм де озь-озюме юрек берем.

Вели агъа: «Сен менден чокъ узакълашма. Бири-биримизни козьден джоймайыкъ, янынъда бир базангъан адамынъ олса, агъыр вакъытта рухунъ котериле», – дей.

…Орталыкъкъа танъ ярыгъы тюшип башлагъан эди. Огюмиздеки койчик корюнмей, анда ернен кок бирлешкен – тютюн, тоз-думан.

…Къайдандыр бизим огюмизде танклар пейда олдылар. Олар бизге ёл ачалар, къуршундан сакълайлар. Энди душман позициясына якъын кельсек де, душман индемей. Шай дер экеч, къуршунлар сызгъырып башлады, миномёт атеши кескинлешти. Бойле вакъытта ерге ятаджагъынъ келе, санки, ер къойнунда йыкъылып ятсанъ, зарар олмайджакъ. Кене де олюм къоркъусы дуюла. Чапкъанлар арасында йыкъылгъанлар да корюне.

– Я Вели агъа къайда экен? О, менден узакълашма, деген эди де… Мына, мен онынъ аркъасындаки торбасындан таныдым. Я о не токътады? Тюфеги къолундан тюшти. Мен онынъ янына баргъанджек, къолларыны керип, аркъасы устюне йыкъылды. Бар кучюмнен чапып, онъа япыштым… Онынъ козьлери ачыкъ, дерсинъ, олар буз пердеси артындан бакъалар…

Мен кене де оны котереджек, четке чыкъараджакъ олам. Даа эки дакъкъа огюне чапкъан адам бойле тез олер деп, инанып оламайым.

…Биз Вели агъанен берабер атеш ичине кирдик, бири-бирлеримизнинъ гонъюллеримизни алдыкъ, юректен субетлештик, лякин не о манъа, не мен онъа озь адреслеримизни бермедик. Бир де биримиз ольсек, экинджимиз онынъ аилесини насыл тапмакъ ёлларыны анълашмадыкъ. Чюнки олюмни акъылымызгъа кетирмеген эдик. Затен, инсан не къадар агъыр алларгъа къалса-къалсын, олюмни акъылына кетирмей экен. (435 сёз)

Дж. Аметовдан


90. АКЪЫЛ ВЕ ТАКЪАТ
Эвель заманда балабан бир чёллюк койде зорнен эки якъасы бир кельген фукъаре дегирменджи яшагъан. Ель чыкъып дегирменнинъ япалакъ къанатлары айланса, ашлыкъ чектиреджек тапылса, онынъ да софрасында отьмек пейда олгъан. Оджагъында къазаны къайнагъан. Бу дегирменджининъ ер юзюнде екяне бахты, къуванчы, ярынына ишанчы эгиз огъуллары бар экен. Энди он секизге кельген бу огъланлардан бириси начар вуджутлы, факъат отькюр акъыллы; экинджиси пельван киби такъатлы, лякин первасыз экен. Шунынъ ичюн кой джемааты олардан бирине Акъыл, дигерине Такъат лагъап такъкъан. Девлет ве Джевдет даима шу лагъапларнен айтылгъанлар. Къарт дегирменджи эки эвлядыны да пек севсе де, Акъылгъа мунасебети артыкъ экен. Кель кунь, кет кунь, буны койлюлер дуйгъан. Сонъундан бу алны Такъат да анълагъан...

– Бабай, ачыкъ сёйлегеним ичюн мени афу этинъиз. Бир эльнинъ беш пармагъы бир олмагъаны киби, бир аиледе догъгъан эвлятларгъа къыймет кесюв де бир севиеде олмай экен. Сиз Девлетни менден зияде саясынъыз, догърумы? – дие, элем этип сорагъан Такъат.

Бу бекленильмеген суальден онайтсыз къалгъан баба бирден не дейджегини бильмей шашмалагъан. Шу арада къартнынъ козюне къаршы къырдан койге энеяткъан бир къач девеге чуваллар юклю кучюк керван чалынгъан....

– Эминим, огълум, суалинье джевапны озюнъ тапарсынъ... Шимдилик анавы девелер керваны башына бар да, юклери не экен, шуны билип кельчи! – деген баба.

– Шимди, бабай. Такъат чапып кеткен ве эрекче токътап керван башына бабасынынъ суалини текрарлагъан. Сонъ, арткъа къайтып: «Богъай алып кетелер», — дие хабер берген.

– Насыл богъдай? Сатлыкъмы? Я да чектирмеге дегирмен арайлармы? — деген баба.

– Шимдичик оны да билип келейим, – деп кене ёлгъа чыкъкъан Такъат.

– Сатлыкъ экен, сатлыкъ.

– А-а, тев-в... Я насыл джыныс богъдай экен?

– Буны сорамадым. Керек олса, барып билейим. О, бир даа кервангъа чапа ве: «Бабай, къызыл богъдай», – диерек кельген.

– Фиятыны бильмединъми? Уджузгъа сатсалар, озюмизге бираз алыр, иш ёкъта къышлыкъ унумызны азырлап къояр эдик, — деген къарт козьлерини къысып, мыйыкъ астындан кулюмсиреп.

– Фиятыны, дединъизми? Э, оны шимдичик билерим... Бойлеликнен, Такъат-Джевдет терлеп-пышнап о якъкъа-бу якъкъа чапкъалап юрьгенде, шу ерде Акъыл-Девлет пейдан олгъан. Дегирменджи онъа:

– Огълум, анавы керван бизим койден кечип кетеятыр, амма биз баба – огъул эки аякъкъа зор берип, аля даа юклеринде богъдайнынъ фиятыны билип оламадыкъ. Къана, озюнъ барып кельчи! — деген.

Акъыл:


– Баш устюне, бабам! – деген ве ёлгъа чапкъан.

Керваннынъ янына барып керван башыны токътатып, элинен кокюсини тутып самимий селямлашкъан, ал-хатыр сорашкъан, огъурлы ёллар тилеген. Сонъра бабасы бильмек истеген меселени анълап, ель киби къайтып кельген.

– Къызыл богъдай пудуны алтмыш капиктен саталар. Мына... – о авучыны ачып, бир чимтим богъдай данечиклерини косьтерген. – Менимдже, эльверишли, чарелеп бираз алсакъ, янъылмамыз.

Алгъанлар, янъылмагъанлар.

Къач кунь сонъра дегирменджи эгизлерини чагъырып, Такъаткъа: «Сонъ, огълум, о куню манъа берген суалинъе джевап танъмы? Насыл?..»

– Таптым, бабай. Мен тозлу ёлда къач керелер чапкъалап, сизге кервандан акъыллы бир джевап алып келе бильмедим. Амма Акъыл бир кере баргъанда меселени чезди, – деген Такъат

( 441 сёз).

Р. Мураддан


91. ИЛЬЯС БАХШЫШ
Ильяс Бахшыш музыка санаты алемине даа он докъуз яшында экенде, яни 1932 сенеси, Къырымда ильки радио мейдангъа кетирильген вакъытта къошулды. Дженктен эвельки шу 7—8 йыл ичинде о гъает семерели иджат этти. Къырым виляет театри ичюн чокъ музыкалар язды. Булардан энъ намлысы Яя Шерфединов иле бирликте язгъан «Арзы къыз» драмасынынъ музыкасыдыр. Бу пьесанынъ бу куньге къадар севилип йырланылгъан йырларыны, онынъ увертюрасыны, Асаннынъ йырыны, Мисхор къызынынъ йырыны, яхут сонъки хорны ким юрегинде сакъламай? Бу пьесада ве дигерлеринде бизим севимли композиторларымыз Шерфединов ве Бахшыш озьлерининъ истидатларыны тамамиле ачып, халкъкъа багъышладылар.

Бахшышнынъ «Багъчасарай чешмеси», «Алтын бешик», «Насреддин оджа» пьесаларына язгъан музыкасы, хусусан андаки «Кель, Рустемим» яхут «Зерам да, Зерам» йырлары анги тойда йырланмай? Ильяс джектен эвель Къырымда нешир этильген йырлар джыйынтыгъы ичюн чокъ халкъ йырларыны да мукеммель ишлеп азырлагъан эди. Чокъ языкъ ки, дженк себебинден чокъ къыйметли музыкаларнынъ ноталары ве, аз да олса, язылып алынгъан магнит ленталары ве пластинкалары гъайып олдылар.

Ильяс Бахшышнынъ халкъ ишинде энъ буюк хызметлеринден бири шудыр ки, о, ансамбльде ёлбашчылыкъ вазифесини алып баргъан йылларында халкъ музыкасынынъ текрар чечекленмесине, текрар саналарда, радиода, пластинкаларда янъгъырамасына пек буюк хызмет этти.

1957 сенесинден 1972 сенесине къадар ансамбльнинъ бутюн программаларыны тизюв, оларнынъ музыка къысымларыны ишлев, янъы йырлар догъурув, ансамбльнинъ программаларында ойналгъан янъы пьесаларнынъ музыкаларыны язув — булар эписи Ильяс Бахшышнынъ яратыджылыкъ эмегидир.

Базы адамларгъа программа азырланды демек гъает адий шей олып корюне биле. Акъикъатта исе, бир концерт программасыны аль этмек не къадар муреккеп иш олгъаныны, бу иш иле мешгъуль адамлар яхшы билелер. Бунынъ ичюн программагъа киреджек йырларны, оюнларны, аваларны тюшюнип тапып сечмек башкъа, оларнынъ эписининъ музыкаларыны азырламакъ, эр бир йырджынынъ иджра этеджек йырыны онынъ сесинен, икътидарына коре, оркестр ичюн язмакъ, эр бир оюннынъ музыкасыны ишлеп, шу аваны айры-айры чалгъы алетлер ичюн язып, чалгъыджыларгъа огретмек, бутюн номерлерни белли бир тертипке тизип онларджа дефа репетициялар япып, терен мундериджели, маналы, ярашыкълы, зенгин программа япмакъ – бу буюк яратыджылыкъ. Ансамбльдеки эсас ишлерден гъайры, Ильяс Бахшыш радио ве пластикларгъа язылгъан пек чокъ йырларнынъ музыкаларыны да ишлеп азырлады.

Ильяс озю затен пек саде табиатлы, япкъан хызметини озю ич юксек котермеген алчакъгоньюлли адамдыр. Мен онъа меним сесиме ишлеп язгъан йырлары ичюн севинип тешеккюр айткъанда, о «тапкъансынъ къуванмагъа шей», деп кульди. Бу меним ичюн гъает буюк бахшышлар эди. Чюнки йыр аэнкининъ гузель ишленюви йырджынынъ мувафакъиетининъ темелидир. Меселя, гузель басмадан чиркин фасонлы антер тикип кийген дюльбер фасонда тикильген антер эр анги къадынны биле дюльбер косьтерир. Иште, йыр макъамынынъ дюльбер ишленильмеси де бойле буюк эмиетке маликтир. Ким бильсин, эгер Ильяс бу адий йырларны меним ичюн бойле ильванлап, зийнетлеп бермеген олса, бельки мен оларны йыр хазинемизнинъ тёрюне къоялмаз эдим. Демек, йырджынынъ шурети муим дереджеде композиторгъа багълыдыр.

Бизлер Ильяснынъ санатымызгъа япкъан ольмейджек ишлерини халкъкъа япкъан буюк бахшышы, деп ифтихар этмелимиз (450 сёз).

С. Эреджеповадан

92. АЛИДЖЕНАПЛЫКЪ

Ёл енъишли-ёкъушлы эди. Силькине-силькине кеттик, лякин айдавджы сурьатны эксильтмеди. Къайдадыр ашыкъкъаны корюнип тура эди. Мен къиядан онынъ юзюне бакътым. Череси темиз, муляйим ве джесаретли адам. Козь къапакъларынынъ кенарларыны ве манълайыны индже, йип киби, бурюшиклер къаплагъан. Онынъ берчли ве салмакълы эллери буюк бир эминликнен рульни идаре этелер. Шофёр козьлеринен чёльге ишарет этти:

– Не къадар топракъ бош-бошуна ята. Эр шейнинъ вакъыты-сааты бар экен. Куню келир, бу ерлерде де багъ-багъчалар шувулдар, кой-шеэрлер къурулыр.

– Тойгъа кетем, къардашым, тойгъа! – деди.

Бойле авада той деп, ёлгъа чыкъылырмы? Балчыкъны коресизми?

– Балчыкъ олса не олгъан? Бурчакъ ягъса биле ёлдан къалмаз эдим! Э-ей, тою билир, асабам! Бу ойле бир той ки… Къызымнынъ тою… Къызым эвлене! Йигирми эки йылдан берли корьмеген тувгъан къызым! Къызымнынъ сагъ-селямет экенини даа тюневин анъладым. Шимди о йигирми эки яшында. Онъа бабалыкъ эткен адам – дженк йыллары Ленинград блокадасы вакъытында меним джанымны да олюмден къуртаргъан эди. Бу не демек олгъаныны анъламайсынъмы, джигерим? Бунъа инсанлыкъ дейлер! Валлаи, къанатларым олса, учып кетер эдим. Мени эки байрам бирден беклей! Эм бу корюшюв къызымнынъ той акъшамы оладжакъ. Истейсинъми, бу меракълы тарихны санъа да айтайым?

Мен, «риджа этем, айтынъыз», демек ичюн агъызымны ачаджакъ арада, тёпеде атыны айдап бизге таба кельмекте олгъан атлы, пейда олды. Шофёр деръал машинасыны токътатты. Атлы машина янында кельгенинен, аттан тюшмейип:

– Къардашларым, ярдым беринъиз, огълум олеятыр, – деди къалтыравукъ бир давушнен… – Хастаханеге алып бармакъ керек. – О, къамчысынынъ сапыны кельген тарафкъа узатты:

– Анавы къырнынъ артында, отарда яшаймыз, – деди.

Эльбет, онъа ярдым этмек, огълуны олюмден къуртармакъ керек. Лякин айдавджы йигирми эки йылдан берли корьмеген къызынынъ тоюна ве джаныны къуртаргъан достунен корюшмеге ашыкъа. Бойле бир алда о, ёлуны денъиштирерми? Чобанда – терен яныкъ, шофёрда – буюк къуванч. Шимди бу меселени факъат айдавджынынъ озю эте биле. Оны виджданы не дер… Шофёр меним тюшюнджелеримни анълар киби, къарыкъ давушнен:

– Инсан бахытсызлыгъы устюнден атлап кечмек олмаз, – деди. Сонъра атлыгъа:

– Къана, къартым, ёл косьтеринъиз! – деди. Мен къувандым. Ёкъ, мен гъурурландым. Онынъ инсаниетлигинен гъурурландым!..

… Шофёр хастагъа эгильди ве онынъ набызыны тутып бакъты:

– Тез олунъыз, хастаны ёлгъа азырланъыз, – деди. Сонъ манъа чевирилип, къулагъыма:

– Пек агъыр, ёл азабына чыдап олурмы экен? – деди.

Хастаны зар-зорнен машинанынъ кабинасына кирсеттик. Мен оны тизлеримнинъ устюне яткъыздым…

Алдымызда шеэр чыракълары корюндилер. Он-он беш дакъкъадан сонъ машина эки къатлы хастаханенинъ ёлкъапусы огюнде токътады. Машинанынъ устюнден тюшкен къарт теляшлы козьлерини огълуна тикти… сонъ алель-аджеле хастаханеге кетти. Бираздан акъ халатлы адамларнен пейда олыып, огъулыны зембильге яткъызмагъа ярдым этти.

Бундан сонъ бизим янымызгъа кельди, эллеримизни тувгъанджасына сыкъты:

– Сагъ олунъыз, огъулларым, манъа эткен эйилигинъизни омюр билля унутмам.

Къарт бу сёзлерни айтаракъ, джебинден акъча чыкъарып, шофёргъа узатты:

– Ёкъ, къартым, эйилик пара ичюн япылмай, – деди шофёр. – Манъа тешекюр де етер. Айды, сагълыкънен къалынъыз. Огълунъызгъа узакъ омюр тилейим…

Къарт хастаханеге чапты…. Шофёр меним билегимден тутып:

– Меннен тойгъа барасынъмы? – деп сорады.

– Сагъ олунъыз, анамны пек сагъындым, – дедим.

– Догъру! Эвеля ана, сонъ башкъа ишлер. Айса сагълыкънен къал, мен кеттим, – деп машинасыны кочюрип кетти. (456 сёз)

Э. Фазылдан


93. ТОГЪАЙЛЫКЪ ПАДИШАСЫ
Бир къарт авджы ве балыкъчынынъ уфачыкъ, джыйнакълы азбарчыгъында курюч тереги тюбюнде отурамыз. Азбарда эки-учь мейва теречиги, чешме ве копек ювасы бар. Инсан не ичюндир бу ерде озюни сербест дуя. Бельки денъиз ялысында экени ичюндир.

Авджы ашыкъмайып озю корип-кечирген вакъиалар акъкъында икяе эте:

– Сиз Семиречье къапланы хусусында сёз юрьсетесиз, – деди Семён Михайлович, – алимлер не ичюндир онъа Туран къапланы дейлер. Албу ки, оны та йигирминджи сенелери Балхаштан тутып Аралгъа къадар бутюн ерлерде расткетирмек мумкюн эди. Онынъ гъайып олувына себеп не? Бунда ким къабатлы? Эсасен бизлер, адамлар, къабаатлымыз! Меним хатиримде, байлар озьлерини задекян табакъасындан олгъанларыны косьтермек ичюн чадырларыны паалы къаплан терилеринен безете эдилер.

Мен озюм кийик домузлар авы артелинде чалышкъан вакъытларымда бир къач авджынен берабер айванат багъчасы ичюн еди къаплан туттым. Авамыз пек хавфлы эди. Энъ къуветли къапланларнен иш корьдик, кимерде тюфек де къулланылды. О вакъытларда тогъайларда къаплан расткетюрюв энди баягъы къыйынлашкъанындан, атта бизлер теджрибели авджылар, онынъ изини тапмакъ ичюн айларнен чекише эдик. Башкъа йыртыджы айванларгъа кельсек, оларны тутмакъ нисбетен къолай эди.

Къашкъырлар эв айванларына сыкъ-сыкъ уджюм эте тургъанлар. Шунынъ ичюн оларны айванлар янында беклеп тутмакъ мумкюн ола эди. «Чатырманлыкъ падишасы» исе, яни къаплан, бойле ишнен огърашмай. Адамларнен озь алякъасыны бозып не япаджакъ? Онъа не аджет? Ашы ве суву етерлик. Чюнки чевре-чети кийик домуз ве сыгъынларнен толу. Лякин къаплан ялынъыз оларнен кечинмей.

Бир вакъиа хатиримден ич чыкъмай. Биз къайыкъ устюнде гурь къамышлыкъ арасындан кетмектемиз. Айланмадан сонъра кузьгю киби тегиз ачыкълыкъкъа чыкътыкъ. Шу вакъытта саильден бираз ичериде, тогъайлыкълар арасында насылдыр йыртыджы айван пейдан олды. Устазым Андрей Макарович къайыкъны яваштан токътатты. Дюрбин иле о якъкъа бакъты, сонъра дюрбинни тез-тез манъа узатты. Узакътан корюнген нокъта къаплан олып чыкъты. О анда не япа, аджеба?

– Айды, онъа якъынлашайыкъ, дедим мен яваштан.

Къамышлар талдасындан мукъайтлыкънен юз адым джылыштыкъ. Къайыкъны сувгъа эгилип тургъан терек алтында токътаттыкъ. Токътагъан еримиз гизленмек ичюн талдалы, ве энъ муими шу ки, ель къаршымыздан эсмекте.

Невбет-невбет дюрбинден бакъа башладыкъ. Айван – къаплан анасы экени анълашылды. Къаплан озь балаларыны бирер-бирер тишлеринен къысып алып, сувгъа далдырып чайкъай. Балалары учь дане эди.

– Бакъ, ана не демек! — деп тюшюндим мен озь башыма. — Балаларыны ювундырмакъта.

– Эбет,... лякин бу хош аят себебинден япылгъан шей дегиль, — деди Андрей Макарович.

– Не ичюн?

– Чюнки къапланлар мышыкъ тухумындаки башкъа йыртыджы айванлар киби, балаларыны ич бир вакъыт сувда ювундырмайлар, тиллеринен ялайлар.

– Я, мына, ювундыралар да, — деп итираз эттим мен.

– Айттым да, хош аят себебинден дегиль... дедим де! Бельки битлегендирлер, къасарткъы я да онъа бенъзеген башкъа бир мараз юкъкъандыр. Анасы оларны бу белядан къуртармакъ истей. Бундан сонъ ана оларны къумгъа булгъалайджакъ. Йыртыджы айван, лякин медицинадан чакъа.

Андрей Макарович менден эппейи эсли, теджрибели ве шунынъ ичюн де чокъ шейден хабердар эди. Теэссюф ки, биз тедавий этювнинъ девамыны корип оламадыкъ. Чюнки къаплан балаларынынъ эр бирини экишер кере сувгъа батырып чыкъаргъан сонъ, оларны тогъайлыкъкъа алып кирди. Бири-бирлери артындан къувалашып, сюрюнип, йыкъылып чапышкъан бу ёлакълы къапланчыкъларны сейир этмек гъает меракълы эди. Къыскъасы, эр барлыкънынъ баласы балалыгъыны япа (464 сёз).



Н. Красильниковдан
94. КИМ АКЪЛЫ?

Командирлер мектебини битирип, лейтенант унваныны алгъан сонъ, мен Перекоп ёлагъында, Сиваш мудафаа туткъан къысымымызгъа къайтып кельдим. Эвель хызмет эткен взводыма командир оларакъ тайин олдым.

Зайыф айдынлатылгъан сувукъ блиндажда Янъы йыл къаршыламагъа азырлыкъ кете. Саат он эки олмасыны беклеймиз ве вакъытны шакъа-кулькюнен къыскъартамыз. Эр дакъкъа фашистлерге къаршы уджюмгъа котерильмеге азыр олгъан аскерлер, адет узьре, ара таптылармы бири-бирилеринен шакъалашмагъа, кечкен бахытлы куньлерини хатырламагъа севелер. Окопларда олгъан хатырлавлар эксерий алларда турмуш ве аилевий меселелернен багълы олалар.

Асретлик, севги ве севгинен багълы дюльберлик, ким насыл севген ве насыл севильген акъкъында лакъырдыларны мен дефтериме эшиткеним киби яздым.

– Севги не демектир? – кимдир суаль берди.

– Берген суалинъ суаль дегиль.

– Не ичюн экен?

– Я барып да мен сенден «дюльберлик недир»? – деп сорасам, сен бунъа не деп джевап берирсинъ?

– …Дюльберлик – табиатнынъ адамгъа къызгъанмай берген бахшышы. Севги... сен севгинен шакъа этме. О ойле бир индже дуйгъу ки, коктен энъмей, базарларда сатылмай.

– Менимдже, дюльберликнен севги бири-биринен сыкъы багълылар. Дюльберлик олмаса, севги къайдан келеджек? Севги дюльберликтен асыл олгъан.

– Севгини тар манада анъламанъыз. Севги дюльберлик къурбаны олмады, эм олмаз.

– Дюльберлик огюнде ким тиз чёкмеди?

– Мен дюльберликке къаршы дегилим, лякин сенинъ анълагъанынъ киби дегиль.

Акъикъий севгинен багълы бир икяе айтайым.

– Айтынъыз.

– Бу иш кечкен сене язда олып кечти. Госпитальде ята эдим. Бизим палатагъа агъыр бир яралыны кетирдилер. Онынъ алы мушкюль эди. Башы-козю, бутюн бедени бинтнен сарылы эди. Къартмы, яшмы, биринджи куньлери тайин этип оламадым. Эм сёйленмеге де меджалы ёкъ эди. Экинджи куню бизим палатада озюнинъ адъютантынен бир генерал пейда олды. Мегер бу генерал яралынынъ ал-эхвалыны бильмеге кельген экен. Яралы аскер Кубанда насылдыр бир участкада немселернинъ докъуз дане танкыны урып якъкъан. Тап сонъунда онынъ танкы да урулып, сырадан чыкъарыла. Экипаж янгъан танк ичинден чыкъып, десантчылар группасыны тар-мар эте. Немселер бир шейге малик олмай, арткъа чекильмеге меджбур олалар. Шу урушта анавы танкчы яралана. Генерал онынъ башы уджунда ярым кунь отурды. Бойле буюк урьмет эр кеске насип олмай.

– Бу эпизоднынъ севгинен не алып береджеги бар?

– Ашыкъма. Сонъуны динъле. Оны беш кере операция эттилер. Бир аягъыны тизден юкъары кестилер. Эллерини гипске къойдылар. Вазиети бираз тюзельген сонъ, биз онынънен сёйлеше башладыкъ. Койде анасы, къадыны бар экен. Бабасы фронтта экен. Балалары олмагъан. Къадыныны агъыз толдурып макътай эди, дюльберлигини дегиль де, инсаниетлигини. Бири-бирлерини пек севе экенлер. Бир кунь экевлешип, къадынына мектюп яздыкъ. О айтты, мен яздым.

«… Яраландым. Шимдилик госпитальдем. Ярам енгиль. Экимлер «тезден чыкъарсынъ» дейлер. Меним ичюн къасеветленме…»

Мен тааджиплендим: «Не ичюн ялан язасынъ?» – деп сорадым.

«шимдилик ойле язмакъ керек. Акъикъат оны да яралай билир», – деди.

Куньлернинъ биринде онынъ къадыны кельди.

Мен ойле мераметли, инсаниетли къадын омюримде корьмедим. Госпиталь башынен анълашып, эрининъ хатири ичюн бизим палатагъа палата нянькасы олды. Тек эрине дегиль, бутюн палатагъа нянькалыкъ япты. Эр кесни бир корьди.

Къадыннынъ гедже-куньдюз эрининъ янында олувы онъа рухий къувет берди.

Аякъсыз къалгъаны, юзю ямавлы олгъаны онынъ козюне корюнмеди. Акъайынынъ янашасында олмакъны, мугъайса ах чекмекни, кульсе кульмекни бахыт санды.

Мен акъикъий севгининъ яра савулткъаныны, умютсизни аякъкъа турсаткъаныны о вакъыт корьген эдим.

Мына эки тарафлы севги деген шей недай ола… (468 сёз)

М. Алиевден


95. ПАРАШЮТНЕН СЫЧРАВ
Къапу огюнде топланып лакъырды этип тургъан яшлар ве къызлар ичери кирдилер. Оларнен берабер Билял ве Акиме де кирип парашют дерсине башладылар.

Эр кунь саба танъда татлы юкъуны болип турмакъ, шеэр кенарында аэроклубгъа ювурмакъ, эм институтта, эм де парашютчылар мектебинде окъумакъ, шубесиз, зор эди. Лякин яшлыкънынъ, юксеклерге котерилип, гъурурлы бир къартал киби учып, дюньягъа тёпеден бакъмакъ авеслиги бу зорлукъны унуттыра эди.

Бир бучукъ ай девам эткен бу окъув вакъытында Билял ве Акиме парашютнынъ назариесини, онынъ къурулышыны огренди ве инструкторнынъ ёлбашчылыгъы алтында бир чокъ керелер парашют вышкасындан сычрав техникасыны да менимседилер. Артыкъ самолёттан бинъ метр юксекликтен сычрав къалды. Бу исе парашют спортынынъ энъ эеджанлы, айны заманда энъ къувачлы моменти.

Тынч ве джыллы октябрь куню саба Билялны, Акимени, оларнен берабер бир къач яшны даа машинанен аэроклубгъа кетирдилер. Эким Билялнынъ къаны насыл арекет эткенини, юрегини дикъкъатнен тешкерген сонъ, сычрамагъа мусааде берди.

Эки къат къанатлы, челик беденли къоджаман къуш аэродром устюнде бир къач кере айланып Билялны юксеклерге алып чыкъты.

Артыкъ сычрыв дакъкъалары якъын. Башкъа ич бир шей тюшюнмек мумкюн дегиль. Шимди къафада ялынъыз сычрав, парашют ачув олмакъ керек.

Инструктор команда берди. Билял сакътлыкънен самолётнынъ къанаты устюне чыкъты. Бутюн шеэр, шеэрнинъ этрафындаки юксек баджалы заводлар, озен ве демирёл – эписи мейдан чёллернинъ ешиллиги устюне ибретли бир фырчынен япылгъан ресим киби корюльдилер. Инструктор текрар команда берди. Билял буюк эеджаннен озюни ашагъы фырлатып, бар кучюнен сагъ къолуны силькти. Онынъ башы устюнде буюктен-буюк йипек зонт ачылды. О, озь-озюне: «Ачылды, ачылды!», – деп къуванды ве кенарда яйылып яткъан шеэрге, кениш чёллерге текрар козь ташлады. Къуванчындан аз къалды йырлап йибере язды. Лякин низам муджиби авада йырламакъ ве шамата чыкъармакъ олмай. Билял баягъы узакъта къалгъан ве сычрамагъа озь невбетини беклеп тургъан Акимени корьмек, онъа: «Эеджанланма, Акиме, шимди сен де сычрап сагъ-селямет тюшерсинъ», — деп къычырмакъ истеди. Лякин о озюнинъ кеттикче зыкълы энгенини дуйып, бутюн тюшюнджелерини быракъты ве аякъларыны бири-бирине пекитти. Иште, ер. Иште, бутюн инсанларны, айванларны, бутюн махлюкъатны беслеген топракъ. О, инсанны озюне не къадар буюк бир кучьнен чеке!

Билял демирёлдан узакъча йымшакъ зан ичине къонды. Онынъ тюшеджек ерини къарарлаштырып чапкъан бир къач парашютчы аман янына етип кельдилер. Билял сыкъ-сыкъ нефес алып кульди, озюни сарып алгъан парашютчыларгъа эеджаннен бакъты, сонъ къуванчнен адымлап аэроклуб начальнигине келерек:

– Начальник аркъадаш, биринджи кере парашютнен сычрав вазифеси эда олунды, – деп бильдирди.

Ярым саат кечмеден, Акименинъ де невбети кельди. Самолёт текрар авеленди. Билял шимди озю сычрайджакъ дакъкъаларындакинден зияде раатсызланды.

Иште, Акиме къанат устюне чыкъты ... озюни ашагъы атты...

Парашют ачылды... эбет, ачылды! Билял бир джаннен еринден къопып чапмагъа башлады. Серин саба ельчиги Акимени демирёл тарафкъа алып кетти. Билял гуя авада учкъан киби енгилликнен чапып, Акименинъ янына эр кестен эвель етип барды ве оны къучакълап ерден котерди. Акиме онынъ юзюне козьлерини тикип бакъты, сонъунда кулюмсиреди.

Тесаддюфен файдаланып, ильк кере къолунен токъунмагъа джесарет эткен Билял, шимди парашютчы койдешини текрар къучакъламакъ, оны къоллары устюне алып, аэроклуб начальнигине такъдим этмек истеди. Лякин бу арада парашютчылар етип келерек, Акимени сарып алдылар (480 сёз).

М. Дибагъдан


96. УМЮТ НАГЪМЕЛЕРИ
Куньлернинъ биринде манъа таныш бир рессамнынъ эвине бармакъ керек олды.

О, эвде бир озю эди, мени гузель къаршылап алды. Экимиз баягъы лакъырды эттик. О манъа озюнинъ янъы ресимлерини косьтерди. Ресимлернинъ тесиринденми, ёкъса экимиз де котеринки рух, эеджан алтында булунгъанымызданмы, субет бирден омюрнинъ муреккеплиги, аят тесадюфий аллар иле толу экенлиги хусусында кетти, ве о озь икяесини башлады:

– Акъшам маалинде мусафирханеге къайтаяткъанда, козьлерим афишагъа тюшти. Ярын ерли яш иджраджыларнынъ концерти оладжагъы акъкъында илян этильмекте. Билет алдым.

Эртеси куню акъшам устю шеэрге чыкътым. Ава серин, темиз. Даа вакъыт бар. Яваш-яваш, ашыкъмайып адымлайым. Чокъкъа бармай, гузель бина огюне бурулдым.

Залгъа кирдим. Еримни тыпып отурдым ве санагъа шубели назар ташладым. – «Аджеба, ерли иджраджылар меним умюдимни акълар экенлерми?».

Конферансье чыкъты. Биринджи иджраджыны санагъа давет этти.

Эбет, эр бир инсаннынъ озю севген композиторы, бегенген эсерлери, йырлары ола. Айны бир иджраджынынъ чалувы базы бир адамларгъа якъмай. Умумий бильги, медениет, махсус азырлыкъ ве эсасен, эр бир адамнынъ озюне хас табиаты, истек арзулары, гонъюль талабы бар. Эгер озюм хусуста лаф кетсе, ачыкътан айтайым: бегенмедим. Не ичюн, билесинъизми?

Бельки музыкашынаслар онынъ иджрасында техникий хата тапып оламаз эдилер ве илян этильген эсерни о, ихтимал, догъру чалгъандыр. Амма меселе, меним фикиримдже, тек догъру чалувда дегиль. Мен онынъ иджрасыны бегенмедим. Пианино чалыджы бу эсерге озюнинъ юрек алевини къошмады, гъалиба. Къыскъасы, онда атеш ёкъ эди. Лякин мен музыкашынас дегилим, яш рессамым, бельки де янъыладырым. Эр алды, бу меним шахсий фикирим.

Озь-озюме дарылам: «Санъа бу керек эдими? Эйиси, темиз авада кезгейдинъ!».

Амма сонъки пешман... «Не япмалы? Кельдинъми – сонъунадже сабыр иле динъле. Бегенесинъми, ёкъмы – отур. Залны ташлап чыкъкъан темашаджыларгъа озюнъ ачувланып, «медениетсизлер» дей эдинъ. Ойле экен, динъле, сабыр эт.

Халкъымызда «Сабырнынъ тюбю — сары алтын» дениле. Бойле этип, озь-озюме теселли берем...

Кене конферансье чыкъты. Сонъки иджраджыны илян этти. «Эрнест Чауш. Бетховен. Аппасионата...». Бирден анъымда недир къозгъалгъан киби олды. Эбет, анъладым: сыныфдашымнынъ ады ве фамилиясы. Лякин дюньяда аддашлар чокъ.

Юксек бойлу, тюзгюн, гузель кийинген яш къатты адымларнен санагъа чыкъты. Башыны енгильден ашагъы алып, котерди. Рояль башына кечти. Бир къач сание арекетсиз отурды. Сонъра, эллерини котерип, пармакъларыны кучьлю арекет иле клавишлерге эндирди.

Пианиноджы чала.

Лякин меним фикирлерим узакъта. Эбет, бу Эрнест эди. Сыныфдашым Эрнест, достум, ильк севгим.

Онуджы сыныфны битирген сонъ талий бизни, сыныфдашларны, мемлекетимизнинъ чешит кошелерине дагъытты. Эрнест ве мен шеэримизде къалдыкъ. О, консерваториягъа, мен исе рессамджылыкъ окъув юртуна кирдик. Ильк севгим – Эрнест, ильк умюдим, ильк козьяшларым – бутюн шей ильк кере эди.

Лякин омюримизде кескин вакъиа юзь берди. Эрнест ве мен бири-биримизни анълап оламадыкъ. Догърусы, анъламагъа тырышмадыкъ биле. Бунда, бельки, мен зияде къабаатлыдырым. Иште, арамаздаки багъ бойле узюльген эди.

Ана санъа, омюр! Тесаддюфий расткелюв.

Узунмы, къыскъамы, бу яшап кечирген йылларымда, озюм корьген, озюм бильген шейлеримни, дост-танышларымдан эшиткен вакъиаларымны талиль этерек, бу кучюк омюр теджрибемден буюк бир хуляса чыкъардым, бир улу шейни анъладым: севги меселесине кельгенде, тек озь юрегинъни, озь къальбинъни динълемек керек экенсинъ, бунда не достларынъ, не догъмушларынъ — ич кимсе ярдым эте бильмез. Севгиге кельгенде, яш къальплер озь ички сеслерине динъленмек кереклер. Олар озь мунасебетлерини, озь такъдирлерини, эгер севселер, тек озьлери догъру чезе билелер. Демек истейим ки, эр бир инсаннынъ бахты талийи озь элинде

(488 сёз).



С. Сеутовадан
97. ЭВЛЯТ

Форточка арасындын эвге баарь къокъусы кире. Рамазан къартбабанынъ къулагъы агъыр эшитсе де, козю зайыф корьсе де, буруны къокъунынъ фаркъына чалт бара…

– Баарь къокъусынынъ тазелигине тоюм ёкъ, – дей.

Софра даа якъында джыйылды. Чай ичильди. Шекер даа неге керек экен? Шу арада къартнынъ келини – Васфие одагъа буву чыкъа-чыкъа тургъан джезве кирсетти. Къарт багъдаш къурулып отурды.

– Бирер къаве ичейик, – деди. – Буруныма чокътан къаве къокъусы кире. Козюм зайыф корьсе де, джаным яхшы сезе.

Биз азбаргъа чыкътыкъ. Алиме къартанай эрининъ къайдыны чекти.

– Ель тиймеген ерде отурынъыз, – деди. Алты яшында торуны Алиечик къартбабасына памукълы пальто кетирип берди.

– Яхшы, мераметли торунларым бар. Бабасына бенъзейлер.

Азбаргъа бир йигит келип кирди. Къартбабай огълунен таныштырды. Сарышын, ири кок козьлю йигит къолуны узатып, адыны айтты:

– Иван Дмитриевич Чунгуров, – деди. Сонъ кулюмсиреп, ялы бою шивесинде: – Асылында ана-бабамнынъ Энвер адлы огълу олам, – деди.

Алиме къартанай аягъында кучюк торуныны юкълата. Юкъусы къачкъан Алимечик шынъшый (Торуннынъ да ады Алиме). Къартанай датсызлангъан торуныны сыджакъ багърына баса:

– Эгер меним эки омрюм олса, экисини де балагъа, оны охшавгъа берир эдим, – дей. Бала акъкъында лаф башладымы, Алиме къартанай онынъ сонъуны чыкъармакъ истей. Юреги толу къуванчнен айта бере:

– Биз экимиз де баланы пек севемиз. Лякин чокъ вакъыткъадже бала къуванчы корьмек, бала охшамакъ бизге мунасип олмады. Бала дегенде, козюмизни ойып бермеге азыр эдик. Эвимизде эр шей етерли эди. Муаббетлик, сайгъы ве сагълам севгимизге эр кес сукълана эди. Бизим къорантада тек бала къокъусы, бала къуванчы етишмей эди. Агъыр, юрегимиз тарсыкъкъан вакъытта, «манълай язымыздыр», деп бири-биримизнинъ гонълюмизни алдыкъ.

Эвленгенимизнинъ он бешинджи йылы Рамазан бешик яптырды. Мен исе къундакълар азырладым. «Ёрав ёлгъа миндирир» деп, бешикни эвимизнинъ тёрюне къойдыкъ.

Кимерде геджелери эримден хырсызлыкънен бош бешикни тепреткен вакъытларым олды. «Мурадымызгъа энейик, эвимизге бала кирсин», – деп, къапумызгъа нал мыхладыкъ… Чаре олмады.

1928-сенеси балалар эвинден эвлятлыкъкъа шимдики Иван Дмитриевични алдыкъ. Биз алгъанда о, алты айлыкъ эди. Шу куньден башлап, мен озюмни ана, Рамазан агъанъ озюни баба сайдыкъ. Биз онъа юрегимизнинъ бутюн сыджакълыгъыны берип осьтюрдик. Заметимиз бош кетмеди. Ырызлы-намуслы огълан тербиеледик…

– Алтында леке бардыр, лякин огълумызда мин тапылмаз. Бизни къозу киби бакъа, – деди Рамазан агъа.

Ваня Чунгуров мектепни битирген сонъ, маден заводына чалышмагъа кирди. Мартен цехнинъ илери чиленгиридир.

Иван Дмитриевич къадыны Васфиенен пек муаббет яшайлар. Оларнынъ энди учь балалары бар. Алиме къартанай мурадына етти. Омюрини бала бакъувгъа бере.

1946 сенеси Рамазан къартбабай балалар эвининъ биринде къаравулы олды. Мында дженк себебинден етим къалгъан чокътан-чокъ огълан ве къыз бала бар эди. Дёрт-беш яшлы бир къызчыкъ къартбабайнынъ пешинден такъылды.

– Мен сизинъ къызынъыз оладжагъым, – деди.

Рамазан къартбабай эртеси куню къызчыкъны эвине алып кельди. Къартларнынъ юртунда экинджи чечек ачты.

Алиме къартанай къызчыкънынъ баш, аркъасыны ювып, темиз урба кийсете ве ондан сорай:

– Адынъ не, къызым?

– Сайбе.

– Я фамилиянъ, бабанънынъ ады?

– Барий.

– Ананъ?


– Ольди.

– Агъанъ, аптенъ бармы?

– Абильтар агъам балалар эвинде къалды.

Къарлар Сайбени окъутты ве ынджытмай тербиеледилер. Окъувны битирген сонъ, Сайбе де заводгъа кирип чалышты. Былтыр къартлар онынъ тоюны этип, эрге бердилер.

Сайбе аналыгъыны унутмай. Афта сайын келип, къартларны къувандыра. Чамашырларыны юва, урбаларыны ямай. Эм кельген сайын оларгъа бахшышлар кетире.

Оксюз севиндирген юртнынъ чырагъы къош яна. (503 сёз)

М. Алиевден
98. ЭКИНДЖИ АНА

…Апансыздан дженк бораны къопты. Мен арбий комиссариаткъа барып арбий хызметке алмаларыны риджа эттим. Олар манъа эки куньден азырланып кельмемни тевсие эттилер. Мен шай да яптым. Апайым Инаетнен, анамнен сагълыкълаштым. Айырылыкъ дакъкъалары сонъундан, узакъларда, къар устюнде сюйрельгенде, уджюмге азырлангъанда, госпитальде юксек араретнен сандыракълап, яраларымдан бинтлерни къопаргъанда козюм огюне келе эдилер…

Эюпнынъ икяеси эпимизнинъ дикъкъатымызны джельп этти. Ондан козьлеримизни алмаймыз. Бу хатырлавлар онынъ озюни де эеджанландырса да, ашыкъмай, яваштан, токътап-токътап айта.

Эсирликте кечирген куньлери ве къорантасы акъкъында Эюп буюк эеджаннен сёйледи. Икяесининъ сонъунда экинджи анасыны насыл тапкъаныны анълатты.

… Куньлерден бир кунь иштен къайткъанда, аркъадашларымнынъ къадыны:

– Сизни, къомшу койден, аселет бала йиберип, бир къартанай соратты, – деди. – Мытлакъа кельсин, – дей. Сизни корьмек истей экен.

– Яхшы, ярын да ишлесем, раатлыкъ куню барып келирим, – дедим.

– Сизни кене келип чагъырдылар, – деди экинджи куню аркъадашымнынъ къадыны. Мен, джиддий бир иш олса керек деп, сабырсызлыкънен сабаны бекледим. Бакъсам, аятта он эки яшларында бир къызчыкъ мени беклей.

– Мени сизни чагъырмагъа ёлладылар, – деди.

Биз койге барып еткенде, битай къапы алдында тура эди. Бу къадын меним экинджи анам, яни Суваде апте эди. О да къанлы дженк йылларында эвлятсыз къалгъан. Онынъ дар-дюньяда бирден бир огълу, Эскендери, дженктен къайтмагъан…

Огълу къайтмады, лякин о, анасынынъ юрегинде яшай. Тедавийленмеген бир яра киби мушкюль агъырларнен, сызлап яшай. Дженк бораны ятышкъанына бакъмадан, умют оны быракъмай. Суваде апте меним анама къыяфетче ошамаса да, арекетлеринде, кокюс кечирювинде, рухий яшайышында, анамны анъдыргъан насылдыр бир умумийлик бар. Бесебелли, аналарнынъ озь эвлятлары ичюн къайгъырувлары, хавфсыравлары оларны бири-бирине ошата. Бу къадын мени эсирликте олгъанымны эшиткен ве менден огълу акъкъында мытлакъ бир хабер беклей экен. Анай огълунынъ къачан ордугъа кеткенини, не ерлерден мектюп язгъаныны, онынъ табиатыны ве къылыкъларыны айткъанда, козьлери яшкъа толды. Козьяш тамчылары бетиндеки бурюшюклерде токътап-токътап, оглюгине тамдылар. Насыл олур да «ёкъ, корьмедим» деп, бир сёзнен анайнынъ юрегиндеки умютини силип ташларым? Мен онынъ гонъюлини алмакъ мерамынен:

– Эскендернен Германияда бир лагерьде расткелишкен эдик, – дедим. Лякин о корюшювимиз пек къыскъа олды, бизни айырып башкъа-башкъа этапларнен ёлладылар…

Анай меним бойнума сарылып, эм агълады, эм де сёйледи.

– Огълучыгъым, Эскендерим сагъ экен! Сагъ! Юрегим онынъ сагъ-селямет олгъаныны дуя эди.

Биз, оксюз бала, тул къадын, деп айтамыз, лякин оксюз ана деп айтмаймыз. Занымджа, бу догъру дегиль. Оксюз бала осе, буюй, къоранта саиби ола, агъыр кечмишни унута. Тул къадын исе экинджи сефер эрге барса, онда кене янъы омюр, янъы истеклер, къайгъырувлар, севги догъа. Янъгъыз къалгъан аналарнынъ омюрлеринде исе бойле денъишме олмай. О сонъ нефесине къадар эвлят яныгъынен яшап, онынънен де мезаргъа кире.

Анай агъасынынъ къызынен отура эди. Эвли-баркълы бу къадын анайны озь эвинде сыгъдырмай, азбарда онъа кумесдай одачыкъ ясагъан.

– Вай, текмиль шашкъаным, сизге бир къаве биле пиширмей отурам, – деп, анай джезвесини алып азбаргъа чыкъты.

Мен исе, биз эки оксюз айры яшамамакъ керекмиз, талийимиз бир экен, деп тюшюндим. Оны бу ерден алып, тувгъан анамдай бакъмакъ, меним боюн борджумдыр, деген фикирге кельдим. Къавени ичкен сонъ, озь фикиримни анайгъа айттым.

– Я сен озюнъ кимнен отурасынъ? – деп сорады анай. – Эвинъ, баланъ-чагъанъ ёкъмы?

– Меним де кимсем ёкъ, бир озюм отурам деген сонъ, анай къуванчындан кене агълай башлады.

…Шу куньден сонъ менде омюрге авеслик къат-къат артты… Эр шей яхшы, лякин юрегим раатсызлай, чекишем. Апансыздан олерим, анай кене оксюз къалыр деп къоркъам. (504 сёз)

Дж. Аметовдан







Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет