Лекция 30 сағат Практикалық сабақ 15 сағат СӨЖ 45 сағат обсөЖ 45сағат Барлық сағат саны 135 сағат



жүктеу 2.45 Mb.
бет10/22
Дата19.09.2017
өлшемі2.45 Mb.
түріЛекция
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   22

Лекция № 25


Тақырыбы: Өсімдіктердің өсуі мен дамуы
Жоспары:

1.Тыныс алу жөніндегі Бах пен Палладин теориялары.

2.Ашу процесі және олрдың түрлері.

3.Тыныс алу мен ашу арасындағы байланыс.



Лекция мәтіні: Жануар ауның отегін зіне қабылдап, көмірқышқыл газын бөліп шығаратынан байқады. Ал жоғары дәрежелі жасыл өсімдіктер жануарлардың тыныс алуда бүлдірген аусын жаңартып жөндейтіндігі де белгілі бола бастады. Осы бір кездерден бастап заттардың оттегімен қосылуын тотығу деп, ал оған кері процесті, яғни оттенінің бөлініп шығуын тотықсыздану дп атайтын болды. Қзіргі кезде элкетрон жоғалтуды тотығудың ең маңызды сипаттамасы деп санайды. Мысалы, темір оксидінің /ІІ/ электронын/е-/ жоғалтып, басқа темір оксидіне /ІІІ/ айналуын тотығу процесі, ал осыған кері процесс – тотықсыздану болады.

тотығу


Fe2+ Fe3+ + e-

Тотықсыздану
Кезінде академик А.Н.Бах тотығу процестерінің химизміне арнайы жүргізген тәжірибелерінде мынаны еске алады: молекулярлы оттегі сол уақытта тотықтырғыш бола алады, ерегде сыртан алынған энергия әсер етіп, оның молекуласын біріктіріп ұстап тұрған атомдарының байланысын ажыратып, үзетін жағдайда ғана. Ол үшін жылулық, электрикалық және т.б. энергияның түрлері пайдаланылуы мүмкін. Әдетте тыныс алу мен жануда алынатын және ең аяғанда шығатын заттар бірдей.осы құбылыс көптеген оқымыстылардың тыныс алуды да жай жану деп қарауына тура келді. Дегенмен тыныс алуды жанумен салыстыруда бірнеше сұрақтардың тууына алып келіп соқты. Неге осы жай жану салыстырмалы төмен температурада жүреді? Өсімдіктер ұлпаларында жануға кедергі жасайтын су бола тұрсада, ол неге жеңіл өтеді? Осындай сұрақтардың тууы тыныс алу кезіндегі органикалық заттардың тотығуы мен ауадағы жанудың тотығуындағы принципиальдық айырмашылықтар бар екенін айрықша көрсетеді. Ол айырмашалық былай түсіндіріледі, организімге неген оттегі қандай бір жолмен болмасын активтенеді, осының арқасында сулы еретіндідегі органикалық заттар организімнің денесіндегі температурада-ақ тотығуына мүмкіншілік туады.

Демек, В.И.П алладинніңі теориясы бойынша тыныс алуда түзілген су тек қана аэробты жағдайда пайда болады. Егер жүйеде сутегінің басқа қабалдаушысы болса, онда тыныс алу процестері ауның оттегінсіз-ақ жүре алады. Мұндай тыныс алу процесі анаэробты деп аталады.

Ашу процесі және оның түрлері. Микроорганизімдердің табиғатта азотсыз органикалық заттарды өзгеріске ұшыратуының үлкен маңызы бар. Мысалы, көмірқышқыл газы органикалық заттардан бөліну нәтижесінде атмосфераға қайтып оралады. Осы процесте бактериялардың атқаратын рөлі зор. Көмірқышқыл газының атмосфераға қайтып оралатын жолының бірі -ашу процесі. Ашу деп мироорганизімдердің әсерінен көмірсу, май, белок және басқа даорганикалық заттардың түрлі биохимиялық өзгерістерге ұшырауын айтады.

Жоғары сатыдағы өсімдіктердің анаэробтық жағдайда да тыныс алатындығы белгілі. Фотосинтез процесі шыққанға дейін жер бетінде тіршілік ететін организімдердің барлығы өздеріне қажетті энергияны анаэробтық жолмен , яғни бос оттегінсіз қабылданған. Аэробтық тыныс алу өмірге келген соң анаэробтық тыныс алу мүлде жойылып кеткен жоқ, ол процесс сақталып, өмірге аэробтық тыныс алудың құрамдас бөлігі ретінде енді. Алайда анаэробтық тыныс алу жоғары сатыдағы өсімдіктерге әдеттегі жағдайда тән құбылыс емес, бірақ кейбір микроорганизімдер үшін ол энергия өндірудің негізгі көзі бола алады. Ашудың көптеген түрі / шарап, сыра, сүт тағамдарын даярлауда/ адам баласына өте рете заманнан таныс болғанымен, оның ішкі табиғаты көп уақытқа дейін белгіз болып келді. 1837 ж. Каньяр Латур қантты спиртке дейін ашытатын ашытқының тірі организімдер екендігін көрсетті. Ю. Либихтың ойынша ашу белокты заттардың ыдырауынан пайда болған өте тұрақсыз ферменттің әсерімен жүреді.

Кейіннен раубе ашу тірі организім клеткаларында пайда болатын ферменттердің әсерімен жүреді деген пікір айтты.

Тек ұлы Пастердың зерттеулерінің нәтижесінде ғана /1860/ ашу процесінің табиғаты дұрыс анықталды. Пастер спиртті ашу дың оттегі жоқ кезінде ашытқыш саңырауқұлақтарда тыныс алу органына жүретін процесс екнддігін анықтады. Ал, оттегі бар ауада бұл микроорганизімдер кәдімгідей тыныс алады.

Пастер барлық ашу процестерінің белгілі бір микроорганизімдердің тіршілік процесіне байланысты құбылыс екендігін дәлелдеді. Бұл жұмыстардың нәтижесінде Луи Пастер табиғатта оттегі жоқ жерде тіршілік ететін микроорганизімдердің де бар екендігін дәлелдеп қана қоймай, кейбір микроорганизімдерге оттегі улы зат ретінде әсер ететіндігін анықтады. Мысалы, Пастер ашқан май қышқылды ашытқыш бактериялар оттегі бар ортада өмір сүре алмайды.

Пастердің ашу процесін тек ірі микроорганизімдер ғана жүргізе алады деген пікірі дұрыс емес. 1897 ж. Бухнер ашытқыш саңырауқұлақты езіп, оның таза мөлдір езіндісінің қантты ашытқандығын байқаған. Мұндай пікірді Бухнер 25 жыл бұрын орыс ғалымы Манасеин де айтқан боатын. Микроорганизімдерде пайда болатын бұл ашу процесін жүргізетін ферменттерді зимаза деп атайды. Қантты заттарды ашыту арқылы тіршілік ететін микроорганизімдер табиғатта өте көп. Бұлардың тіршілік процесінде қантты затар ашу нәтижесінде күнделікті өмірімізге қажетті өнімдер пайда болады. Мысалы, этил, бутил, пропил спирттері, сүт, май, сірке қышқылдары, ацетон және т.б. ашудың бірнеше түрлері бар. Ашу процесі оның ең соңында түзілетін затардың атымен аталады. Мәселен, қантты затты ашытқанда спирт түзілсе , оны спирттік ашу деп, ал сүт қышқылы бөлінсе, сүтқышқылды ашу деп атайды.



Спиртті ашу. Қанттың спиртті ашу нәтижесінде этил спирты мен СО2 пайда болады.
С2Н12О62Н5ОН + 2СО2 + 28 ккал

Глюкоза этил спирті

Негізгі өнім ретінде этил спиртін құрып қантты ашытатын микроорганизім ашытқыш саңырауқұлақтар. Мұнда да басқа спиртті ашытқыш организімдер бар, бірақ, олардың спирт шығару эффектісі өте нашар. Мысалы, кейбір мукор тобына жататын зең саңылауқұлақтары мен бактериялар.

Бұл ашытқыш саңырауқұлақтардың өзі де апиртті барлық жағдайда бірдей түзе бермейді. Егерде оларды оттегі толық кіретін, жақсы аэрациялық жағдайда өсіретін болсақ олардың ашытушылық қасиеті мүлдем тоқталады. Мұнда этил спирті мен көмірқышқыл газынан басқа да қосымша заттар түзіледі. Олар: сірке альдегиді, глицерин, сірке және янтарь қышқұылдары, сивуш майлары жатады. Сивуш майларының түзілуі ортадағы амин қышқылдарының ыдырауына байланысты. Амин қышқылдарынан пайда болған аммиакпен ашытқы саңырауқұлақтар қоректенеді де ортада сивуш майлары жинала береді.

Спирт пайда ететін ашытқыштардың расалары өте көп болғанымен, олардың морфологиялық қасиеттірі өте жақын, олрадың барлығыда бір клеткалы, бүршіктену я тікелей бөліну арқылы көбейеді. Сыра ашытқышы /Saccharomyces cerevisal/ спирт, сыра ашыту, шарап жасау, нан жабу өндірістеррінде көп қолданылады, бірақ бұл ашытқылардың әр түрлі қандайда болмасын көмірсуларды ашыта бермей белгілі бір түрлерін ғана /мысалы, моносахаридтер мен дисахаридтерді/ ашытады.

Спиртті көмірсуларды ашытк арқылы алады. Ол үшін түрлі тамыр жеміс тер, тамыр түйнектер және өндіріс қалдықтарын /қант қызылшасының патокасы/ пайдаланыды. Өсімдік шикі затындағы полисахаридтер ашыту алдында қайнатылуы керек. Ол үшін шикі затты майда етіп турап құрғатылып ұнтақталған дән өскіндерімен /онда гидролитикалық ферменттер бар/ қосып 55-600-та қайнату керек /мысалы, солодпен қосып/. Содан кейін оған ашытқыш салып 30-300С жылылықта ұстау керек. Кейіннен пайда болған спирт тазартылып алынады. Сыра ашыту, шарап дайындау процестері де көмірсуларды ашытқыш саңырауқұлақтар әсерімен ашыту арқылы жүргізіледі. Спиртті ашу нан ашыту үшін де қолданылады. Мұндағы маңызы қамырда СО2 көьейіп, оның салдарынан қуыс тылығы және т.б. қасиеттері жоғарылайды. Кейінгі жылдары спирттік ашу процесін глицерин өндіруде ед кеңінен қолданылып жүр. Ол үшін ішінде ашытқы саңырауқұлақтары бар қоректік ортаға күкірт қышқылының тұздарын қосса, олар сірке альдегидімен реакцияға түсіп, оның нәтижесінде, таза глицерин пайда болады.



Сүт қышқылды ашу. Спиртті ашуға қарағанда сүт қышқылды ашу процесінде негізгі зат ретінде сүт қышқылы пайда болады. Бұл процесте мынадай теңдеу арқылы көрсетуге болады:

С6Н12О6 2СН3СНОНСООН + 18 ккал

глюкоза сүт қышқылы
Сүт қышқылды ашудың маңызы өте зор, бұл процестің биологиялық жүйесін ашқан Пастер еді. Сүт қышқылды ашу процесін жүргізетін микроорганизімдер сүн қанты – лактоза субстратында өседі. Сүт қышқылы ашу процесі көбінесе сүтте кездеседі және бұған қатынасатын бактерияларды сүт қышқылы бактериялары деп атайды. Сүт қышқылы ашу процесі табиғатта, күнделікті тұрмыста кең таралған. Ол өндірісте, ауыл шарушылығында қолданылады. өнер-кәсіпте таза сүт қышқылын алу, түрлі тағамдар даярлау /айран, ірімшік, қаймақ, сүзбе т.б./ жемшөпті сүрлеу, овощтарды ашыту негізінен осы сүт қышқылды бактерияларының қасиетіне негізделген. Сүт қышқылды ашытқыш бактериялар өздерінің биохимиялық қасиетіне қарай екіә топқа бөлінеді:

Бірінші топқа анаэробты, таза сүт қышқылды ашу жүргізетін бактериялар жатады. Бұл оргнаизімдер сүттің барлық қалыңдығындағы ашу процесін жүргізеді.

Екінші топқа аэробты- оттегін керек ететін бактериялар жатады, сондықтан олар сүттің тек үстіңгі қабатын ғана ашытады. Бұлардың тіршілік процесінде сүт қышқылынан басқа сірке қышқылы мен спирт, сонымен қабат /метан, сутегі, көмірқышқылы/ газдарыда пайда болады.

Сүт қышқылды бактериялар қарапйым көмірсулардың өкілдерін ашытады да, ал крахмал сияқты және басқа да күрделі полисахаридтерді ыдырата алмайды. Бұл бактериялардың кейбір түрлері асқазан ауруын қоздырушы микробтарды қыратын антибиотиктер түзілетіні де анықталды.

Сүтте ашытқы саңырауқұлақтарда кездеседі. Сүт қантына, олар аз ғана мөлшерде /3-4,5%/ спирт түзіледі. Қымыз және кефир ішімдік-сусындарын даярлағанда спирт едәуір мөлшерде джиналады. Өйткені бұл тағамдарда ашытқы саңылауқұлақтар мен сүт қышқылы бактерияларының бірлесіп тіршілік етуіне қолайлы жағдай туады. Қышқыл сүт тағамдарының ішінен Орта азиятұрғындарына, әсіресе қазақ халқына ежелден белгілі шұбатты да айтқан жоқ. Шұбат – түйе сүтінен даярланатын, шипалық қасеті бар өте дәмді ішімдік –сусын. Мұнда да сүт қышқылды ашу мен спирттік ашу процесі жүреді.

Май қышқылды ашу. Қанттан май қышқылы пайда болады. Мұны былай өрнектеп көрсетеді:
С6Н16О6 СН3СН2СН2СООН + 2СО2 +2Н2 +15 ккал

глюкоза май қышқылы


Ағашқы рет өткен ғасырдың 1860 ж Л. Пастер осылай май қышқылды ашу процесінің табиғатын зеттеп ашқан болатын. Осындай зеттеулер нәтижесінде май қышқылы бактерияларының табиғатта кең түрде таралғандығы анықталды. Олар тотықтыра, көңде, лас суда, сүтте және т.б. заттарда жиі кездеседі. Азотты қоректік заты ретінде, олар әртүрлі қосылыстарды /пептон, азотты минерал заттар, ал тіпті кейде атмосфералық азот/ пайдаланады.

Май қышқылы ашу процесінде ортадан көп мөлшерде газ бөлінеді және өткір, аса ұнамсыз иіс пайда болады. Ал кейде заводта жасалған түрлі тағам консервілерінің сапасының төмендеуі де осы бактериялардың әсерінен болады, егер олар ұнда тіршілік етсе оны ашытып жібереді.

Сондықтанда кейбір ауыл шаруашылық өнімдердін алғашқы өңдеуде май қышқылы бактерияларының қасиеті толық ескеліледі. Олардың кейбіреулері клетка аралық заттарды-пектинді ыдыратады. Май қышқылы бактерияларының осы қасиетін талшықты өсімдіктерді /зығыр, кендір және т.б./ өңдеуде қолданылады. Мұнда олар талшық тіндерін басқа тканьдерден ажыратып алу үшін қажет.


Қолданылған әдебиеттер тізімі


  1. И.М.Культиасов экология растений изд.Московского ун-та 1982

  2. Т.К.Горышина экология растений Москва Высшая школа 1979

  3. М.В.Бенаминова Воспитание детей м., 1981

  4. Ж.Жатқанбаев Экология және биология негіздері Алматы 2004

  5. Ж.Жатқанбаев Адам экологиясы Алматы 2005

  6. Г.С.Оспанова, Г.Т.Бозшатаева Экология Алматы 2002

  7. Ж.Жатқанбаев Экология негіздері Алматы 2004

  8. С.Ж.Колумбаева, Р.М.Білдебаева Жалпы экология 2006

Лекция № 26

Тақырыбы: Өсімдіктердің өсуі мен дамуы.

Жоспары:

1.Өсімдіктердің өсуі мен дамуы.

2.Өсімдіктің және оның жеке органдарының өсуі.

3.Өсімдіктің жеке мүшелерінің өсу ерекшеліктері.



Лекция мәтіні: Өсімдіктердің жалпы тіршілік дәуірі өсу және даму деген ұғымдармен сипатталады. Өсу процесі - өсімдік органдарының ұзарып, енденіп, жуандап, көлемінің, салмағының ұлғаюы мен және жеке мүшелерінің (жапырақ, бұтақ, өркен, тамыр т.б.) жаңадан қалыптасып, сандарының көбеюі мен бейнеленеді. Өсімдіктің және оның жеке мүшелерінің өсуі клеткалардың өсуіне байланысты. Жалпы айтқанда өсу жеке мүшелердің және тұтас өсімдік организмінің тіршілік әрекетінің нәтижесі болып есептеледі. Өсімдіктің тіршілік мерзімі өсу және көбею деген екі кезеңге бөлінеді. Бірінші - өсу кезеңіндегі жапырақтары, сабақтары, тамырлары қарқынды қалыптасып, көбейіп, бұтақтанады, түптенеді, гүл мүшедері қалыптасады. Екінші кезеңде өсімдік гүлденіп жемістенеді. Өсімдік гүлденгеннен кейін ондағы физиологиялық және биохимиялық процестер өзгеріп, жеке өсу мүшелерінің (вегетативтік) ылғалдылығы төмендеп, жапырақтағы азотты қосындыларының мөлшері күрт азаяды да, органикалық заттар сақтағыш (қор) орындарға шоғырланып, сабақтың ұзарып өсуі тоқтайды.Өсымдіктің дамуы деген ұғым сапалы физиологиялық және морфологияляқ, биохимиялық өзгерістерді бейнелейді. Бұндай өзгерістер организде жаңа құрылымдарды пайда болуына байланысты өсімдіктің тіршілік өмірінің – онтогенезінің белгілі сатыларін – жастық шағын, жыныстық жетілуін, көбею, қартаю және тіршілігінің тоқтау кезеңдерін сипаттайді. Өсімдіктің өсуі қарқынді жұріп, дамуы баяу, немесе керісінше, дамуы қарқынды болып, өсуі бәсеңдеуі мүмкін. Мысалы, көптеген біржылдық өсімдіктер гүлдеген кезде олардың өркендерінің өсуі баяулап, кейде мүлде тоқтап қалады. Көп жылдық өсімдіктердің жапырақтары мен өркендерінің қарқынды қалыптасуы гүлденуінің кешігуіне себепші болады. Өсу көрсеткіштері төмен болып, даму процестері қалыпты, немесе өте қарқынды болған жағдайда өсімдіктің бойы қысқа, жапырақтарі майдаланып, жемістілігі төмендейді. Өсу процестері қарқынды болып, дамуы баяу өсімдіктердің буыдарымен буын аралықтары, жпырақсандары көбейіп, жақсы гүлдегені мен нашар жемістенеді. Қорытып айтқанда, өсу мен даму процестері өзара тығыз байланыстылықта.

Өсу өсімдіктің тіршілік әрекетінің ең айқын көрінісінің бірі. Ол өсімдіктегі зат алмасу процесінің жиынтығына байланысты. Өсу процестеті төмендегі көрсеткіштермен бейнеленеді:



  1. Өсімдіктің және оның жеке мүшелерінің өлшемдерінің ұлғаюы;

  2. Мүше сандарының көбеюі (жаңа жапырақтардың, тамырлардың, өркендердің, т.б. пайда болуы);

  3. Клеткалар санының көбеюі;

  4. Клеткалардың көлемінің улғаюі;

  5. Протоплазма мөлшерінің көбеюі:

  6. Өсімдіктің құрғақ салмағының артуы;

  7. Клетканың жаңа құрылымдарының пайда болуы

Өсімдіктің өсуі үш кезеңге бөлінеді: а) ұрықтық (эмбриондық), б) созылып өсу, в) жіктелу (дифференциалдану).

Өсудің эмбриондық кезеңінде клеткалардың барлығы цитоплазмаға толған, вакуольсіз күйде болады; келесі кезеңде вакуоль қалыптасып, клетка қабығы созылып,клетка қабығы ұлғаяды. Эмбриондық (бөлінетін) клеткалар сабақтың, немесе тамырдың өсу төбешігі (конусы) қалыптастырады. Сабақтың өсу төбешігі сырт жағынан жапырақшалармен, бүршікшелермен қоршалған. Өсу төбешігіндегі клеткалар біртіндеп зозылып өсетін клеткаларға айналады. Одан кейінгі аймақта клеткалардың жіктелуі басталады. Эмбриондық кезеңде цитоплазма және ядро ұлғаяды. Көлемі белгілі шамаға жеткен алғашқы клетканың бөлінуінен екі жас клетка пайда болады. Олардың біреуі эмбриондық (меристемалық) күйінде қалады да, екіншісі тікелей немесе біраз уақыт өткенсін жаңадан бөлініп, белгілі ұлпа клеткасына айналады. Меристема алғашқы және қайталама болып бөлінеді. Алғашқы меристема ұрық ұлпаларынан тікелей қалыптасып, өркеннің және тамырдың, прокамбидің өсу төбешігіне (аймағына) айналады.

Клетканың созылып өсу кезеңінде оның көлемі ұлғайып, вакуольдер толық қалыптасады. Алғашында клеткада көптеген көпіршіктер күйіндегі майда вакуольшелер өзара тұтасып, үлкен көлемді бір вакуольге айналады. Вакуольге біраз мөлшерде судың жиналуына байланысты клетка қабығы керіліп, көлемі ұлғаяды. Мұндай клеткалардың көлемдері алғашқы меристемалық клеткаларға қарағанда бірнеше жүз есе ұлғаяды.

Эмбриондық клеткалардың қызметтік жағынан белгілі бір бағыттарда дамуы - жіктелуі (дифференциалдану) деп аталады. Бұнда меристемалық клеткалардан тұрақты ұлпалардан – палисадтық , паренхима, өткізгіш шоқтар, склеренхима, талшықтар клеткалары қалыптасады.

Тұқымның өнуі. Көптеген өсімдіктердің өсіп- даму дәуірі тұқымның өнуінен басталады. Тұқым үш негізгі бөліктен тұрады:

1.Жабын ұлпалар- тұқымның ішкі бөліктерін механикалық зақымданудан,ұрықты сыртқы қолайсыз әсерлерден қорғайды, газ және судың алмасуын реттейді;

2. Ұрық ұлпалары (сабақ, тамыр, жапырақ бастамалары);

3.Қорлық заттар сақталатын орын - эндосперм

Тұқымның өнуі суды сіңіріп бөртуінен ұрықтың көлемі ұлғайып, қабығының шытынауынан басталады. Тұқымның өнімнің алғашқы кезеңінен бастап – оның құрамындағы органикалық заттар ферменттердің әсерінен ыдырап белоктардан – амин қышқылдары, полисахаридтерден – моносахаридтер, майлардан - май қышқылдары мен оксиқышқылдар , альдегидтер пайда болады да оларды ұрық пайдаланады.Осының нәтижесінде эндосперм босап, жиырылып, соңында қурап қалады да, тұқым жарнақ топырақ бетіне шығып,ұлғайып өседі. Кейінірек, ұрық өскінге жетілген өсімдікке айналғанда тұқым жарнақтары алғашқы жапырақтың қызметін жоғалтып сарғайып қурап қалады. Тұқым ұрығының өсуі ұрықтық мүшелердің тамыршалардың жапырақшалардың клеткалардың бөлінуіне және меристима ұлпаларының ұлғаюына байланысты қалыптасуыиен өлшемдерінің ұлғаюымен сипатталады.

Өркеннің негізгі бөліктері – сабағы, жапырақтары, бүршіктері, гүлшелері эмбриондық ұлпаның туындысы болып есептелетін өркеннің төбелік меристемасынан қалыптасады.

Өркен төбешігінің қарқынды дамуға қабілетті болғанымен, қоректік заттармен қатар фитогормондарды қажет етеді.

Жапырақтың өсіп –дамуы.

Жапырақ қалыптасуы төрт сатыдан тұрады :

1.Бастапқы пішінің қалыптасуы;

2.Жапырақ білігінің(сабағының) қалыптасуы;

3.Бүйір меристемадан жапырақ алақанының қалыптасуы;

4.Алақанның созылып өсуі ;

Жапырақтың алғашқы бастамасы кішкене төмпешік сияқты болады. Ол бүршіктен соңында жапырақты немесе гүлді өркендер дамуы мүмкін .

Алғашқы қалыптасқан бүршіктер көбінесе жапырақты өркендерге айналады. Кейбір өсімдік түрлерінде сабақ буынында бір бүршік , басқаларында – екі, үш және онанда көп бүршіктер қалыптасады.

Жапырақ алақанының қалыптасуы астыңғы жағынан басталып, жоғары қарай (акропеталдық) немесе жоғарыдан төмен қарай (базипеталдық), немесе жапырақтың ортасынан қарама – қарсы (дивергенттік ) бағытта жүзеге асуы мүмкін .

Жапырақтың пішініне сыртқы жағдайлар елеулі ықпал тигізеді, клеткалардың бөлінуі күндіз қарқынды , түнде баяуланады. Жапырақтың өсуіне жарық мерзімі ,сапасы және қарқындылығы (деңгейі) үлкен ықпал жасайды.

Жапырақтардың қалыптасуына өсу гормондарының да ықпалы күшті. Гибберилиндердің әсерінен жапырақ алақаны ұзарады. Ауксиндер жапырақтың түсуін жылдамдатады.

Сабақтың өсуі. Жеке сабақтардың өсуі өркеннің өсіп дамуына ұқсас деуге болады. Сабақтың өсу аймағындағы клеткалар төбелік ұштық меристеманы құрайды. Оның клеткалары өте тез бөлінеді. Осы аймақтан созылып өсу аймағы, оған жалғаса клеткалардың жіктелу аймағы орналасқан .

Сабақта камбий қабаты ксилема мен флоэма арасында орналасқан; клеткалары екі бағытта да қарқынды бөлінеді.

Тамырдың өсіп қалыптасуы. Жоғары сатыдағы өсімдіктердің тамырының өсу төмпешігі құрылысы жағынан күрделі емес, оның ұзындығы 1-2мм ,онда бүйір бөліктер пайда болады. Өсіп тұрған тамыр 4 аймаққа (зонаға) бөлінеді. Тамырдың ұшында эмбриондық меристема тамыр қынымен қоршалады. Одан соң созылып өсу, тамыр түкшелері және бұтақтану аймақтары орналасады. Негізгі тамыр онша ұзақ өспейді де , кейінірек өте қарқынды бұтақтанып, жанама тамырлар пайда болады. Ағаш тектес өсімдіктердің тамыры көктемде және күзде қарқынды өседі . Олардың біразынан тамыры жапырақтанудан бұрын өсе бастайды да , көктемде нәр шырынның бөлінуіне себепкер болады.

Тамырдың жуандап өсуі қыста да байқалады, бірақ ерте көктемде баяулайды. Мамыр ,шілде айларында қайтадан өсе бастайды. Тамыр жүйесін негізгі және сабақ тамырлар деп бөледі. Сабақ тамырлар гипокотиль, буын, буын аралық, бүршік тамырлары деп бөлінеді.Тамырдың өсуіне қажетті ауксиндердің концентрациясы сабаққа қарағанда төменірек болады.

Тыныштық құбылысы. Өсімдік онтегенізінің кез келген сатысында өсу процесі тоқтайтын, тыныштық күй байқалады.Бұл құбылыс ішкі және сыртқы жағдайларға байланысты.Күзге қарай жапырақтары түсіп қалатын өсімдіктердің жапырақ сабағының сабаққа бекіген жерінде меристималық клеткалардан бөлуші қабат пайда болады. Қандағаш ,емен, үйеңкі, орман жаңғағының жапырақтары түскен бойда кесіліп алынған бұтақтарын жылы жайға әкеліп ,өсуіне қолайлы жағдай жасағанымен бүршіктері жарылмайды. Ал сондай бұтақтарды қыс айларында желтоқсан, қантарда кесіп алып келіп қажетті жағдай жасалса бүршіктері жарылып жапырақтары қалыпиасып өсе бастайды.

Қолданылған әдебиеттер тізімі


  1. И.М.Культиасов экология растений изд.Московского ун-та 1982

  2. Т.К.Горышина экология растений Москва Высшая школа 1979

  3. М.В.Бенаминова Воспитание детей м., 1981

  4. Ж.Жатқанбаев Экология және биология негіздері Алматы 2004

  5. Ж.Жатқанбаев Адам экологиясы Алматы 2005

  6. Г.С.Оспанова, Г.Т.Бозшатаева Экология Алматы 2002

  7. Ж.Жатқанбаев Экология негіздері Алматы 2004

  8. С.Ж.Колумбаева, Р.М.Білдебаева Жалпы экология 2006



Лекция № 27

Тақырыбы: Гормандар туралы түсінік. Фитогормондар.

Лекцияның жоспары:

1.Фитогормондар.

2.Ауксиндер. Гиббериллиндер.

3.Цитокининдер. Этилен. Абсциз қышқылы.

4.Өсуді реттеуші химиялық заттар.

.

Лекция мәтіні: Фитогармондар - Өсімдіктің өсу процестері арнаулы заттардың әсерімен реттеліп отырады. Олар өсуді ретттеуші заттар деп аталады. Кейбір өсуді ретттеуші заттар организімнің өзінде түзіледі, сондықтан оларды фитогармондар дейді. Оларға ауксиндер, гиббереллиндер, цитокининдер,этилен, абсциз қышқылы (АБК) жатады. Өсу процесіне әсер ететін химиялық жасанды қогсылыстарды өсуді реттеуші химиялық заттар деп атайды.

Ауксин барлық жоғарғы сатыдағы өсімдіктерге және төменгі сатыдағы өсімдіктердің көпшілігінде, сондай-ақ бактерияларда түзіледі. Мысалы, ананас өсімдігінің құрғатылмаған 1кг салмағында 6 мг ауксин болады.

Ол өркендердің ұштарында, жапырақтар мен тұқым жарнақтарында, өсіп келе жатқан ұрықта түзіледі. Өсімдік тозаңында да ауксин көп кездеседі. Ауксиннің тасымалдануы үшін энергия қажет, тыныс алу тежелгенде оның тасымалдануы тоқтайды. Ауксин жасушаның созылуы кезеңіне жағдай туғыза отырып, өсімдіктердің өсуіне әсер етеді. Бұл жағдайда ауксин қабықшасының қасиетін өзгертіп, оеы жұмсартады, ондағы пектиннің мөлшерін артттырады, сондай-ақ қабықшаға неғұрлым созылмалы, серпімді және су өткізгіштік қасипет береді. Цитоплазмада осымен бір мезгілде ақуыздар синтезделуі жақсарады, ал митохондрияларда тыныс алу процесі күшейіп, цитоплазманың тұтқырлығы мен өзгергіштігі өзгереді. Ауксиндер өркендер мен жемістердің өсуін күшейтеді, бірақ тамыр жүйесі мен жапырақтарға шамалы әсер етеді. Концентрациясы аз болған кезде ауксин өсу процесін күшейтеді, ал концентрациясы жоғары болғанда тежейді. Жасушаларда ауксин глюкозамен, аспарагин қышқылымен және ақуызбен байланысты болуы мүмкін. Мұндай қосылыстар ұлпаларда ауксин көп болған жағдайларда түзіледі. Ауыл шаруашылығы практикасында ауксин қалемшелерді түптендіру және томаттың жеміс салуын арттыру үшін, гүлдердің, түйіндер мен жемістердің түспеуі үшін қолданылады.



Гибберллин. 1938 жылы фузар саңырауқұлағының тіршілік өнімі ретінде гибберллин бөлініп алынады да, кейінірек оның химиялық табиғаты анықталды. Бұл фитогармон кейін жоғарғы сатыдағы өсімдіктерден де табылды. Қазқіргі кезде гибберллиннің 30-ға жуық түрі белгілі.

Гибберллиннің ең жақсы зерттелген және ең активті түрі А3 гибберллині, оны гибберллин қышқылы деп атайды. Жоғары сатыдағы өсімдіктерде гибберллиенге ұқсас заттар да кездеседі, тіпті бір өсімдіктің өзінде гибберллиннің 2-3 түрі кездеседі. Өсімдіктердің дамуы барысында ондағы гибберллиеннің жиынтығы өзгеріп отыруы мүмкін. Гибберллин өркендер мен тамырдың ұштарында, жас жапырақтар мен ұрықта түзіледі. Ол өзі синтезделген жерлерден фломаны бойлай отырып қозғалады. Бұл фитогармон жасушаның бөліну және созылу кезкеңдеріне әсер етеді. Алайда ауксинге қарағада ол жасуша қабықшасына әсер етпейді, түйіндердің, жапырақтар мен жемістердің түсіп қалуына кедергі жасамайды. Гибберллин қосалқы тамырдың түзілуін тежейді, алайда сабақтың өсуіне жағдай жасайды. Ол тіпті сабағы өте қысқарған жертаған өсімдіктердің негізгі өркендерінің күшті өсуіне себепші болады. Гибберллин жапырақтың өсуі мен тұқымның өсуіне қолайлы әсер етеді. Ол өсімдіктің дамуын тездетеді.



Цитокинин. Фитогармондардың бұл тобы аденин туындылары болып табылады:

Цитокинин тамырдың ұшында түзіліп, су ағынымен қоса жоғары қарай жылжыиды. Цитокинин сондай-ақ тұмен жемісте түзіледі. Ол негізінен жасушаның бөліну процесін тездетіп, ДНК мен РНК түзілуін жақсартады және жалпы зат алмасу мен ақуздың синтезделуін арттырады.

Цитокинин жаңадан бүршік түзілуі мен жанама бүршіктердің ашылуына жағдай жасайды.

Этилен аздаған мөлшерде барлық өсімдіктердің жасушаларында түзіледі. Ол қарапайым органикалық зат болса да, гормондық әсері күшті. Әдеттегі температурада ол өсімдік организімінде газ түрінде кездеседі, сондықтан этилен оңай диффузияланып, өсімдікткрдің түрлі мүшелеріне жетеді, ал артық мөлшері сыртқы ортаға шығарылады. ИӨсімдіктерге мырттан енген этилен де әсер етеді. Гармон ретінде этилен өсімдіктердің өсу процесін, жасушалардың дифференциациясын, өсімдіктің сыртқы ортаның әсерәне жауап реакцияларын қалыптастырады. Пісіп келе жатқан жемістерден де едәуір мөлшерде этилен бөліп шығады. Этиленді енгізу жетілмеген жеміс тердің пісуін тездетеді. Сонымен қатар, этилен дәндердің өнуін, жапырақтардың қартайып, түсіп қалуын жылдамдатады. Әр түрлі өсімдіктердің мүшелерінің жасына қарай, этилен түзілуіде түрліше жүреді. Вегетативтік мүшелердің меристемаларында, жемістерде этилен барынша көп түзіледі. Жоғары сатыдағы өсімдіктер этиленді метионин амин қышқылынан түзеді. Этиленнің артық мөлшері тотығуға ұшырайды немесе глюкозамен қосылады. Қазіргі көзқарастар бойынша барлық фитогармондардың әсері этилен арқылы, оны артыру және активтендіру нәтижесінде жүзеге асады.

Абсциз қышқылы 1965 жылы мақтаның қауашағы мен жапырақтарынан бөлініп алынды. Бұл зат гормондық ингибиторлық әсер етеді.Фитогармондар өсу процесін реттейтін негізгі заттар болып табылады. Ал витаминдер тікелей өсу процесіне қатыспастан, фитогармондармен бірге жанама әсер етеді, олардың әсерін толықтырады. Фотогормондар өсімдікғтердің түрлі мүшелерінде синтезделіпе, өсу нүктелеріне жетеді. Мұнда олар жасушалардың бөліну, созылу, дифференциациялану кезеңдеріне ықпал етеді. Фитогормондар жекелей емес, қосыла әсер етеді.Өсімдіктің жасына, күйіне, даму кезеңіне, сыртқы жағдайлардың әсеріне қарай өсімдікте гормондардың құрамы, кейбіреулерінің басымдылығы өзгеріп отырады. Белгілі бір гармонның басымдығы оның әсерін күшейтеді. Сондықтан, өсімдіктердің фитогормон әсерін қайтарған реакция олардың сортына, жасына, даму кезеңіне, сыртқы орта факторлары – су, жарық, қоректік заттардың блуына байланысты.Гормонның әсер етуінен екі кезеңді атап көрсетуге болады. Бірінші кезеңде гормон жасуша мембранасының бетіне орналасқан арнаулы рецепторлармен әрекеттеседі. Екінші кезеңде рецептор мен гормон комплекісінің әрекетінен туған биохимиялық, физиологиялық, морфологиялық өзгерістер байқалады.
Өсуді реттеуші химиялық заттар

Табиғи фитогормондардан басқа жасанды өсу заттары да белгілі, химиялық жолмен синтезделген бұл заттар іс жүзінде кеңінен қолданылады. Ауыл шарушылығында олар өсімдіктердің гүлденуін, тамыр шығаруын, жемістердің жетілуін реттеу үшін қолданылады.Жамбасбұршақ, маш, ноқат, томат, жүзім өсімдіктерінің тамыр өсіруіне абсциз қышқылы әсер етеді.Сақталатын дән өніп кетуі үшін абсциз қышқылы қолданылады, ал оларды тездетіп өндіру үшін гибберллин, цитокиннин, этилен қолдануға болады. Картоп пен пияз түйнектерінің өніп кетпей, қалыпты сақталуын малеин қышқылы қамтамасыз етеді. Гибберллин, керсінше, олардың тыныштық күйін бұзып, өніп кетуіне себепші болады.Өсімдіктің гүлденуін реттеу арқылы жемістердің пісу мезгілін жоспарлауға болады. Ананастың гүлдеуін этилен, ацетилен, ауксин тездетеді; салат, қыша, шалғам, аскөк, қант қызылшасы, сәбіз, капустаның гүлдеуін гибберллин тездетеді. Аталық гүлдерді жетілдірмеу мақсатымен малеин қышқылы, этрел, этефон қолданылады. Мақтаны техника күшімен жинау үшін алдымен жапырақтарын түсіру қажет, ол үшін дефолианттар натрий хлоратын, магний хлоратын қолданады. Жемістерді жинауды тездету үшін оларды түсіретін заттарды қолданады. Бұл заттар – этефон, циклогексаамид, алзол.

Жоғарыда аталған жасанды өсу заттарының көпшілігі адам организіміне улы әсер етеді. Сондықтан оларды абайлап қабылдау керек.

Қолданылған әдебиеттер тізімі





  1. И.М.Культиасов экология растений изд.Московского ун-та 1982

  2. Т.К.Горышина экология растений Москва Высшая школа 1979

  3. М.В.Бенаминова Воспитание детей м., 1981

  4. Ж.Жатқанбаев Экология және биология негіздері Алматы 2004

  5. Ж.Жатқанбаев Адам экологиясы Алматы 2005

  6. Г.С.Оспанова, Г.Т.Бозшатаева Экология Алматы 2002

  7. Ж.Жатқанбаев Экология негіздері Алматы 2004

  8. С.Ж.Колумбаева, Р.М.Білдебаева Жалпы экология 2006






Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   22


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет