Әож 342. 22: 323 тараз аймағындағы архитектуралық ескерткіштер тарихы



жүктеу 65.32 Kb.
Дата21.04.2019
өлшемі65.32 Kb.

ӘОЖ 342.22:323
ТАРАЗ АЙМАҒЫНДАҒЫ АРХИТЕКТУРАЛЫҚ ЕСКЕРТКІШТЕР ТАРИХЫ
Абдирасилова З.С.

Тараз мемлекеттік педагогикалық институты, Тараз


Қазақстанның оңтүстік өлкесіндегі Талас аңғарындағы Тараз қаласы өзінің сан ғасырлық тарихи тағдырын кешті. Әлем тарихында сан қилы қалалар заманы өткен. Олар бір замандарда дүниені таң қалдырар өрлеуді өткерсе, кейбір уақыттарда атағымен даңқы шыққан қалалар жаулаушылар мен тонаушылар шабулына ұшырады. Әр бір қаланың өзіндік тарихы болатын сияқты Тараз қаласының екі мың жылдан аса тарихы бар. Тұран даласындағы Тараз қаласы әлемдегі ұлы қалалар тағдырымен бағдарлас, өзіндік қайталанбас ғұмырды бастан кешіріп келеді. Бірде гүлденген қала көркімен, ғасырлық ғұмырымен әлемге танымал болса, бірде жермен-жексен болғандығы тарихтан белгілі.

Ұлы Жібек жолы бойында бой көтеріп, сауда және қолөнер орталығына айналған Тараз қаласының тарихи маңызы жоғары. Қарлық, Қарахан мемлекеттерінің саяси орталығы болған Тараз қаласы солтүстік-шығысында қырғыз, шығысында ұйғыр мемлекеттерімен, батысында Хазар қағанатымен экономикалық байланыс орнатылған болатын. Сонымен қоса Русь мемлекеті, Еділ-Кама бұлғариясының көпестері де осы қалада сауда жасағаны – Тараз қаласының көпестер қаласы деп бекер аталмағанын анықтай түседі.

Тараз керуен жолдарының түйіскен жері және Талас аңғарының негізгі қаласы болған. Бұл қала Ұлы Жібек жолының кемінде 3-4 тармағы түйісер ірі мәдени сауда орталығы болғаны тарихтан мәлім.

Көне Тараз өз тағдырының тарихи ізін әлем тарихының беттерінде қалдырды. Араб, парсы, қытай, грек және еуропалық тілдердегі азды-көпті аса құнды дерек-мағлұматтар осының айғағы.

Тараз қаласы жөнінде 568 ж. өзінде-ақ Византия елшісі Земарх және одан 60 жылдан кейін қытайлық будда монахы Сюань-Цзань жазып қалдырған. Сюань-Цзань: «Бұл үлкен сауда орталығы екен, түрлі мемлекеттен көпестері осы қалаға ағылып келіп-кетіп жатады екен» - деп жазды [1; 12 б.].

Аймақтың табиғаты қолайлы, жері құнарлы болғандықтан бұл өлкеде мал және егін шаруашылығы өркендеген еді. Сонымен қоса, қолөнер және сауда саттық гүлденген қала өзінің сәулет өнерінің озық туындыларымен де жұртшылықты таң қалдырған болатын.

Қазіргі Қазақстан территориясында сонау ерте заманнан бері сақталып келе жатқан біраз азаматтық және діни архитектуралық құрылыстар құнды дерек көзі болып есептелінеді.Тараз аймағындағы Қарахан кесенесі (Х-ХІ ғғ.), Тараз моншасы (ХІ-ХІІ ғғ.), Мырзашөлдегі Мырза-Рабат (Х-ХІІ ғғ.), Бабаджа қатын (Х-ХІ ғғ.) және Айша бибі (ХІ-ХІІ ғғ.) кесенелері ата-баба тарихынан сыр шертеді.

Халқымыздың мәдени асыл мұрасы ретінде Тараз даласындағы тарихи архитектуралық ескерткіштердің құндылығы ешқашан жойылмақ емес. Яғни, Айша бибі, Қарахан, Дәуітбек тәрізді кесенелер мен Тараз моншасының өлке тарихын саралауда алатын орны ерекше. Біз осы тарихи архитектуралық ескерткіштер арқылы өткен тарихқа ғылыми дерек ала аламыз. Сонымен қатар, бабалар аманатын ұрпақтан-ұрпаққа жеткізу, еліміздің тарихын бағалау мен құрметтеуге жетелейді.

Адамзат қоғамының даму тарихында әлемдік мәдениеттің өркендеу кезеңдерін анықтауда архитектуралық ескерткіштер тарихы зор мәнге ие.

Тараз қаласы тарихында оның бір кезеңдерде «Әулиеата» деп аталуына себепкер болған – Қарахан кесенесі. Ол көне Тараз қаласының батыс жағында ғасырлардан келе жатқан мұсылман зиратына жақын орналасқан. Қала зираты Х ғасырда ислам дінін қабылдауына байланысты мүрде қоятын жерлеу аумағына айналып, кейіннен Қарахан, Шомансұр кесенелері тұрғызылған. 1870 жылдары Түркістан өлкесінің генерал губернаторы Әулиеата қаласында болып, Қарахан кесенесі және оның айналасындағы зират жөнінде мәлімдейді [2; 54 б.].

Қарахан кесенесі туралы Түркістан әуесқой археология үйірмесінің мүшесі В. Панков «Бұл анау-мынау мазар емес, назар аударарлық ежелгі замандардың аса құнды ескерткіші... Уақыт оның көптеген ою-өрнектерін жойып жібергенімен алдыңғы жағынан қарағанда кесене әлі асқақ көрінеді. Мен сондай-ақ әсем қытай кірпішінен тұрғызылған бұл құрылыстың түзу әрі үйлесімді салынғандығына назар аудардым. Ескерткіштің төменгі бөлігіндегі кірпіштерде крестер бейнеленген, биіктігі шамамен алты қадам»- деп жазған [3; 15 б. ].

Келесі бір мәдени мұрамыз - Тектұрмас мазары. Талас өзенінің оң жағалауында төңіректен биік тұрған төбе үстінде, Тараз қаласының шығыс жағалауында орналасқан тарихи ескерткіш. Мазар ХІІІ ғасырда салынды деп есептелінеді. Оның авторы мен салушысы белгісіз. Қазір толық қирап біткен. Ол ХІХ ғасырдың 80 жылдарында сақталған фотосурет арқылы ғана белгілі. Мазар күйдірілген кірпіштен салынған, күмбезі болған, іргесі төрт бұрышты болып келген. Оған кіретін үшкір арка тәрізді қақпа батыс жаққа, Таразға қарай бағытталған [3; 19 б. ].

Тараз қаласының оңтүстік жағында 20 шақты шақырым жерде Аса өзенінің жағасындағы Айша бибі ауылында екі ғимарат тұр. Олардың бірі –Айша бибі кесенесі. Бұл архитектуралық көркемдік жағынан өте құнды, біздің заманымызға дейінгі ою-өрнек сарыны және композициялық тәсілдерінің байлығы мен алуан түрлілігін сақтап келген тамаша сәулет өнері туындысы болып табылады. Аймақтағы барлық архитектуралық ескерткіштер арасындағы Айша бибі кесенесі ерекше назарда. Археолог А.Н. Бернштамның өткен жүз жылдықтың 30-40 жылдарындағы зерттеулері негізінде бұл ғимараттың ХІ-ХІІ ғасырларда салынғаны жазылған [4; 24 б. ].

Ертедегі қарахан дәуірі ескерткіші болып табылатын Бабаджа қатын кесенесі өзінің архитектуралық формасы мен декоратив көркемделуі жағынан алғанда көңіл аударуға тұрарлық. Бұл ескерткіш жеткілікті зерттелмеген, бұл жөнінде әдебиетте де ештеңе жоқ деуге болады. Кесене Тараз қаласынан 18 шақырым жердегі Айша бибі ауылы маңында. Оның қалдықтары қазір мемлекет тарапынан қорғауға алынған. Бабаджа қатын мазарының Қазақстан жеріндегі неғұрлым ертеде салынған кесенелердің бірі ретінде тарихи-сәулеттік бағасы жоғары.

Х-ХІІ ғасырлардағы архитектуралық өнердің өзық шығармасы болып табылатын Тараз моншасының алатын орны ерекше. Оны кей деректерде Қали Жүсіп моншасы деп те атайды. Монша құрылысының орнын 1938 жылы археолог А.Н.Бернштам қазып тапқан. Оның қабырғаларының көлемі 25х25х4,5 см кірпіштен қаланған. Үйдің жобасы өзара қызмет тұрғыдан жасалған үйлердің (бес бөлмелі) кешенінен тұрады. Қабырғалардың қалдығы және олардың конструкциясы төбе жабындысының көп күмбезді екендігін анықтауға мүмкіндік береді. Қазған кезде қыштан жасалған су жүргізетін құбырлармен, кірпіштен жасалған су ванналары табылған. Әшекейлердің ою-өрнектері геометриялық және өсімдік элементтерінен құралған [4; 15-24 бб. ].

Тараз қаласындағы архитектуралық құрылыс туындылары «Ежелгі Тараз ескерткіштері» қорық- мұражайының қорғау аймағына жатады.

Бізге келіп жеткен сәулет өнерінің тамаша үлгісі және киелі жер деп халқымыз мінажат ететін қасиетті ғимараттың тарихи мәнін өз дәрежесінде насихаттау, ұрпақтан ұрпаққа мұра ету біздің басты парызымыз болу керек. Бұл өлке және Отан тарихының негізгі мәселесі бола отыра, олардың тарихын зерттеу арқылы ұрпақ тәрбиесінде халқымыздың тарихына деген құрметті арттыра түседі деп есептейміз.

Аймақтың туристік қонақжайлығын дамытуда тарихи архитектуралық ескерткіштер экскурция объектісі ретінде еліміздің және шет елдік туристердің назарын көп аударып отырғандықтан, осы бағытта іс-шаралар жүргізу керектігі бүгінгі күннің мәселесі болмақ.

Мәселен, Египет пирамидалары, Үндістандағы Тәж Махал тәрізді әлем жұртшылығының назарын аударатындай жарнама жасау қажеттілігі тұрғандай. Бұны шешу жолында ең алдымен ғылыми зерттеу жұмыстарын кешенді жүргізу, сәулет туындыларын талапқа сай қайта жөндеу-өңдеу жұмыстарын жүргізу қажеттілігі анық. Сонымен қатар, мемлекет және туристік компаниялар тарапынан қолдау керектігі де түсінікті. Әлемдік аренада өз тарихымызды өзіміз көрсете білмесек, өзгелердің танымағанына ренжімеу керек. Сондықтан да, халқымыздың асыл мұраларын жаңғыртқанымыз дұрыс ақ.

Елімізде 2000 жылы «Мәдениетті қолдау» жылы болып жарияланса, 2005 жылы «Мәдени мұра» бағдарламасы қабылданды. Ерте заманнан бері ұлан байтақ өлкемізде саф алтындай сақталып ұрпақтан - ұрпаққа мұра болып келе жатқан жәдігерлеріміз, ескерткіш кесенелеріміз қаншама. Олар талай-талай зұлмат күндерді бастан кешірсе де, қасиетілігі мен құндылығын жоғалтпай келеді.

Алайда, уақыт пен тарихи қозғалыстарға, табиғат күштерінің әсеріне байланысты кесенелер зақымданып, алғашқы бейнесін жоғалта бастаған. Дегенмен, тарихи ескерткіштер мемлекет тарапынан қорғауға алынып, қалпына келтіру, жөндеу жұмыстары үнемі жүргізіледі.

Мысалы, 2001 ж. Тараз жерінде сәулет өнерінің ескерткішін жөндеу, қайта қалпына келтіру жұмыстарына арналып Республикалық бюджеттен 40 000 000 теңге бөлінді. Бұл бөлінген қаржы Қарахан, Дәуітбек, Бабаджа қатын, Қали Жүніс моншасы секілді ескерткіштерді жөндеуге жұмсалды. Бұған мемлекеттік тархи мәдениет «Ежелгі Тараз» ескерткіштері қорық мұражайы басшылық жүргізді.

Қорытындылай келе, халқымыздың сан ғасырлық тағдырынан сыр шертіп тарихи куә болып отырған сәулет өнерінің жәдігерлерлін әлем жұртшылығына танымал ету үшін, келесі бағыттарда іс-шара ұйымдастыруды қолға алуды жөн санаймыз.

1. Ұлы Жібек жолын жаңғырту арқылы туризмді дамыту

2. Шетелдік туристтерді архитектуралық ескерткіштерді аралауға тарту

3. Бүкіл халық тарапынан архитектуралық ескерткіштерді сақтау мен қорғауды уағыздау

4. Жарнамалауды қолға алу. Ол үшін осы тақырыпта зерттеулер жүргізу, деректі фильмдер түсіру.

5. Жас ұрпаққа білім беру үрдісінде өлкетану материалдары мен мәдени мұра тарихын оқыту арқылы патриоттық тәрбие беру.


Әдебиет


  1. Көне Тараздың шежіресі. Тараз, 2007. – 83 бет.

  2. Байпаков К.М., Нұржанова А. Ұлы жібек жолы және ортағасырлық Қазақстан. Алматы, 1992. – 204 бет.

  3. Әулие Ата – Қарахан. Айша бибі. Тектұрмас. Алматы, 2003. – 50 бет.

  4. Бернштам А.Н. Памятники стрины Таласской долины. Алма-Ата, 1971. – 156 стр.

Каталог: rus -> all.doc -> Konferencia -> Dulaty2014
Dulaty2014 -> Ғалым а. ҚЫраубаева зерттеулеріндегі алтын орда кезеңі мен түркі тілді әдебиет
Dulaty2014 -> Тараз қаласының МӘдени тарихы көшербаева А. Ж., Иманбекова Г. М
Dulaty2014 -> Қытай деректемелеріндегі қазақ тарихының Өзекті мәселелері шолпанқұлова Қ. А
Dulaty2014 -> Қазақ мемлекеттілігі тарих толқынында
Dulaty2014 -> Әож 82-94: 930. 1: 929 М. Х. Дулатидің «тарих-и рашиди» ЕҢбегіндегі тарихи танымдық деректер
Dulaty2014 -> Әож 821. 512. 122. 091 «тарихи-и рашиди» Қазақ тарихының этникалық дерегі
Dulaty2014 -> М. Х. Дулат шығармасындағы сопылық таным көріністері мырзахметұлы М
Dulaty2014 -> Әож 82-94: 297 МҰхаммед хайдар дулати «тарих-и рашиди» ЕҢбегіндегі ислам дініне деген сенімі
Dulaty2014 -> Тараз мыңжылдық өркениеттер тарихының тоғысында
Dulaty2014 -> Ежелгі тараз тарихының жаңа беттері даурембеков Қ. К


Достарыңызбен бөлісу:


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет