Жергілікті бюджеттің қалыптасуы және орындалуы


Бюджетаралық қатынастарды жетілдіру перспективалары



бет12/12
Дата22.06.2022
өлшемі485 Kb.
#174693
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   12
Байланысты:
Жергілікті бюджетті реттеу мәселелерін талдау

3.2 Бюджетаралық қатынастарды жетілдіру перспективалары

Бюджеттік процестегі жоғары және төмен тұратын бюджеттер арасындағы бүктемелеуленген қатынастарды бюджетаралық қатынастар деп атайды. Бюджетаралық қатынастар жүйесі тек қана республикалық бюджет пен республиканың аймақтар бюджеттері арасындағы қатынастардан тұрмайды, оған аймақтар ішіндегі облыстық және аудандық бюджеттер арасындағы қатынастар да кіреді. Бюджетаралық қатынастардың негізі болып мемлекеттік басқару деңгейлерінің өкілеттілігі мен функцияларын айқын шектеу, бюджет деңгейлері арасында кірістер мен шығыстарды бөлу әдістерінің бірлестігі табылады.


Бюджетаралық қатынастар белгілі принциптерге негізделеді. Қазақстан Республикасының Бюджеттік кодексінде келесі бюджетаралық принциптер мазмұндалған:

  • төмен тұрған бюджеттердің жоғары тұрған бюджеттермен арақатынасындағы теңбе-теңдік;

  • түсімдердің келесі шектеу критерийлерін есепке ала отырып, оларды тиімді бөлу:

а) төмен тұрған бюджеттер маңында тиянақты сипаттары бар, сыртқы факторлардың әсеріне тәуелсіз салықтық және салықтық емес түсімдер бекітіледі;
ә) мемлекеттік мекемелер көрсеткен қызметтерге төленген төлемдер салықтық және салықтық емес түсімдер ретінде сол қызметтерді қаржыландыратын бюджеттің кірісі болып түседі;
б) қайта бөліс сипатты және салықтық базасының жайғастыруы бір қалыпты емес салықтар бюджеттік жүйенің неғұрлым деңгейіне бекітіледі;
в) салықтар және бюджеттің басқа міндетті түсімдері неғұрлым оларды жоғары дәрежеде жинайтын бюджет деңгейіне бекітіледі;
г) тиянақты аумақтық салықтық база бойынша жинайтын салықтар жергілікті бюджеттер маңына бекітіледі.

  • әкімшілік-аумақтық бірліктер бойынша бюджеттік деңгейлерді қамтамасыз етуді теңестіру;

  • жергілікті атқарушы органдардың мөлшерлес деңгейде мемлекеттік қызмет көрсетуді қамтамасыз ету;

  • мемлекеттік қызметті максималды тиімді түрде және нәтижелі көрсету, яғни мемлекеттік қызмет көрсетуді неғұрлым соларды тиімділік және нәтижелік түрде өндіретін және көрсететін мемлекеттік органдар маңына бекіту;

  • мемлекеттік қызмет көрсету деңгейді оларды алушыларға максималды жақындату, яғни мемлекеттік қызмет сапасын жоғарлату мен оларды алушылардың сұраныстарын жақсы білу үшін қызмет атқаруды бюджеттік жүйенің неғұрлым төменгі деңгейіне беру;

  • алынған ресми трансферттер мен несиелерді тиімді және бекіткен мақсатта пайдалану маңындағы әрбір бюджет деңгейінің жауапкершілігі.

Тәжірибеде бюджетаралық қатынастарды реттеудің әр түрлі формалары бар. Олар бюджет деңгейінің әр біреуінің салықтық потенциалы, аймақтардың мұқтаждықтарын объективті бағалау нәтижесі мен бекітілген натуралды нормалардың есебі арқылы анықталады. Республиканың бюджеттік кодексі бойынша бюджетаралық қатынастар реттеудің формалары ортамерзімді фискалдық саясатқа сәйкес тағайындалады.
Республикалық және облыстық, республикалық маңызы бар қалалар мен астана бюджеттері арасындағы бюджетаралық қатынастарды реттеу формалары жөнінде ресми трансферттер мен бюджеттік несиелер қолданылады. Ал облыстық және аудандық, облыстық мағынадағы қала бюджеттері арасындағы бюджетаралық қатынастар ресми трансферттер, бюджеттік несиелер және кіріс бөлу нормативтер арқылы реттеледі.
Жергілікті жерлерде мемлекеттік басқарудың тиімділігі, ең алдымен, орталықтың, функциялар мен өкілеттіктерді, сондай-ақ аумақтық дамудың көптеген мәселелерін шешу жауапкершілігін жергілікті деңгейге барынша көбірек беру процесіне байланысты болғандықтан, қазіргі кезде бюджетаралық қатынасты жетілдіруге үлкен мән беріледі.
Жергілікті билік заң жүзінде белгіленген салықтық-бюджеттік автоноимяға ие болмайынша, олар қоғамдық қаржыны тиімді басқаруға, бюджеттік саланы қайта құрылымдандыруға және тиісті аумақтың экономикалық дамуы үшін қолайлы жағдай жасауға мүдделі болмайды. Нақты, заң жүзінде белгіленген салықтық-бюджеттік өкілеттілік ғана жергілікті билік органдарының өздерінің қаржылық және әлеуметтік-экономикалық саясатының нәтижелері үшін жауапкершілігіне нақты, айқын қолдау көрсетілген құқықтық механизмдердің негізі болуы мүмкін. Әрине, бюджетаралық қатынас проблемаларын мемлекеттік басқару деңгейлерінің арасындағы өкілеттіктерді шектеу мәселелерін бөлек қарастыруға болмайды.
Президенттің «Ішкі және сыртқы саясаттың 2004 жылға арналған негізгі бағыттары туралы» Қазақстан халқына Жолдауында мемлекеттік басқаружүйесін жаңалап жетілдіру және бюджетаралық қатынасты бекіту жөніндегі міндеттер айқын қойылды.
Бұдан басқа, Қазақстан Республикасын Президентінің «Қазақстанның 2030 жылға дейінгі даму Стратегиясын одан әрі іске асыру жөніндегі шаралар туралы» Жарлығымен мемлекеттік комиссия құрылып, ол өз кезегінде аттас тұжырымдама әзірледі және оны Қазақстан Республикасы Үкіметінің мақұлдауына ұсынды. Осы құжатта, оның бюджетаралық қатынастың оңтайлы моделін қалыптастыру бөлімінде осы проблеманың барлық аспектілері, атап айтқанда, деңгейлердегі шығыстық өкілеттіктерді ретке келтіру, табыс көздерін мемлекеттік басқару деңгейлері бойынша бөлу қарастырылады. Нәтижелері бойынша бюджетаралық трансферттер жүйесін жетілдірудің жолдары ұсынылады.
Осы бөлімде, шығыс және кіріс саласындағы мемлекеттік басқарудың өкілеттігін айқындамас бұрын бізге өзіміз үшін еліміздің бюджеттік жүйесі қанша деңгейге ие немесе ие болуға тиіс дегенді түсініп алуымыз қажет сияқты.
«Бюджет жүйесі туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 3-бабында Қазақстан Республикасында жиынтығында мемлекеттік бюджетті құрайтын республикалық бюджет пен жергілікті бюджет дербес жұмыс істейді» деп республикада екі деңгейдегі бюджет жүйесінің орын алып отырғаны көрсетілген. Осымен бір мезгілде, жоғарыда көрсетілген Қазақстан Республикасы Заңының 1-бабында жергілікті бюджеттер немесе әкімшілік-аумақтық бірліктер бюджеттері ұғымы: «облыстық бюджеттер, қалалардағы аудандарды қоспағанда, қалалардың (аудандық маңызы бар қалалардан басқа), аудандардың бюджеттері» ретінде беріледі.
Әрі қарай облыстық, қалалық, аудандық бюджеттердің жиынтығы облыстық бюджет деп ұғынылады. Сондықтан республикада заң жүзінде бюджеттің екі деңгейі жұмыс істейді: республикалық және облыстық. Тиісінше, республикалық орталық және облыстар арасындағы бюджетаралық қатынасты қалыптастыру кезінде айтарлықтай проблемалар туындамайды, оның үстіне, соңғыларының атқарушы органдарының басшылары, яғни әкімдер, Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес, қызметке Премьер Министрдің ұсынуымен тағайындалады, сондықтан олар Үкімет бекіткен бюджет цифрымен келісуге мәжбүр.
Бюджетті төменнен қалыптастыру туралы әңгіме – бос сөз күйінде қалып отыр. Жоғарыда айтқанымыздай, «Бюджет жүйесі туралы» Қазақстан Республикасының Заңында жергілікті бюджеттер, формальды түрде болса да аудандық және қалалық бюджеттерді ғана қамтиды. Ал неғұрлым төмен деңгейдегі бюджетаралық қатынасқа келсек (аудандық бағыныстағы қалалар, қалалардағы аудандар,кенттер (ауылдар), мұндағы жағдай басқаша – бюджет жүйесінің тап осы деңгейде түпкілікті орнығу процесі аяқталмауының бірқатар тарихи, құқықтық және логикалық алғышарттары бар.
Ұсынылып отырған тұжырымдамада селолық округтер, кенттер, аудандық маңызы бар қалалар деңгейінде тиімді мемлекеттік басқаруды ұйымдастыру мақсатында 2004 жылдың өзінде- ақ заңды тұлға мәртебесін бере отырып, олардың аппараттарын қалыптастыру көзделеді. Бірінші кезеңде, «республика-облыс» деңгейінде бюджетаралық қатынастың заңдық базасын қабылдау, кіріс көздерін бөлудің орта мерзімді және ұзақ мерзімді нормативтерін белгілеу, қайталанатын функцияларды мейлінше азайту және қысқарту. Бюджеттің негізгі мақсаттарына қол жеткізу үшін осы кезеңде, мұны тағы да қайталап айтамын бюджеттік жүйе орталықтың облыстармен өзара қарым-қатынастарын заң жүзінде белгілеуге бағытталуға тиіс.
Тұжырымдамада мемлекеттік басқарудың тап осы екі деңгейі бойынша кіріс көздерін бөлудің төрт нұсқасы келтірілген проблемаларды осы деңгейде оңтайлы шешудің жөні келмегендіктен олардың шығыс өкілеттіктеріне жауап беретін салықтық және салықтық емес кіріс көздерін бекіту мәселелерін оның үстіне аудан-ауыл (село) іс жүзінде мүмкін емес болғандықтан, облыс-аудан деңгейінде шешу қажет.
Орталық пен облыстардың арасында кіріс бөлігін бөлу, соңғы жылдарда қол жеткізген белгілі бір прогреске қарамастан көп жағдайда алдамшы болып келе жатқаны бәрімізге белгілі. Бюджетаралық қатынас жүйесінің орынды көзқарас тұрғысынан қалыптастырылмауы, осы міндеттерді шешуге мүмкіндік бермейді.
Соңғы бес жылда, тиісті жылға арналған бюджет туралы Заңды қабылдау қарсаңында, бюджет құрылымының кіріс бөлігін өзгерту мақсатында «Бюджет жүйесі туралы» Заңға «өрт сөндіргендей» тәрттіппен толықтыру енгізіледі. Бұл орайда, қосымша құн салығы, корпоративтік салық және т.б. тәрізді салықтардың негізгі түрлерін барынша орталықтандыру мақсаты көзделетіні құпия емес.
Бюджеттік алып қою көрсеткіштерінің серпінін талдау 2003-2005 жылдар аралығындағы кезеңде республикадағы 14 облыстың 8-і донорлар болғанын көрсетті. Бұл орайда, осы үш жылда бюджеттік алып қоюлардың сомасы 2,2 есе, ал субвенция 1,4 есе өсті. Абсолюттік тұрғыдан алғанда бұл үлкен цифр. Бір ғана 2003 жылы бюджеттік алып қоюлар сомалары мен субвенцияның айырмашылығы орталықтың пайдасына 48,6 млрд. теңгені құрады. Корпоративтік салық орталықтың «қалтасына» түсе бастаған 2006 жылдан бастап, көрініс кері сипатқа ие болғандай. Донор облыстардың саны күрт қысқарды, ал субвенциялық облыстар артты. Орталық субвенциялық облыстарға трансферттерді – 2,3 есеге күрт көбейтіп, бюджеттік алып қоюлардың мөлшерін – 84,1 миллиардтан, 57,6 миллиарт теңгеге дейін қысқарта бастаған сияқты болып көрінуі мүмкін. Алайда біз корпоративтік салықты орталықтандыру нәтижесінде республикалық бюджеттің кіріс бөлігі 18,6 миллиардтан 114,1 миллиард теңгеге дейін өскенін ескеруге тиіспіз. Яғни, осыны ескергенде республикалық қазына 72,6 миллиард теңге қосымша кіріс алды.
Біздің ойымызша, бюджеттік ақша аймақтан орталыққа ағылғанда, олар «чиновниктік контингентті» ұстауға пайдаланылады да жергілікті жерлерде әлеуметтік, экономикалық маңызды мәселелер өз шешімін таппай қалады. Қазақстан Республикасы Үкіметінің бюджжеттік қаражаттарды облыстар бойынша жан басына шағып пайдалану жөніндегі саясаты субвенциялық аймақтарда салықтық базаларды ұлғайту, аймақтарды дамыту мәселелерінде енжарлық пен масылдық көңіл-күйге алып келді. Өз кезегінде, осы саясат донор облыстарда кейбір «республикалық» салықтардың тұрақты түсуін қамтамасыз етуге деген мүдделіліктің жоғалуына алып келді. Айталық, 2007 жылы Жамбыл облысының бюджетіне субвенция 2003 жылмен салыстырғанда 3,1 миллиардтан 10,4 миллиард теңгеге дейін, яғни 3 есеге астамға өсті. Қызылорда облысында – 3,7 есе, Оңтүстік Қазақстан облысында – 240 пайызға өсті.
Сонымен қатар Атырау және Маңғыстау облыстарынан бюджеттік алулар тиісінше 1,5 және 2,5 есе ұлғайды, бұған қосымша шоғырландырылған салықтың 50 проценті орталыққа алынады.
Аймақтардың шығыстарын жоспарлаған кезде дифференциация мақсатында – жан басына шаққандағы шығыстар нормативтері коэффициенті пайдаланылатын-ақ сияқты. Алайда, жекелеген зерттеушілердің мәліметтері бойынша, аймақтар бойынша жан басына шаққандағы нақты шығыстар, климат жағдайына, ауыз сумен қамтамасыз етілу дәрежесіне, тұтынушылар қоржынының құқығына сәйкес айтарлықтай кең диапазонда ауытқып отырады.
Сонымен бірге, бұған қарамастан, соңғы жылдардағы жоғарыда аталған бюджеттік алулар мен субвенциялардың қарқыны облыстар бойынша шығыстарды жоспарлау басы артық теңгермешілік дәрежесімен сипатталатынын көрсетеді.
Облыстық бюджеттердің жыл сайынғы түзетіліп отырылатын бюджеттік алулар мен субвенцияларға мұндай тәуелділігі құрылымдық реформалар жүргізуге, аймақтың салықтық әлеуетін дамытуға деген ынта-ықыласына нұқсан келтіреді.
Біздің ойымызша, мұндай жағдайда салықтың белгілі бір түрін республикалық және жергілікті бюджеттер арасында бөлмей, кіріс көздерін бөлуді қол жеткен табыс деп санауға болмайды.
Қосылған құн салығы мен шоғырландырылған табыс салығы сияқты бюджет құрайтын жекелеген салықтарды толығымен республикалық бюджетке есептеу жергілікті атқарушы органдардың салық базасын дамытуға деген мүдделілігін жояды немесе оны ұлғайтуға ынталандырмайды.
Біз жергілікті мүдделілік деген фактор туралы да ұмытпауымыз керек. Бұл жағдайдан шығудың жолы қандай? Жағдайдан шығудың жалғыз жолы – бюджетаралық қатынастардың субъективизм мен даралық қатынастарға жол бермейтін бірегейлендірілген тетіктерін қалыптастыру болып табылады.
Ұсынылып отырған тұжырымдамада төрт нұсқаның әрқайсысының келіспеуге болмайтын өзінің оң және теріс жақтары бар. Мұндай жағдайда облыс-аудан деңгейіндегі бюджетаралық қатынастар туралы әңгіме қозғаудың өзі меніңше тым ертерек сияқты. Тіпті донор облыстардың өзінде көптеген аудандардың субвенциялы екендігі құпия емес. Тек қана құрайтын базалық кәсіпорындары бар қалалар мен аудандар ғана өзін-өзі қамтамасыз ететін болып отыр.
Енді біз «қатынастар» деген сөзге емес, «трансферт» деген сөзге назарымызды аударайық – аймақтарды мақсатты субвенциялар принципімен қолдау деген ұғым бұл мемлекеттік функцияны былайша басымдық дәрежесіне қарай құрылымдау тек аймақтарды дамыту бағдарламасын қаржыландыруды қамтамасыз ету үшін төмен тұрған бюджеттерге субвенциялар бөлу бөлігінде ғана қолдауға лайық. Ал жаңа құрылысты және жаңа коммуналдық объектілерді жинақтауды қоса алғанда, міндетті және негізгі функцияларды қаржыландыру, тек қана жергілікті бюджеттердің есебінен жүзеге асырылуы тиіс. Өйткені облыс және аудан, қала деңгейіндегі кіріс көздері оларды қаржыландыруды жоғарыдан түсетін трансфертсіз-ақ қамтамасыз етуге тиіс. Бұл үшін салық түсімдерін базалық (республикалық бюджетке) және аймақтық (жергілікті бюджетке) экономика кәсіпорындары бойынша бөлуге негізделген төртінші нұсқаны таңдап алу керек.
Мемлекеттік бюджеттерді қалыптастырудың екі нұсқасы ұсынылған. Мені басқасынан да гөрі базалық экономика кәсіпорындарының ішкі өндірісінен шыққан тауарларға қосылған құн салығы республикалық бюджетке, ал аймақтық экономика кәсіпорындарының тауарларына қосылған құн салығы жергілікті есептелетін екінші нұсқа көбірек қанағаттандырады.
Бұл жерде донор облыстар қарсылық білдіруі немесе келіспеуі мүмкін екендігін түсінуге болады, өйткені базалық кәсіпорындар негізінен соларда шоғырланған. Бірақ бұл нұсқада олар үшін де, дотациялық облыстар үшін де аймақтық экономиканың дамуын ынталандыратын салыстырмалы түрде теңдей жағжай тудырылады.
Жалпы алғанда, шикізат ресурстарынан түсетін уақытша, жеңіл кірістер ағымдағы бюджетті жабуға емес, ұлттық қорға жіберілуі керек. Шикізаттық емес секторды дамыту үшін барлық аймақтарға теңдей жүктеме жүктелуі керек.
Облыс деңгейінде өзара қарым-қатынастарды орнықтыруға да осындай тұрғыдан келу керек. Қорытындылай келіп, өзіміздің нақты ұсыныстарымызды келтіруге болады.

  1. Аудан деңгейіндегі жергілікті мемлекеттік басқару органдарын бекіте отырып, оның кейбір функцияларын жергілікті өзін-өзі басқару органдарына беріп жергілікті мемлекеттік органдарға заңды тұрғыдан нақты анықтама берілуі керек. Бұл ретте ауылдағы Конституциямен бекітілген әлеуметтік кепілдіктерді және қорғау шараларын қамтамасыз ететін әлеуметтік инфрақұрылым объектілерін қаржыландыру аудандық мемлекеттік бюджеттер арқылы жүзеге асырылуы керек. Ауылды жерде билікті Әкім емес, жергілікті өзін-өзі басқару органы жүргізуі керек. Селодағы әкімнің қызметін өз кезегінде ауданның өкілді органы бекіткен бюджеттің атқарылуын қамтамасыз ететін аудан Әкімінің өкілі ғана орындауы керек.

  2. Бұл үшін 2008 жылдың ішінде кіріс көздерін мемлекеттік басқару деңгейлері бойынша бөлудің трансфертсіз нұсқасын таңдап алып, орталық-облсы, облыс-аудан деңгейіндегі бюджетаралық қатынастарды түпкілікті бекіту керек, бұл «субвенциялы облыстар» және «донор облыстар» деген ұғымдарды алып тастауға мүмкіндік береді. Яғни, барлық облыстардың кірістері міндетті және негізгі мемлекеттік функцияларды қаржыландыруға мүмкіндік берулері керек. Ал даму бюджеттері және жаңа құрылыс объектілері республикалық бюджеттен мақсатты трансферттер есебінен қаржыландырылуы керек.

  3. Мемлекеттік басқарудың әр деңгейіне барлық салықтық өкілеттіктер ресми түрде бекітілуі керек. Бұл ретте, барлық аудандар ағымдағы бюджетті өз бюджеті есебінен қаржыландыруды қамтамасыз ете алу керек. Мұндайда, бір мезгілде нақты жергілікті салық, атап айтқанда, жеке адамдарға салынатын жер және мүлік салығы бекітілген жағдайда, аудандар аумағында жергілікті өзін-өзі басқару органдары базалық қызмет көрсетулердің тіркелген тізбесін алуға тиіс (аумақтарды жинақтау , инженерлік коммуникацияларды күтіп-ұстау, коммуналдық шаруашылықты ұйымдастыру және т.б.)

  4. Селолық округтер, поселкелер деңгейінде мемлекеттік басқару жүйесін ұйымдастыру, оның үстіне мемлекеттік мекеме нысанында жаңа заңды тұлға құру, бүгінде тиімді емес және зерттелмеген. Егер бұл деңгейде түбегейлі реформаға баратын болсақ та кезіндегі ауыл әкімдерін сайлағанымыз сияқты әр облыстан екі-үш ауылды алып эксперимент жүргізген дұрыс. Біздің ойымызша, ауылда қаржы ресурстарын нығайта отырып, жергілікті өзін-өзі басқаруды құру қажет. Мемлекеттік басқарудың соңғы деңгейі мен өзін-өзі басқарудың арасында байланысшының функциясын орындайтын аудан әкімінің өкілі болуы керек.

Қорытынды


Аймақтар – бұл бірлік экономикалық кешеннің бір бөлігі болып саналады. Аймақтық қайта өндірістің мәні мен мазмұны барлық қоғамдық қайта өндірістің дамуының негізгі заңдылықтарымен анықталады. Сондықтан басқарудағы орталықтандыру қажет болып табылады. Аймақтардың экономикалық дербестігі абсолютті болуы мүмкін емес. Ол әрқашанда қатысты түрде болады, аймақ қаншалықты шағын болса, осы дербестіктің өлшемі де соншалықты шағын болады, яғни орталық шешімдеріне тәуелсіздік. Аймақтардың қазіргі әлеуметтік-экономикалық дамуы, жүйедегі пайда болған бюджеттік өзара қатынастар, нарықтық экономикаға өту кезеңінің күрделілігі республиканың көптеген жергілікті бюджетінің шынайы дербестігі туралы айтуға мүмкіндік бермейді. Сондықтан әлеуметтік игіліктердің кепілденген минимумын тұрғындарға қамтамасыз ететін әлеуметтік инфрақұрылым мөлшерінде қаржыландыру үшін жеткілікті бірлік принципін жүзеге асыру қажет. Әрбір әкімшілік-территориялық бірліктің дербестігі белгілі-бір тиімді деңгейді иемденуі керек, ол берілген аймақтың экономикалық қызығушылығын жүзеге асырудың максималды мүмкіндігін қамтамасыз етеді.
Аймақтардың экономикалық дербестігінің маңызды шарттарының бірі болып олардағы табиғатты қорғау, аймақтық ресурстарды қайта өндіру бойынша шараларды қаржыландыру үшін қажетті кепілденген қаржы көздерін құру табылады.
Бюджетаралық трансферттердің тиімді жүйесін құру келесі мезеттерді есепке ала отырып жүзеге асырылуы тиіс:

  1. Экономикалық көзқарас бойынша трансферттерді жалпы-мақсаттық және тар-мақсаттық бағытта (мысалы, инфрақұрылымды құру сферасында) қолдану тиімді болып табылады;

  2. Донор көзқарасы бойынша да, алушы көзқарасы бойынша да ереже бойынша жалпы-мақсаттық бағыттағы трансферттердің сомалық бірлігі тұрақты, бірақ икемді түрде (мысалы, салықтық түсімдердің пайызы ретінде) болғаны тиімді.

  3. Жалпы-мақсаттық гранттардың шығындық қажеттіліктермен қатар фискальды мүмкіндіктерді де есепке алуы керек.

  4. Жалпы-мақсаттық гранттардың қалай пайдаланылатынына ешқандай шектеу қоймағаны дұрыс.

  5. Тар-мақсатты трансферттер заңды ережеде келтірілген талаптарға сәйкес болуы керек.

  6. Егер тар-мақсатты трансферттер инфрақұрылымды қаржыландыруға бағытталған болса, донордың берілген бірліктерінің тиімді жұмсалатындығына сенімді болуы үшін оны алушы белгілі-бір техникалық шарттарға жауап беруі тиіс.

  7. Бюджетаралық трансферттердің тиімділігі мен олардың ақырғы нәтижесіне (жағымды немесе жағымсыз) олармен құрылатын басқарудың жергілікті орындары мен орталық басқару ұйымдарына арналған ынталандырулар әсер етеді.

Екінші бөлімде жүргізілген Маңғыстау облысының бюджетінің орындалуын таңдау нәтижесінде, біз мынадай қорытындыға келдік, біздің облыстың бюджеті тұрақты, ол айрықша өзгерістерге шалдыққан жоқ. Бюджеттің табыс бөлігі көп деңгейде салықтық түсімдерден құралады. Бюджеттің шығын бөлігі негізінен денсаулық мекемелері мен білім беру бағдарламаларына қолдау көрсетуге бағытталған. Біздің көзқарасымыз бойынша мұндағы жетіспеушілік тұрғындардың қорғалмаған бөлігіне әлеуметтік қолдау мен қоршаған ортаны қорғауға қажетті қаржының аз бөлінуінде.
Республикалық және жергілікті бюджеттер арасындағы қатынастарды жетілдіру қажет. Қорытындылай келіп, өзіміздің нақты ұсыныстарымызды келтіруге болады.

  1. Аудан деңгейіндегі жергілікті мемлекеттік басқару органдарын бекіте отырып, оның кейбір функцияларын жергілікті өзін-өзі басқару органдарына беріп жергілікті мемлекеттік органдарға заңды тұрғыдан нақты анықтама берілуі керек.

  2. Бұл үшін 2008 жылдың ішінде кіріс көздерін мемлекеттік басқару деңгейлері бойынша бөлудің трансфертсіз нұсқасын таңдып алып, орталық-облыс, облыс-аудан деңгейіндегі бюджетаралық қатынастарды түпкілікті бекіту керек, бұл «субвенциялы облыстар» және «донор облыстар» деген ұғымдарды алып тастауға мүмкіндік береді.

  3. Мемлекеттік басқарудың әр деңгейіне барлық салықтық өкілеттіктер ресми түрде бекітілуі керек.

  4. Селолық округтер, поселкелер деңгейінде мемлекеттік басқару жүйесін ұйымдастыру, оның үстіне мемлекеттік мекеме нысанында жаңа заңды тұлға құру, бүгінде тиімді емес және жете зерттелмеген. Біздің ойымызша, ауылда қаржы ресурстарын нығайта отырып, жергілікті өзін-өзі басқаруды құру қажет. Мемлекеттік басқарудың соңғы деңгейі мен өзін-өзі басқарудың арасында байланысшының функциясын орындайтын аудан әкімінің өкілі болуы керек.

Әдебиеттер тізімі.



  1. Қазақстан Республикасының «Бюджет жүйесі туралы» Заңы.

  2. Машани Әбілхан. Бюджетаралық қатынасты жетілдіру қажет.// Маңғыстау, 2007. – 22 сәуір – 2б.

  3. Н.Шайханова. Инструменты регулирования финансовых ресурсов региона.// Қаржы-Қаражат, 2007 - №1 – 32-35б.

  4. Бердалиев К.Б. Основы управления экономикой Казахстана. – Алматы: Экономика, 1998 – 320б.

  5. Мельников В.Д. Государственное финансовое регулирование экономики Казахстана //Қаржы-Қаражат,2005-№5 – 32-35б.

  6. Гранберг А.Т. Основы региональной экономики: Учебник для вузов. – 2-е изд. – МГУ ВШЗ, 2001 – 495б.

  7. Ларина Н.И., Кисельников А.А. Региональная политика в странах рыночной экономики. – М.: Экономика, 1998 – 250б.

  8. Таврилов А.И. Региональная экономика и управление: учебное пособие для вузов – М.: Юнити-Дана, 2002 – 239б.

  9. Сыдыков А. Финансовый контроль: опыт зарубежных стран.// Қаржы-қаражат, 2006 - №6 – 73-76 б.

  10. Омирбаев С.М. Финансы. – Алматы: Экономика, 2001 – 264б.

  11. Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Қазынашылық комитетінің Қазынашылық комитетінің Маңғыстау облыстық қазынашылық департаменті туралы ереже.

  12. Маңғыстау облыстық қазынашылық департаментінің 2005, 2006 жылдық есептері.

  13. www.minfin.kz веб-сайттың материалдары.

  14. Балабанов И. Основы финансового менеджмента.Уч.Пособие. М.: Финансы и статистика, 2001 – 528б.

  15. Экономика предприятия: Учебник/Под ред. Сафранова Н. – М.: Юрист, 2001 – 608б.

  16. Экономика предприятия. Учебник для вузов П/р Горфинкеля В. – М.: ЮНИТИ, 2001 – 718б.

  17. Экономика предприятия. Учебник для вузов/ Под ред. Беа-Дихтла. – М.: ИНФРА-М, 2001 – 928б.

  18. Идрисов А.Б., Картышев С.В., Постников А.В. Стратегическое планирование и анализ эффективности инвестиций. – М.: Информационно-издательский дом «Филинъ», 1996.

  19. Мемлекеттік бюджет: Б.С.Өтебаев

  20. Жуйриков К.К. Бюджет: составление, утверждение, исполнение – Алматы, 2003 – 156б.

  21. Утибаев Б.С., Жунусува Г.М., Саткалиева Д.Д. Государственный бюджет – Алматы: Экономика, 2006 – 264б.

  22. Ілияс А.Ә., Сәулембекова Ә.Қ. Төлем жүйесі – Алматы: Экономика, 2007 – 194б.

  23. Құлпыбаев С. Қаржы – Алматы, 2007 – 298б.

  24. Баймұратов О. Қазақстан қаржы нарығы – Алматы: Экономика, 2007 – 165б.

  25. Бухучет и налоги в государственных и бюджетных организациях – казахстанский практический журнал 2008, №1.


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   12




©kzref.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет