Жас мамандарды кәсіби іс-әрекетке бейімдеу жолдары тұрдалиева Ш. Т., Маманова А. Т



Дата30.04.2019
өлшемі48.5 Kb.
#125418

ӘОЖ 159.9.072.5
ЖАС МАМАНДАРДЫ КӘСІБИ ІС-ӘРЕКЕТКЕ БЕЙІМДЕУ ЖОЛДАРЫ
Тұрдалиева Ш.Т., Маманова А.Т.

М.Х. Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университеті, Тараз қ.
Адамның іс-әрекеті – күрделі құбылыс. Іс-әрекет – адамның қоршаған ортаға деген белсенді қатынасының бір формасы немесе қоршаған орта мен субьектінің өзара қатынасының динамикалық жүйесі. Белгілі бір өнім адам іс-әрекетінің нәтижесі болып табылады. Адам, еңбектің қай түрімен айналысса да, өмірге ең алдымен қайраткер, іскер және жасампаз болып келеді. Оның арнайы әрекеті еңбекте, еңбек іс-әрекетінің актісі түрінде қалыптасады. Адамның басты ерекшеліктерінің бірі – адамның еңбекке қабілеттілігі, ал кез келген еңбек түрі іс-әрекет болып табылады. Белгілі бір қоғамдық функцияларды атқаратын әрекеттерінің жиынтығы еңбек әрекетінің белгілі бір түрін құрайды.

Кәсіби әрекетке тән мотивтерді нақты бейнелеу сынағы Ф. Герцбергтің екі факторлы теориясында көрсетілген. Факторларлың бірінші тобына еңбек өнімділігінің жоғарылауын анықтайтын мотивтер кіреді: жақсы жалақы, қызмет бойынша көтерілу мүмкіндігі, еңбектегі жетістіктерін мадақтау, жұмыс мазмұны, т.б. Мотивтердің екінші тобы бірінші кезекте еңбек көріктілігімен байланысты: күш-зорлықсыз, стрестік жағдайларсыз жұмыс, жұмыс орнындағы ыңғайлылық, басшалармен және әріптестермен жақсы жағымды қатынаста болу, т.б.

Мотивациядағы түрліліктің тағы бір аспектісі бар. В. Врумның мотивация теориясына сәйкес, белгілі бір мақсатқа жетуге белсенді ойлар үш ауыспалыға байланысты:

- жұмсалатын күштер тілеген нәтижелер береді деген күтім (мүмкіндікті бағалау, егер жұмсалатын күш пен нәтиже арасында ешқандай байланыс болмаса, онда мотивация төмендейді, тіпті жоғалып кетуі де мүмкін);

- алынған нәтижелер артынан күтілетін марапаттарды шақырады деген күтім (ос байланыстардың болмауынан немесе бұл байланыстың марапат туралы көріністерге сәйкес келмеуінен мотивация деңгейі төмендейді);

- марапат алушы нақты адам үшін валенттілік (құндылық).

Адамның іс-әрекет түрлерінің психологиясын, еңбекті ғылыми негізге сүйене отырып ұйымдастыру мәселелерін еңбек психологиясы қарастырады. Оның мақсаты әр түрлі еңбектегі мамандық ерекшеліктерін, еңбек дағдыларының қалыптасуын, өндірістік-кәсіптік жағдайдың адамға тигізетін әсерін, құрал-аспаптардың құрылысы мен орналасуын, хабар жүйелерінің қажетті заттарын зерттеу. Еңбек дегеніміз – адамдардың материалдық және рухани қажетін қанағаттандыратын қоғамдық пайдалы өнім өндіруге бағытталған іс-әрекет. Еңбек өнімдерін жасауға қатынасу арқылы адам өмір сүріп отырған өндірістік қатынастар жүйесіне араласады. Бұл екі фактор еңбек әрекетіне көзқарас пен еңбек мотивін қалыптастырады.

Нақты индивидтің қабілеттілік, қызығушылық және мүмкіндіктерінің есебі негізінде кәсіби ұсталыққа ұмтылысты жүзеге асырудағы кезеңдердің бірі оқуға немесе шынайы әрекетті орындауға үміткерлерді кәсіби іріктеу жүргізу болып табылады. Кәсіби іріктеу - бұл өзінің жеке қасиеттері бойынша нақты мамандықтың талаптарына көбірек сәйкес келетін тұлғаларды анықтауға бағытталған шаралар кешені. Кәсіби іріктеу өзіне адамның әлеуметтік мінездемелері мен оның жалпы білімділік және арнайы дайындық деңгейін зерттеуді, сондай-ақ медициналық және психологиялық тексеру, -адамды зерттеудегі бұл бағыттар көп жағдайда бір-бірімен тығыз байланысты және бірін-бірі толықтырып тұратын өзбетінше іріктеу түрі ретінде көрінеді.

Адамды еңбекте жоғары көрсеткіштерге жетуге жетелейтін себептер өмір сүріп отырған өндірістік қатынастарға тікелей байланысты. Адамдардың екбекке құлшынуы тек қана жеке мүддеден тумайды, сонымен қатар қоғам мүддесін ойлаудан тұрады. Сонымен қатар адамның екке деген ынтасы оның жаңа еңбекке араласуындағы бейімделуі. «Кәсіби адаптация», - бұл жұмысқа жаңа түскен адамның өз ортасына біртіндеп төселіп, бейімделуі. Төселудің алғашқы кезеңі өндірістік практика кезінде, негізгі жағы нақты жұмыс үстінде жүзеге асады.

Мамандық таңдауда Ж.Аймауытовтың пікірінше, қазақ жастарына мамандықтың жаманы жоқ, бірақ, мұның кез келгеніне икемділік қажет, бұл жәй күнелту, тамақ табу, отбасын асыраудың ғана жолы емес, ол үлкен өнерді, зор шеберлікті қажет ететін процесс.

Ал, мамандықты дұрыс таңдау үшін ең алдымен өзі және өзінің қабілеті туралы толық білу керек екендігіне ерекше мән берген американ зерттеушісі Ф.Парсонс болды.

Тұлға және мамандық таңдау қатынасы туралы В.Д.Шадриков, Т.В.Кудрявцев, К.А.Абульханова-Славская, Ю.П.Поваренков, Б.Г.Ананьев Е.А.Климов еңбектерінде жалпы еңбек іс-әрекеті, оның тұлға дамуына, жеке қасиеттеріне тигізетін ықпалы қарастырылған.

З. Фрейд бойынша, еңбек адам өмірін құрайды және мәнді етеді. Еңбек іс-әрекетінде адам өзі үшін қолайлы қызмет атқарады, себебі ол ақиқат өмірге бейімделуге және үйренуге мүмкіндік жасайды. Сөйтіп адам есеюге ұмтылыс жасайды. Оның ойынша, адамдар көп уақытын еңбек іс-әрекетіне жұмсаса, адам бойындағы қуат жасырын түрде қалып, махаббат пен жеке белсенділікке аз қуат қалады.

Әр маман өзінің жұмысында кәсіби бейімділігімен байланысын еске түсіруге болады. Жаңа оқу бітіріп келген жас маман орташа есеппен жаңа жұмыс орынына 6 айдан 3 жылға дейін үйренеді. Сол уақытта жас маманның кәсіби бейімделуі процесін жандандыруға және жеңілдетуге қалай болады? Ең алдымен өзін жақсы басқара алатын адам ғана жақсы маман болады.

Кез келген менеджер үшін жұмыскерлердің еңбек нәтижесі және қанағаттануы оның қабілетімен ғана емес, сонымен қатар жеке тұлғалық мінездемесіне де байланысты деген пікірмен кейбір психологтар келіспеуі де мүмкін. Шынында да, көбі таңдалғаннан маманның жеке тұлғасы туралы «Сен – бұл сенің жасаған нәрселерің» деп айта алады. Жұмысқа шықпаған күндерінің саны, өнімділік, еңбекке құлшыну, өтірік айту, тб. өлшемдер тек ұйымдастыратын факторлар (жекелік стилі және корпоративті мәдениет) қызметтері ретінде қарастырылып қана қоймай, сонымен қатар жұмыскерлердің мінездемелеріне тәуелді келеді. Жеке тұлғалық мінездемелер мен мамандық таңдау, еңбек мотивациясы, өнімділік, жұмысқа қанағаттанушылық, жұмысқа байланысты стресс, сонымен бірге жұмысқа келмеген күндер, өндірістен жарақат алушылық, т.б. әдебиеттер жеткілікті болса да оның көмегі әркелкі. Соңғы уақытта мамандық өзгерту, жаңа еңбек әрекетіне бейімделудегі қиындықтар, жұмыстағы деңгейі, оқыту нәтижесі сияқты жеке тұлғалық қасиеттермен және факторлармен байланысты екені кездеседі.

Еңбек іс-әрекетінің психологиялық ерекшеліктері төмендегі мәселелерді қарастырады, олар:



  • кәсіби іс-әрекеттің нақты түрлерінің психологиялық ерекшеліктері (оның құралы, жағдайы, мазмұны ұйымдасытырлуы, қателерді талдауы, мамандықтың жіктелінуі және тб.);

  • еңбектің қауіпсізідігіне, сенімділігіне, құндылығына адамның индивидуалды-психологиялық ерекшеліктерінің ықпалы;

  • адамның кәсіби жарамдылығының қалыптасуының психологиялық заңдылықтары (еңбекке кәсіби бағдар, кәсіби іріктеу, кәсіби дайындық, бейімделу );

  • еңбек субьектісінің қызметтік жағдайы (зорығу, эмоциялық қысым, стресс және тб);

  • адам мен техниканың өзара қатынасының психологиялық заңдылықтары;

  • жаңа техниканы эксплуатациялау және құрастыру процесіндегі инженерлік-психологиялық қамтасыздық (жоба, бағалау т.б.).

Адамның басты ерекшеліктерінің бірі – адамның еңбекке қабілеттілігі, ал кез келген еңбек түрі іс-әрекет болып табылады. Кез келген қарапайым іс-әрекеттің белсенділік формасы, қозыдырушы себептері бар және ол белгілі жетістіктерге бағытталады. Мотив бұл адамның белгілі ір әрекет үшін саналы меңгерілген талаптануы. Кәсіби іс-әрекеттің мотивтерінің құрылымы кез келген іс-әрекеттің төменде көрсетілген факторлар жиынтығы - оның себептері бола алады. Олар мыналар:

1. Іс-әрекеттің жүру барысынан рахат алу, қанағаттану;

2. Іс-әрекеттен өнім немесе қорытынды алу (жасайтын өнім, білім, тәжірибе жинақтау және тб.);

3. Іс-әрекет үшін марапатталу (жалақы, қызметінің жоғарлауы, табысқа жету және тб.);

4. Іс-әрекеттен ауытқу және оны дұрыс орындамау жағдайында болатын шаралардан аулақ болуға ұмтылу, жауапқа тартылуды болдырмау.

Еңбек іс-әрекеттерінің мотивтері құрылымын зерттеуде румын ғалымы К. Замфир өз ұсыныстарын айтқан. Олар: ішкі мотивация, сыртқы дұрыс мотивациялар және сыртқы кері мотивациялар. Ішкі мотивтерге, ол жұмыс барысында қызметкер санасында пайда болатын сезімдерді жатқызады. Оның қоғамның пайдалы екенін түсінуі, қанағаттануы, жұмыстан алатын жақсы әсер, еңбек процесі мен оның қорытындылары. Сонымен қатар, К. Замфирдің пікірінше, жалпы сыртқы мотивациялар адамның өз қажеттіліктерінен туады. Сондықтан да, осының негізінде жұмыскер ішкі қысымдарсыз-ақ өз еркімен, ойындағыдай істер атқарып, еңбек етеді.

Тұлғаның кәсіптену мәселесі жалпы мамандық пен тұлға арасындағы маңызды мәселелердің бірі. Олардың өзара байланысының екі негізгі парадигмалары бар:


  1. Мамандықтың тұлғаға ықпалын жоққа шығару. Мұнда тұлға мамандық таңдағанымен оны меңгеру және қызметтік міндеттерді шешуде өзгермейтінін сипаттаған.

  2. Тұлға мен мамандықтың өзара әсерлесуінде өзгерістерге ұшырайтынын тұжырымдаған.

Осы тұжырымдамадан кейін психология ғылымында мамандандыру ұғымы пайда болды. Бұл процесс мамандық таңдағаннан кейін оның соңғы кәсіби өміріне дейін жалғасады. Болашақ кәсіптік мақсаттың этаптары және жол ретінде келесі мақсаттарды бөлумен сипатталады, олар: алдағы мақсатты мағынамен байланыстыру дәрежесі, нақты мақсаттың анықтығы, мақсаттың тұрақтылығы, мақсаттың шынайылығы, таңдаған мақсатты нақты білу, таңдаған мамандығы жайлы толық мағлұмат алу, білім ордасы, жұмыс орны жайлы нақты професиографиялық ақпарат алғанда оны жеке дара түсіну дәрежесі, кейбір кемшіліктердің болуына дайын болу және т.б.

Әрбір тірі табиғат иесі жолындағы кедергілерді жеңуге, өсуге бағытталады. Адам баласы да жекелік, рухани өсуге, табысқа жетуге талаптанады. Табыс дегеніміздің өзі адамның өзін-өзі көрсете алуы. Адам өзінің табысқа деген жалғыз жолын табуы тиіс. Нақты өмірде біз не көріп тұрмыз. Әр жас маманға ерекше еңбек күші ретінде қарап, өзіне тән еңбекті қабылдауы, еркі, өзіндік әрекет жасай алатын ортасы бар екенін ескере отырып, оның кәсіпке, мамандығына деген ынтасын арттыру, олардың кәсіби қабілетін, диалектикалық дүниетанымын, өмірлік мақсат-мүддесін айқындауға, жеке басының қасиеттерін дамытып, оны қоғам талабына сай іске асыруға белсендіру, еңбек әрекетіне дұрыс бейімделуге, кәсіптенуге көмек көрсету үздіксіз кәсіби білім мен қолдау процесінің ғана жемісі болып табылады.


Әдебиет


  1. Жақыпов С.М. Жалпы психологияға кіріспе: Оқу құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 2007. – 230 б.

  2. Абульханова-Славская К.А. Деятельность и психология личности.-Москва.: Наука., 1980.

  3. Климов Е.А. Психология проффесионала. – Москва.: Воронеж, 1996.

Каталог: rus -> all.doc -> Konferencia -> konf 2015 I
konf 2015 I -> Электрондық Үкіметтің ҚҰжатайналымын бұлтты технология негізінде қҰру қазбеков Қ. Ж., Абдувалова А. Д
konf 2015 I -> Туннельды су тастағыштардың соңҒы жағындағы бьеф жалғастыру режимдері тәңірбердиева Ү., Жұрымбаева Р
konf 2015 I -> Әож 626. 81(574) талас өзені алабының жер беті суларының мониторингі және қазіргі жағдайы
konf 2015 I -> Әож 627. 886 Жоғары арынды су тораптарының су тастау қҰрылымдарынан келетін қауіптер
konf 2015 I -> Әож 627. 843: 532. 533 ТӨменгі бьефтің ҚҰрылғыларының ЕҢ тиімді формалары мен мөлшерлерін анықтау
konf 2015 I -> Әож 62-214. 4: 62-85 ЖҰмыс істеу принципі бойынша жел қОЗҒалтқыштарын классификациялау
konf 2015 I -> Жамбыл облысындағы экономика салаларының сумен қамтамасыз етілуін болжау
konf 2015 I -> Хіх ғ. 50-60 жж. Жетісуға казак-орыстарының орналасуы және олардың Әлеуметтік жағдайы күзенбаева Л. Е
konf 2015 I -> Анализ применеия клеев и клеевых соединений в легкой промышленности
konf 2015 I -> Java технологиялары негізінде мобильді қосымша қҰрудың маңызы


Достарыңызбен бөлісу:




©kzref.org 2023
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет