Әож 342. 52(574) ТӘуелсіздік жылдарындағы мемлекеттілік пен ұлттық заңнаманың Қалыптасуы



жүктеу 106.63 Kb.
Дата21.04.2019
өлшемі106.63 Kb.

ӘОЖ 342.52(574)
ТӘУЕЛСІЗДІК ЖЫЛДАРЫНДАҒЫ МЕМЛЕКЕТТІЛІК

ПЕН ҰЛТТЫҚ ЗАҢНАМАНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ
Кенжебекова А.Р.

М.Х. Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университеті, Тараз қ.
Қазақстанның тәуелсіз дамуы уақыт өткен сайын қарқын алып, ұлттық, жалпыадамзаттық және демократиялық құндылықтар мен ұстанымдар негізінде биік мұраттарға бағыт түзеп келеді. Елімізде әлеуметтік-экономикалық, саяси-құқықтық реформалардың іске асырылуы мәдени-рухани өмірімізге жаңа сипат, тың мазмұн берді. Сондай түбірлі өзгерістер тарих ғылымының әлеуметтік қызметіне де ықпал жасады. Осыған байланысты Нұрсұлтан Назарбаев “Тарих дегеніміз өткеннің ғана сабағы емес, ол едәуір дәрежеде болашақтың да көрінісі,” “қазақ тарихы фактілердің өлі қоймасы емес, бұл өзі орасан зор дәйектеуші және дәлелдеуші күш” [1] деп атап көрсеткен болатын. Бұл тұжырым еліміздің алдында тұрған қоғамдық сананың жаңару үдерісіндегі тарих ғылымының кешенді міндеттерін айқындайды.

1995 жылғы 30 тамызда Қазақстан халқы өзінің тарихи таңдауын жасады. Бұл күні Бүкілхалықтық референдум арқылы Қазақстан Республикасының Конституциясы қабылданды. Бұл шын мәніндегі халықтық таңдау болды, өйткені, осыған дейінгі конституциялар уәкілетті органдардың шешімімен қабылданған болатын.

Қазақстан Республикасының Конституциясында тек адамның, азаматтың, мемлекеттік және қоғамдық құрылыстың мәртебесі ғана емес, сонымен бірге, стратегиялық құқықтық идеялар да айқындалды. Атап айтқанда, Қазақстан Республикасы өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет деп, ал оның ең басты құндылығы – адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары деп жариялады [2].

Еліміздің Ата Заңы адамзат баласының жүздеген жылдар бойы қалыптасқан жалпы құндылықтарын өз бойына сіңірді.

Қазақстан Республикасының конституциясы – бабалардың даналығы мен қазіргі заманның рухын бірлестіріп, үйлестірген, жүзден аса ұлттар мен ұлыстардың теңдігін тегіне қарамастан бекіткен ұлы құжат болды.

Президент Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев өзiнiң «Қазақстан жолы» атты кiтабында: «Конституцияны қабылдау қарсаңында ұзақ мерзiмдi қызу жұмыстар атқарылды. Көптеген конституциялар, әсiресе ХХ ғасырдың екiншi жартысында қабылданғандары мұқият сараптаудан өткiзiлдi. 1995 жылғы Конституция тақыр жерде пайда болған жоқ. Егемен Қазақстанда конституциялық құрылыс орнату үшiн бұрыннан жинақталған тәжiрибелер, сондай-ақ бiздiң жағдайымызға сәйкес келетiн ең прогресшiл шетелдiк тәжiрибелер барынша толық пайдаланылған едi» деп көрсетті.

Халқымыз ежелден заңға, тәртіпке аса мән бере білген. Бабаларымыздың «Қасым ханның қасқа жолы», «Есімханның ескі жолы», Тәуке ханның «Жеті жарғысы» сияқты өте маңызды ереже-заңдары болғаны баршамызға аян [1].

Әділдік іздеп келген адамға әділ шешімін айтып, тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйінін тауып, ердің құнын, нардың пұлын екі ақ ауыз сөзбен таразылаған би, шешендер елдің небір содыры мен тентегін тоқтатып, шекіскенді бітістіріп, араздасқанды татуластырған.

Демек, кең байтақ жерімізді ежелден мекендеген халқымыз әділдік пен адалдықты әрқашан ту етіп, әділ де сындарлы заңы бар өркениетті ел болуға ұмтылған. Енді тәуелсіздігін алып, азат атанып, көк туын тік ұстаған Қазақ елінің өз Конституциясы, яғни Ата Заңы бар, құқықтық мемлекет. Өркениетті қоғам құруды алдына мақсат еткен елдің Ата Заңы, заңды қорғайтын әділ соты, заңды құрметтейтін адал азаматы бар.

Конституцияда орын алған адами құндылықтарды жалпылама түрде былайша топтау дұрыс деп ойлаймын:

1) әрбір адамға тумысынан жазылған құндылықтар (өмір сүру құқығы, әркiмнiң жеке бас бостандығы, еркін жүріп-тұру құқығы және т.б.),

2) мемлекет тарапынан танылған құндылықтар, яғни: адамдардың заң мен сот алдындағы теңдігі, кемсітушілікке тыйым салу, меншікке қол сұқпау, көзқарастардың саналуандығы, адамды құқықтары мен бостандықтарынан ешкімнің айыра алмауы, халықтың егемендігі және тағы басқалары.[2]

Құқықтық мемлекеттің бір ерекшелігі сол, жоғарыда айтылған құндылықтардың қорғалуы мен іске асырылуы ең алдымен мемлекеттік органдарға жүктеледі. Алайда бұл, Конституцияның және заңдардың талаптарын орындаудан азаматтар шет қалады дегенді білдірмейді. Бұл көпдеңгейлі, кешенді жұмыс болғандықтан, оған біртұтас биліктің барлық тармақтары, құқық қорғау органдары, азаматтық қоғам институттары, қатардағы азаматтар түгел жұмылып атсалысқанда ғана нәтиже болмақ.

Оның іс жүзінде атқарылуын қамтамасыз ету мақсатында бірқатар бағдарламалық құжаттар қабылданды. Мәселен, Республика Президентінің үстіміздегі жылғы 29 қаңтарда Парламент палаталарының бірлескен отырысында жарияланған Қазақстан халқына жолдауында бүкіл Қазақстан қоғамын, соның ішінде құқық қорғау жүйесін де жаңғырту қажеттігі туралы айтылды. Мемлекет басшысы қылмыстық саясатты ізгілендіруге, екпінді ішкі ведомстволық мүддеден азаматтардың құқықтарын қорғауға қарай ауыстыруға, сондай-ақ халықаралық жоғары стандарттарға жауап беретін жаңа құқық қорғау жүйесін қалыптастыруға қарай алған бағытымыз жалғаса беретінін және бір рет растады.

2010-2020 жылдарға дейінгі кезеңге арналған Құқықтық саясат Тұжырымдамасында бұл бағыт сақталды, және Конституцияның принциптері мен нормаларын, ең алдымен, мемлекеттік билік органдары мен оның лауазымды адамдарының қызметінде толыққанды іске асыру, бұл ретте Конституцияны тікелей қолданумен қатар ағымдағы заңнама және құқық қолдану арқылы оның әлеуетін қамтамасыз ету конституциялық құқықтың маңызды міндеті ретінде айқындалды.

Біздің мемлекеттің ең қымбат қазынасы – адам, адамның өмірі мен құқықтары және бостандықтары. Осылай көрсетілген жаңа Конституция 2007-жылы 21-мамырда өзгертулер мен толықтырулар енгізіліп, қайта бекітілді. Жаңа Ата заңымыз елдегі тұрақтылық пен бірлікті, татулықты, әрбір азаматтың құқықтарын қорғауды көздейді. Осы Конституциямызды басты назарға алып, Елбасымыз Н.Назарбаев биылғы жылдың 28 тамызында «Қазақстан Республикасының 2010 жылдан 2020 жылға дейінгі кезеңге арналған құқықтық саясат тұжырымдамасы туралы» Жарлыққа қол қойды.

Осы Ата заңда көрсетілген адам, азаматтың бостандықтары мен құқықтарын сақтауда, қорғауда оның тетіктерін одан әрі қалай дамытуға болады? Мемлекетіміздің дамуы үшін қандай жағдайлар жасалынуы тиіс? Міне, осы орайда тұжырымдамадағы құқықтық жүйенің бірнеше саласы бар десек, оның негізі аталған құжат болып табылады. Тұжырымдаманың маңыздылығы да сонда, ол бір жағынан құқықтық құжат болса, екіншіден, саяси құжат. Сондықтан ол ұлттық заңнаманың негізгі салалары – конституциялық, әкімшілік, азаматтық, банктік, салықтық, қаржылық, кедендік, экологиялық, қылмыстық іс жүргізу, қылмыстық-атқарушылық заңдарын жетілдіруге қызмет етеді. Демек, осы тұжырымдама негізінде барлық мемле­кеттік және мемлекеттік емес мекемелер бірігіп, алда тұрған міндетті айқындап, жүйелі түрде жұмыс атқаруы тиіс.

10 жылға межеленген ұзақ мерзімдік құжат құқықтық жүйенің барлық саласын жетілдіруді көздейді. Көзделген мақсаттың ең бастысы – еліміздің құқықтық саласын халықаралық талапқа сай гуманизациялау. Яғни ол бойынша аңдаусызда жаза басып, істі болған азаматтардың жазасы барынша жеңілдетілмек. Әсіресе өлім жазасын қолдану аясы қысқартылып, Қазақстан жағдайында өлім жазасының іс жүзінде жойылғанын айта кету қажет. Тағы бір жаңалық – бұдан былай қылмыстық жауапкершілікке тек жеке тұлғалар ғана емес, заңды тұлғалар да тартылмақ.

Еліміздегі жалпы құқықтық саясатты жүргізуде аталған тұжырымдаманың маңызы өте зор, ол алдағы он жылдағы құқықтық жүйе дамуының негізгі бағыттарын айқындайтын құқық саласының өзегі болып табылады.

«Қазақстан зайырлы мемлекет болып табылады, онда конфессияаралық татулық пен келісім салтанат құруда, дінге сенушілермен қатар атеистік көзқарасты ұстанатын азаматтардың да құқығы құрметтеледі. Мемлекет діни қызмет саласына араласпайды, алайда конфессиялармен өзара іс-қимылды қамтамасыз етуі және азаматтардың діни сенім бостандығы құқығын қорғауы тиіс, ол үшін осы салада тиімді мемлекеттік саясат қалыптасуы тиіс» деп дін саласына да аса мән беріліп отыр бұл құжатта [3].

Ал салық саласында «Салықтар мүмкіндігінше аз болуы тиіс», «Оларды алуға жұмсалған шығындар да неғұрлым аз болуы тиіс», «Салық мемлекеттің экономикалық саладағы құрылымдық саясатына сәйкес болуы тиіс. Ұлттық құқықтың негізгі міндеттерінің бірі мемлекеттік қаржы бақылау жүйесін жаңғыртуды қамтамасыз ету болып табылады, бұл ретте мемлекеттік қаржы бақылау органдары қызметінің құқықтық, оның ішінде іс жүргізу негіздерін нығайту қажет» делінген.

Табиғатты қорғау заңнамасы туралы «Табиғатты тиімді пайдалануды және экологиялық нормативтерді сақтауды, экологиялық таза өндірістерді дамыту мен азаматтардың қауіпсіз жүріп-тұруын дамытуды ынталандыруға тиіс» деп айтылған.

«Заң саласына қылмыстық құқықты одан әрі дамыту бұрынғыдай қылмыстық саясаттың векторлығын ескере отырып жүргізілуге тиіс. Ізгілендіру – ең бастысы, алғаш рет ауыр емес және ауырлығы орташа қылмыстар жасаған адамдарға, сондай-ақ халықтың әлсіз топтары – жүкті және кәмелетке толмаған балалары бар жалғызбасты әйелдерге, кәмелетке толмағандарға, жасы ұлғайған адамдарға қатысты болуға тиіс. Қолданыстағы қылмыстық кодекс – қылмысқа қарсы күрестің, адамның құқықтары мен бостандықтарын, мемлекет пен қоғамның мүдделерін қылмыстық-құқықтық қорғаудың жеткілікті пәрменді құралы. Қылмыстық заңды ҚР ратификациялаған халықаралық шарттармен сәйкес келтіру маңызды болып табылады. Қылмыстық сот ісінің оңтайлы моделі жасалмайынша мемлекеттің қылмыстық саясаты тиімді болмақ емес», – делінген тұжырымдаманың 2-ші бөлім, 9-шы тарауында.

Сондай-ақ «Алқабилердің қатысуымен сот қарапайым қылмыстық істер санаттарын біртіндеп кеңейту және айыпталушылар мен күдіктілерге ғана емес, сонымен бірге жәбірленушілерге, куәлерге де қылмыстық істер бойынша білікті заң көмегін ұсыну тетігін одан әрі жетілдіру керек» деп халықтың құқықтық сауаттылығын арттыру жағы да көзделіпті.

Үшінші бөлімде құқық қорғау органдары қызметкерлерінің біліктілігі мен тәртібіне талапты күшейту қажет деп көрсетілген. «Ішкі істер органдарының басты міндеттері қоғамдық тәртіпті қорғау және қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, жеке адамға, меншікке қарсы қылмыстарға және басқа да қылмыстарға қарсы күрес болып табылады. Құқық бұзушылықтардың алдын-алуда олардың жылдам әрі барабар әрекет етуін қамтамасыз етуге бағытталуы тиіс» деп құқық қорғау органдары қызметкерлеріне жауапты міндет жүктелген.

Осылайша барлық саланы қамтыған бұл тұжырымдамада келешегіміздің бағыт-бағдары ғана емес, сот-құқықтық реформаны одан әрі жетілдіру жағы басты назарға алынып отыр.

Тұжырымдамада: «Ақысыз заңгерлік көмек көрсететін адвокаттардың еңбегіне ақы төлеуге әкімшілік ету жүйесі де түзетуді қажет етеді. Аталған жүйені шоғырландырылған және ашық ету қажет, бұл бюджет қаражатын тиімді пайдалануға мүмкіндік береді. Қалалық және ауылдық жерлерде біркелкі емес адвокаттық қызмет көрсетумен қамтудың мәселесін бірте-бірте шешу қажет» делінген. Демек, ауылдық жерлердегі халықтың да құқық­тық сауаттылығын арттыруда тегін заңды көмек көрсетіліп жатса нұр үстіне нұр.

Ал осы тұжырымдаманы іске асырудың тиімділігі мен тиісінше ұлттық құқықтың тұрақтылығы, құқықтық реттеудің пәрменділігі мемлекеттік биліктің барлық тармағының өзара іс-қимылына, билік органдары қабылдаған шешімдердің сапасына және лауазымды тұлғалардың жауапкершілігіне байланысты.

Сонымен, 1995 жылы қабылданған Ата заң сол кездегі саяси күштердің өзара қатынасын және президенттік, сондай-ақ атқарушы билік позициясының күшейгендігін бейнеледі. Президент биліктің үш тармағының қызметін қамтамасыз ететін қазы ретінде және атқарушы биліктің қызметіне ықпалды әсер ету құралдарына ие болды. Сонымен қатар, ол сот жүйесіне де өзінің күшті ықпалын жоғалтқан жоқ, керісінше күшейте түсті десек орынды болар. Жаңа Конституция бойынша Конституциялық бақылау және қадағалау жүйесінде де елеулі өзгерістер болды. Аталмыш құжат бойынша, Қазақстанда алдында орын алған Конституциялық Соттың орнына Конституциялық Кеңес органы құрылды. Негізінен осы Құжат Қазақстандағы саяси жүйе конструкциясын айқындады. Ата заңымызға ҚР 1998 жылғы 7 қазандағы №284-І және 2007 жылғы 21 мамырдағы №254-ІІІ Заңдары арқылы енгізілген өзгертулер мен толықтырулардың нәтижесінде оның демократиялық сипаты арта түсті [3].

Бүгінгі күні Қазақстанның саяси саладағы басты құндылығы – тұрақтылық. Уақыт көзі анық. Конституциямыздың негізіне салынған принциптермен бекітілген саяси жүйе, соның ішінде күшті президенттік биліктің орнығуы, осы үрдіске айтарлықтай салмақ берді, себеп болды десек, артық болмас. Баршаны бір мақсатқа ұйыстыра, ел ішінде тұрақтылық пен келісім орнату биік жетістік.

Сөзсіз, мемлекеттің саяси институт ретінде күшті болуы, биліктің әрбір тармағының қоғам ішінде әсерлі саяси субъектіге айналуын қажет етеді. Олай болса, бүгінгі күннің міндеті, мемлекеттілікті нығайтудың конституциялық қағидаттарын жүзеге асыру бойынша жан-жақты әрі кешенді жұмыс атқару.

Конституция азаматтардың әлеуметтік құқықтарын қорғауда ерекше орын алатындығы сол – мемлекеттік деңгейде әлеуметтік құқықтарына кепілдік беріп, қорғау міндеттелген. Соның нәтижесінде азаматтардың құқықтары сақталып қана қоймай, материалдық тұрғыдан да қамтамасыз етілуде. Ата Заңымызда айқын белгіленген тағы бір мәселе жұмыссыздық, мүгедектік, қарттық және жалғызіліктік жағдайында азаматтың денсаулығын сондай-ақ оның отбасының игілігін қолдау үшін әлеуметтік саясат жүргізу болып табылады. Бұл орайда Конституциялық Кеңестің рөлі ерекше. Өйткені, ол Конституцияның жоғарылығын қамтамасыз ететін мемлекеттік орган болып табылады. Мемлекет адамдардың заман ағымына лайықты бақуатты өмір сүруіне қажеттіліктің бәрін жасауға міндетті десек, біздің мемлекетіміз үшін адамға деген қамқорлықтан, оны материалдық тұрғыдан қорғап, әл-ауқатын арттырудан басқа артық ешнәрсе жоқ. Мұны адам өмірін және құқықтарын конституциялық тұрғыдан мойындау деп түсінген дұрыс.

2007 жылдың 21 мамырында “Қазақстан Республикасының Конституциясына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы” Заңның қабылданғаны баршаға мәлім. Бұл күнделікті өмірде қарапайым халық үшін көптеген мүмкіндіктерге жол ашты. Негізгі Заңға енгізілген өзгерістер мен толықтырулардың оңды нәтижелерін еліміз бүгінде көріп отыр. Құқықтық мемлекет болған соң, әлемдік тәжірибеден өмірлік мәні зор, ең бастысы – халықтың игілігіне жарайтын дүниелерді алып, қолданысқа енгізудің ұтымды жақтары көп. Бұл ретте тұтқынға алу және қамауға алуға санкцияны тек сот беретіндігін, сондай-ақ, өлім жазасын қолдану ауқымына шектеу қойылғанын қуана құптаған дұрыс. Тағы бір ашық айтып қана қоймай, ел болашағы үшін жасалған игілікті қадамдардың бірі деп бағалауға тұратын қадам қоғамдық бірлестіктерді мемлекеттің қаржыландыруына салынған тыйымның алынуы болып саналады. Міне, осындай өмірлік қажеттіліктерден тұратын, нақтылай түссек, адамның бақуатты өмір сүруі үшін жасалған қадамдар біздің конституциялық реформаны саяси-құқықтық сипатта жүргізген мемлекет екендігімізді білдіреді.[4]

Қазақстан Республикасында жасалатын нормативтік құқықтық актілердің бірде-біреуі тек қана қазақстандық заңнамаға сүйеніп жасалмайды. Әрқашан алдын ала осындай нормативтік құқықтық актілер жасалып жатқан немесе қабылданған елдің тәжірибесі зерттеледі.[5] Сондықтан салыстырмалы құқықтанудың ішінен тар мағынадағы арнайы әдіс ретінде «салыстырмалы құқықтануды» бөліп көрсетуге болады. Салыстырмалы әдіс халықаралық шарттарды дайындау процесінде, мемлекеттің ұлттық заңнамасындағы кемшіліктерді анықтау процесінде, халықаралық, аумақтық және ұлттық нормалардың айырмашылығы мен ұқсастықтарын анықтауда, ұлттық нормалардың тиімділігі мен халықаралық құқықтың жалпыға танымал қағидаларының жүзеге асу деңгейін бағалауда маңызды рөл атқарады. Ұлттық және халықаралық құқықтың арақатынасы мәселелерін дайындау қазіргі құқықтануда өзекті болуда. Сонымен қоса салыстырмалы құқықтану ғылымда дамушы бағытқа ие, ал ондағы салыстырмалы әдіс ақырындап жалпы ғылыми әдіске айналуда.



Заңнаманы білу, сыйлау, құрметтеу секілді құндылықтардан тұратын құқықтық мәдениетіміздің дамуына Ата Заңымыз жарқын жол ашқаны ақиқат. Жалпыхалықтың құқықтық мәдениеттің дамуы қоғамның алға басуына өзіндік ықпалын тигізіп отырады. Конституциялық құқығының бұзылуына ешкім жол бермесе, тиісті орындардан конституциялық құқығын талап ете білсе, бірінші кезекте ел заңнамалары бұзылмайды. Заң талабына сәйкес жұмысы жүрген мемлекет өркениетке қарыштап қадам басатыны тағы белгілі.
Әдебиет


  1. Назарбаев Н. Тарих толқынында. –Алматы: Атамұра, -1998. –237 б.

  2. Қазақстан Республикасының 1995 жылғы Конституциясы (21.05.2007ж. енгізілген өзгертулермен)

  3. Қазақстан Республикасының 7 қазан 1998 жылғы "Қазақстан Республикасының Конституциясына өзгерiстер мен толықтырулар енгiзу туралы" Заңы. //"Егемен Қазақстан", 08.10.1998 ж.

  4. 25 қазан 1990 жылғы "Қазақ ССР-iнiң мемлекеттiк егемендiгi туралы" Декларация.

16 желтоқсан 1991 жылғы "Қазақстан Республикасының мемлекеттiк тәуелсiздiгi туралы" Қазақстан Республикасының конституциялық заңы.
Каталог: rus -> all.doc -> konferencii -> 11-12
11-12 -> Дипломат пен консулдың жеке басына қол сұҚпаушылық иммунитеті кадралиева Н. А
11-12 -> Азаматтық ҚОҒам мен қҰҚЫҚТЫҚ мемлекеттің Қазақ жеріндегі қалыптасу жолдары көшербаев С. Б., Алимбетов А. В
11-12 -> Религиозная идеология в сознании человека
11-12 -> Әож 342: 314. 745. 22 Қазақстан республикасындағы босқындар мәселесін қҰҚЫҚТЫҚ реттеу жолдарын жетілдіру
11-12 -> Әож 940,5 (574) ТӘуелсіз қазақстан бейбітшіліктің, келісімнің ЖӘне жасампаздықТЫҢ 20 жылы
11-12 -> Кеден одағЫ: интеграция үрдісінің негізгі кезеңдерінің бірі ретінде нұрмағанбетов Е. С
11-12 -> Заңды жауапкершілік-жеке адамның,ҚОҒамның, мемлекеттің мақсат мүддесін қОРҒаудағЫ Өте күрделі, маңызды шара. Рзабай А. И. «Жамбыл гуманитарлық-техникалық»
11-12 -> Әож 343. 232 Сот төрелігіне және жазаның орындалу тәртібіне қарсы қылмыстарды дұрыс саралаудың маңыздылығЫ
11-12 -> Әож 347. 426. 42 МҮліктік емес өзіндік қҰҚЫҚтардың ҰҒымы мен түрлері
11-12 -> Жерге жеке меншік қҰҚЫҒының ТҮсінігі және жалпы сипаттамасы онғарбаева А. К


Достарыңызбен бөлісу:


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет