«Маркетинг» термині, немесе «басқарудың нарықтық концепциясы» (marketing concept of manegment), ХІХ ғасырдың соңында – ХХ ғасырдың басында пайда болды және тура мағынасында нарықтық әрекетті, нарықпен жұмыс істеуді білдіреді



жүктеу 0.84 Mb.
бет3/6
Дата21.04.2019
өлшемі0.84 Mb.
1   2   3   4   5   6
жэне материалды емес (қызмет, идеялар) сипатта болады.
Айырбас - өндірушілер мен түтынушылардың арасында баламалы (эквивалентті) негізде
жүзеге асырылатын қоғамдық байланыс түрі.
Мэміле - белгіленген шартқа байланысты тауар мен қызметті (жеткізу) іске асыру үшін
екі немесе бірнеше жақтардың өзара келісімі. Мэміленің екі түрі бар: біріншісі ақшалай,
мүнда тауарлар ақшаға айырбасталады, екіншісі бартерлік, ол ақша қаражаттарынсыз тек
тікелей тауар айырбасты негізінде жүзеге асырылады.
Сүраныс - сатып алу қабілеті бар қажеттілік. Сүраныс адамның қажеттілігін ғана емес, ең
басты оның қажетті тауар сатып алуға қаржылық мүмкіндіктерін де білдіреді.
Нарықтағы сүраныс - бүл тауар нарығындағы фирма жэне тауар маркалары
жиынтығының нақты кезең мен белгілі мекендегі жалпы сату көлемі.
Өнімге (немесе маркаға) сүраныс - фирманың нарықтығы үлесіне сәйкес келетін, тауар
нарығындағы сүраныс бөлігі. «Сүраныс» жэне «қажеттілік» түсініктері арасында тығыз
байланыс, айырмашылық және қарама-қайшылық бар екенін атап өтуіміз қажет.
Қажеттілік - мағынасы кең үғым. Сүраныс қажеттіліктің бір бөлігі жэне ол
түтынушының сатып алу қабілетін ғана сипаттап қоймайды, сонымен бірге олардын
тауарға талғамы мен талабын да білдіре алады. Қажеттіліктер элеуметтік мэдени жэне
технологиялық ортаның даму деңгейіне жэне табиғатына байланысты абсолютті жэне
салыстырмалы болуы мүмкін. Абсолютті қажеттіліктерге қарағанда, салыстырмалы
қажеттілікті толық қанағаттандыру мүмкін емес, өйткені олардың деңгейі жоғарылаған
сайын, қажеттілікті неғүрлым үлғайтуға үмтылыс пайда болады. Мұқтаждық адамнын
табиғатына тэн, ол адам өміріне қажетті физиологиялық элементтер болмаған жагдайда орын алады.
Маркетинг түтынушының тілегі мен қажеттіліктеріне жэне сүраныстарына ықпал ете отырып, тауардың тартымды жэне әйгілі болуын қамтамасыз етеді.
Коммерциялық емес маркетинг - бүл қоғам мүддесін немесе идеяларды дамыту мақсатында жүзеге асырып ұйымдар мен жеке түлғалардың іс-эрекеті. Коммерциялық емес маркетинг пайда табу мақсатын көздемейді. Коммерциялық емес үйымдардың маркетингі коммерциялық маркетингке қарағанда басқа факторлармен анықталады. Кейде коммерциялық емес маркетингті институционалды деп атайды. Өйткені, емханалар, мектептер, эскери үйымдар, театрлар, мүражайлар, мешіттер, университеттер, сондай-ақ эртүрлі қоғамдьщ үйымдар сияқты институциялар қамтиды. Коммерциялық емес үйымдардың түрлері:
мэдени (мүражай, театр және т.б.) үйымдар:
білім беру жэне ғылыми (колледждер, мектептер, ғылыми зерттеу үйымдары):
филантропиялық (қорлар, қамқаорлық жэне қайырымдылық мекемелері):
қоғамдық (экологиялық, түтынушылық, Қызыл крест қоғамы жэне т.б.):
діни (конфенссиондық қүрылымдар):
мемлекеттік (муниципалдық мекемелер, басқару орындары):
денсаулық сақтау мекемелері:
эскери үйымдар.
Коммерциялық емес маркетингтің ерекшеліктері:
коммерциялыққа қарағанда коммерциялық е,мес үйымдар көп жағдайда тиімсіз ңарық сегменттерінде қызмет көрсетеді:
коммерциялық емес маркетингтің мақсаттары айтарлықтай қиьш, оларды санмен өлшеу мүмкін емес. Денсаулық сақтау ұйымдары шылым шегумен, нашақаорлықпен, ішімдікке тыйым салу арқылы адам ағзасына қатер төндіретін жағымсыз факторлармен күресуді мақсат етеді. Қоршаған ортаны қорғау ұйымдары табигатты аялауды, экологиялық білім мен тэрбиені, салауатты өмір салтын насихаттайды.
клиенттердің көп болуы. Компания клиенті ретінде түтынушымен бірге фирманың демеушілері де болуы мүмкін.
- өндіруші фирмаларға қарағанда, коммерциялық емес үйымдар көбнесе мемлекеттік органдардың ықпалында болады.
Коммерциялық емес маркетингтің түлға маркетингі жэне идеялар маркетингі сияқты нысандары жиі кездеседі. Жекеленген түлғалардың маркетингі - түлғаларды эйгілі ету жэне имиджді қүру мақсатымен жүзеге асатын эрекет. Мысалы, саяси кандидаттар маркетингі. Бүгінде саяси лидерлердің, мемлекеттік жэне қоғам қайраткерлерінің, ірі ғалымдар мен мамандардың, атақты эртістердің, актерлердің даңқын көтеру үшін осы салада маманданған үйымдар мен мамандар айналысады. Оларды имиджмейкерлер деп атайды.
Идеялар маркетингі - бүл негізінен элеуметтік мақсаттардың настихаты. Мысалы, Қытайдағы отбасын жоспарлау, шылым шегуге, нашақорлыққа, ішімдікке қарсы насихат. Қазіргі таңда Қазақстандағы медициналық қызмет көрсету нарығында бэсекелестік дамып отыр. Сондықтанда көптеген емханалар маркетингті пайдаланудың қажеттілігін түсіне бастады. Көптеген медициналық мекемелерде қызмет көрсету деңгейі жақсарып, клиенттердің назарын аудару мақсатында жарнамалық науқандар өткіз№ отырады. Коммерциялық емес саланың ерекшеліктері баға белгілеу, тарату жэне түтынушыларға қызмет көрсету сипатына эсер етеді. Қызмет көрсетуші фирмалар өндірістік кэсіпорындар сияқты маркетинг кешенін жасап, қолданулары қажет.
Коммерциялықпен салыстырғанда коммерциялық емес маркетингті басқару қиындау. Біріншіден, көптеген коммерциялық емес үйымдар идеяларды сатуға немесе адамдардың мінез-қүлқын өзгертуге тырысады. Екіншіден, коммерциялық сектор қызметіне қарағанда, коммерциялық емес қызметтердің нақтылығы аз жэне сезілуі қиын. Олар өз ресурстары мен маркетингтің стратегиясын нақты бақылай алмайды. Коммерциялық қызметпен салыстырғанда, коммерциялық емес қызметтің өткізу стратегиясы түтынушыларға ғана бағытталып қоймай, өзінің демеушілерін де қамтиды. ¥зақ мерзімді жоспарға сай түрақты дамуы үшін оның іс-қимылы қоршаған орта жағдайларымен үйлесімді болуы шарт, өйткені жағдай мемлекеттік шешімдердің, заңдардың өзгеруі, бэсекелестер эрекеті мен түтынушы мінез-қүлқы салдарынан, сондай-ақ элемдік нарықты болып жатқан процесстердің болуына қарай қауіпті сипат алуы мүмкін. Мысал ретінде 1987 жылғы қор нарығының күйреуін, Германияның бірігіуін,
Кеңестер Одағының ыдырауын, еуровалютаның енуін жэне т.б. жағдайларды айтуға
болады.
Сондықтан да маркетинг теориясына маркө жэне микроортадан түратын маркетингттік
орта үғымы енгізілді.
Макроорта фирманы қоршап түратын жэне оның қалыптасуына эсер ететін факторлардан
түрады: Ф. Котлер бойынша, макроорта факторларына демографиялық, экономикалық,
табиғи, ғылыми-техникалық, саяси және элеуметтік-мәдени факторлар жатады.
Демографиялық орта. Демографиялық ортаның зерттелуі бүкіл дүние жүзі біртүтас
элемдік нарыққа айнала бастауымен түсіндіріледі. Қазіргі кезде демографиялық ортада
мынадай өзгерістер болып жатыр. А. Халық санының өсуі. Әлемдік демографиялық даму
болып жатыр. Егер 1981 жылы жер шарындагы адам саны 4,5 млрд адам болса, 2004
жылы ол 6 млрд-қа жетті.
Б. Халықгың жас шамасы қүрылымы. Әлем бойынша халқы ең жас ел -Мексика, ал ең
кэрі ел - Жапония. Қазақстандағы 1000 адамға шаққандағы туу саны 1980 жылы 23,9,
2001 жылы - 14,9, ал 2004 жылы - 16,7 адамнан келді. Сэбилердің дүниеге келуінің азаюы
балаларға арналған тауарлар шығаратын фирма қызметіне өз ықпалын тигізіп, фирманың
тауар стратегиясын қайта қарауға мэжбүр етеді.
Қорыта айтқанда маркетинг бүл қазіргі нарықтық замандағы ең қажетті қүрал болып
табылады. Себебі түтынушы мен сүранушылардың, бэсекелестердің араларындағы
негізгі мэселелерді шешуге мүмкіндік береді. .
Микрортада түтынушылар ерекше мэнге ие, олардың мінез-қүлқын зерттеу арқылы сатып алушының қажеттіліктері мен талғамдарын, тауарлар сүранысындағы жэне сату көлеміндегі өзгерістерді анықтауға болады. Осы түрғыда елеулі өзгерістер байқалған жағдайда, маркетинг бағдарламасына қажетті түзетулер енгізу керек. Қазақстандык түтынушылар мэдениеті мен элеуметтік деңгейі, мінез-қүлқы мен бейімдеу қүндылықтары эр түрлі 15 млн адамдардан түрады.
Әдебиеттер тізімі
Вялков А. Социальный маркетинг // Врач. 1991. - №12.- С. 20-24.
Файоль А., Эмерсон Г., Тейлор Ф., Форд Г. Управление это наука и искусство, М.: Основы маркетинга, 1992.- 350 с.
Сорокин П. Социальная психология, серия Мыслители XX века, М.: 1992.-500с.
Лешинер Р., Разу М., Старостин Ю. Подготовка менеджеров в США (на примере Массачусетского технологического института) // Экономические науки, 1991-№4.-С. 59-67
Мескон М.Х., Альберт М., Хедоури Ф. Основы менеджмента, перевод с англ. под ред. д.э.н. Евенко Л.И.- М.: Дело, 1992.- 702 с.
Реіег Ғ. Бшскег А№ш сіізсірііпе // Зиссезз, 1987.-№1, Іапиагу-ҒеЪгагуез., р.18
Дайан А., Букрель Ф. и др. Академия рынка. Маркетинг, перевод с французского. - М.: Экономика, 1993.- 282 с.
Беман В., Эванс Дж. Маркетинг. - М., 1990.- 640 с.
Завгородная А.В., Кадзевич М.С. Маркетинг. Методы и процедура: Учебное

4 кр 4 тема


Нарықтық қарым-қатынастар жеке меншіктің өндіріс құралдары мен тұтыну заттарына, тұтынушылардың еркін қызметіне, еркін бәсекелестік пен баға белгіленуге, адамның өмір сүруі мен дамуын қамтамасыз ететін қызмет түрінің еркін тандалуына, экономиканың ашықтығына негізделеді.
Ортақтандырылып басқарылып отырған экономикаға тән сипаттар келесідей:
- өндіріс құралдарына деген мемлекеттік меншік;
- халықтық шаруашылық жүесінің барлық деңгейлерін қамтуды ортақтандырып жоспарлау;
- өндіріс бәсекелестігінің жоғары деңгейі және оның мемлекеттік кәсіпорындарда монополизациялануы;
- өндірістік қызметтің халықтық шаруашылық әсерлілікке деген бағыты;
- адамның жан-жақты дамуындағы қоғамның жоғарғы мақсаты ретіндегі декларациялау;
- еліміздің ортақ халықтық шаруашылық кешенінің жабық болуы.
Қазіргі заманғы цивилизацииның даму тәжірибесі топтық-әкімшілік, бюрократиялық жүйемен салыстырғанда нарықтық қарым-қатынастар жүйесі қоғамның барлық өмір суруге қажетті аспектілерінің әсерлі қызмет етуіне өз септігін тигізетінің анық көрсетеді. Сонымен қатар бұл тәжірибе басқа да қорытындыға келуге тағы негіз бола алады, яғни, нарықтық экономикалық жүйені ұстанатын барлық елдер әр түрлі мақсаттарда, қоғам өмірінде болып жатқан әлеуметтік-экономикалық үрдістерді мемлекеттік реттеу әдістерін кеңінен қолданады.
Қазіргі заманғы нарықтық шаруашылық, әдетте, адамның көп қырлы қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталған. Сол уақытта көптеген өндірістік дамыған елдерде, мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық үрдістерге араласуының негізінде (жасалып отырған жағдайды бөліп қарау, салықтық саясат, құқықтық қамтамасыз ету және т.б.) өз азаматттарының жоғары қорғаныштық деңгейін қамтамасыз етіп тұрады. Бұл әлеуметтік-нарықтық деген шаруашылық түрін анықтауға негіз болды.
Әлеуметтік нарықтық шаруашылық – бұл шаруашылық түрі өз алдына еркін бәсекелестік қағидаларымен, тұтыну заттарын еркін тандаумен, тұлғаның еркін ашылуы мен гүлденуіне негізделеді (Л. Эрхард «Благосостояние для всех», 1960 ж.). Ол тәртіпке, капитал салушылыққа, тұтынуды кеңейтуге деген дайындықпен сипатталады. «Нарықтық шаруашылықтың әлеуметтік мағынасы келесіде, яғни экономиканың қандай да бір жетістігі, жетілдірудің кез келген шыны, еңбектің өндіргіштігінің барлық жоғарғы жетістіктері барлық халықтың игілігіне, тұтынушылардың қажеттіліктерін жоғары дәрежеде қанағаттандыруға жасалынады» – деп жазды Л. Эрхард.
Әлеуметтік нарықтық шаруашылық мемлекет саясатының концепциясы сияқты еркін, экономикалық әсерлі, мықты, экономиканың, жалпы қоғамның әлеуметтік және әділ құрылуына бағытталған. Сонымен, әлеуметтік нарықтық шаруашылық нарықтық экономиканың бір моделі бола отыра, әлеуметтік-экономикалық жүйе болып табылады, ал өз кезегінде меншіктің барлық түрлерінің алуандығы, азаматтардың экономикалық еркіндігі негізінде, тауарлар мен қызметтерді өндірушілердің еркін бәсекелестігі мен баға қалыптастыру ретінде қызмет етеді, әр азаматтың шынайы еңбек кірісін қатаң түрде сәйкестендіріп, ұлттық өнімді мемлекет көмегімен әділ бөлуді, және де қоғамның қорғалмаған қабаттарына әлеуметтік кепілдіктер берумен сипатталады.
Әлеуметтік нарықтық шаруашылыққа берілген анықтамадан, мемлекеттің өз азаматтарының әлеуметтік мәселелерін шешуге беретін көмегі орасан зор екенін байқауға болады. Сонымен, мемлекеттің негізгі амалдары келесідей болмақ:
- мемлекеттегі сенімді тәртіпті қалыптастыру және қолдау;
- сыртқы және ішкі қауіпсіздікті қамтамасыз ету;
- ұлттық валютаның тұрақтылығын қамтамасыз ету;
- әлеуметтік инфрақұрылымның кешендерін дамыту (білім беру, денсаулық сақтау, ғылым және өнер, қоғамдық көлік және т.б.);
- бәсекелестік түрлері бойынша заңнамалардың ұстануға деген бақылауды жүргізу;
- қоғамның өте әлсіз мүшелеріне еңбектік құқық аймағында кепілдіктер мен әлеуметтік кепілдіктермен қамтамасыз ету;
- қоршаған ортаны қорғауға деген нарықтық ынталарды жетілдіру, талаптарды, шектеулерді іске асыру және оларды пайдалану;
- нарықтық және әлеуметтік құқық аймағындағы, және де сыртқы экономикалық қатынастағы ортақ «ойын тәртіптерін» анықтау;
- мүмкін боларлық нарықтық шаруашылық шегіндегі әлеуметтік-экономикалық үрдістерді макроэкономикалық басқару.
Қазақстан Республикасының экономикасының нарыққа өтуі мемлекеттік реттеу жүйесіндегі жоспарлаудың рөлі мен орның қайта қаруды талап етті. Отыз жыл бойы көптеген экономистер жоспар және нарық түсініктеріне қатысты көп айтысты. Нарықтық қарым-қатынастар шындыққа айнала бастағанда, жоспар мен нарықтың бір біріне қарама-қайшы емес екендігі белгілі болды, керісінше олар экономикалық жүйенің сыбайлас толықтырушы элементтері болып шықты. Ақша-несиелік, нарықтық, кедендік саясат ортақ мемлекеттік жоспарлардың байланыстылығының болмауының негізінде өз-өзін ақтап шыға алмайды. Осыдан Қазақстандағы 1990 жылдардың бірінші жартысындағы экономикалық реформалардың сәтсіздіктерінің мемлекеттің көптеген ұйымдастырушылық-шаруашылық қызметтерден, соның ішінде ортақ ұлттық жоспарлаудан бас тартуының салдарынан болды деп айтуға болады.
Әлеуметті нарықтық шаруашылықта мемлекетің осы мәселелерін табысты шешілуі келесідей мақсаттарға қол жеткізуді қамтамасыз етеді:
а) қоғам өмірінің сапасы мен деңгейінің жоғарылауына;
б) бағалардың тұрақты деңгенін қамтылуына;
в) жұмыспен қамтылудың жоғары деңгейін;
г) әлеуметтік әділдікті, және әлеуметтік қамтылудың әсерлі қызмет етуші жүйесін қолдау.
Экономиканы және әлеуметтік қарым-қатынастарды мемлекеттік реттеу ұлттық экономиканың тұрақтылығын қамтамасыз ету бойынша және оларды өндірудің қажетті қарқының қамтамасыз ету, еркін тауар өндірушілердің қызмет етуіне жақсы ортақ (саяси, құқықтық, экономикалық) жағдай жасап, оларға әлеуметік қолдау бар екендігіне кепілдеме беру мемлекеттің бағытталған қызметі болып табылады,
Мемлекеттік реттеудің негізгі түрлері:
а) құқық нормалары;
б) бюджеттік – салықтық тетіктер (салықтық саясат, мемлекеттік бюджеттің шығындары, амортизацияланған саясат, есептік саясат, минималді резервтер саясаты, ақша эмиссиясын басқару, ашық нарықта операциялар жүргізу, өз еркімен келісу);
в) несиелік-ақшалық құрал-жабдықтар
г) стратегиялық жоспарлау.
Болжау –бұл экономикалық жүйенің болашақ параметрлеріне қатысты дәлелдендірілген мүмкіндіктер (сапалық және сандық түрде көрсетілген) кешені. Болжау амалы – бір немесе басқа шарттарда мүмкін болатын жайттарға объективті, шынайы болжам жасау. Бұл амалды шешу үшін ізденгіш болжам жасалынады, ол экономиканың дамуының (немесе оның бір қабатының), оған деген мемлекеттік әсер мінезі өзгеріссіз қалады деген шартта, қандай екенің көрсетуі мүмкін. Сонымен ізденгіш болжам теріс үрдістерді жеңуге бағытталған мемлекеттің бірінші болып араласуын талап ететін экономиканың қабаттарын көрсетеді.
Болжау болашақта мүмкін болатын жайттардың пассивті рөліне ғана сүйенбейді. Мақсатты болжаулар да жасалынып жатыр. Олар мемлекеттің экономика алдына қойған мақсаттарын және оларға жетудегі мүмкін жолдарын анықтайды.
Кез келген деңгейдің не болмаса, кез келген территориядағы өндіріс, кешен тірлері мен мәселердің болжамы мүмкін және қажет болып табылады. Болжамдардың келесідей жүйелері перспективті болуы мүмкін:
- мемлекеттегі және шет елдердегі мүмкін боларлық жайттардың қорытындысын болжау;
- жеке орталардың, экономика кешендерінің, өндірістің нақты түрлерінің, аймақтың дамуын болжау;
- демографиялық болжау;
- саяси болжау;
- әлеуметтік болжау;
- ғылыми-техникалық болжау;
- сыртқыэкономикалық болжау;
- экологиялық болжау.
Болжамдар жекеленіп жасалынса да, өзара бір-бірімен тығыз байланыста болады. Олардың негізінде мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық дамуының ортақ болжамы жасалынады.
Нарықтық экономика жағдаында кез-келген болжамды жасау барысында келесі жайттар ескеріледі:
1) материалдық ағындарды ұйымдастыру түрлері. Өнімнің барлық түрлерінің негізгі бөлігі еркін түрде іске асырылады. Осыған байланысты кез-келген өндірісте өнімділікті арттырудың нақты болжамын жасау, тауар нарығының конъюнктурасыны туралы нақты ақпарат алынғаннан кейін ғана жүзеге асырылады;
2)ақша ағымдарын қалыптастыру әдістері. Басты бөлігінің қаржылық ресурстары тура мемлекеттік реттеу ортасынан шығып қалды. Сондықтан да жеке капиталдың қандай көлемде алынып, және оның қайда жіберілетіндігін анықтау маңызды болып табылады.
3) баға динамикасы, оның өндіріске деген әсері, және де оны бөлу. Қазіргі уақытта баға коньюнктурасын білмей өндіріс бойынша бірде бір нақты болжамдық баға алу мүмкін емес;
4) теңгенің ішкі конвертирациясы. Валюта қандай кешендерде табысталынады, және қандай кешенде импортқа жіберіледі екені белгілі. Болжам оның қозғалысын, яғни бір меншіктен екіншіге өтуін анықтап отырады.
Болжау жоспарлаумен тығыз байланысты, жоспарлы есептердің қажетті сілтемесі болып табылады.
Жоспарлау–бұл мемлекеттің, басқару органдарының, мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық даму перспективаларын жасау бойынша шаруашылық субъектілердің, аймақтардың, кешендердің, меншіктің барлық түрлеріндегі кәсіпорындардың мақсатты бағытталған қызмет түрі.
Болжау директивтік, индикативтік, келісімшарттық және кәсіпкерлік болып өз ішінде бөлінеді.
Директивтік жоспарлаумекен-жайлық тапсырмаларды бекіту бойынша және жоспарды орындаушылардың арасында оларды орындау үшін қажетті ресурстарды бөлумен сипатталады. Мемлекеттік меншіктің монополиялық шарттарында өнеркәсіптің негізгі заттарын жоспарлау қоғамның өмірлік шенінің барлық жақтарына түгелдей таратылады. Директивті жоспарлаудың негізгі рычагі ретінде бюджеттік қаржыландыру, капиталдық салымдардың лимиттері, материалды-техникалық ресурстардың қорлары, мемлекеттік тапсырыстар болып табылады.
Индикативтік жоспарлаудегеніміз нарықтық субъектілердің паритеттік тең бастамаларда мемлекетпен даму бағдарламаларының жасалуын және іске асыруын өзіндік қызықтыру әдісі болып табылады. Ол экономикалық рычагтардың пайдаланудың тауарөндірушілерге, сатып алушыларға, және жалпы нарықтың өзіне әсерлесуге негізделеді, сонымен қатар мемлекет және жеке капиталдың қызығушылықтарын үйлесімді реттеуге мүмкіндік береді.
Келісімдік жоспарлаунарық субъектілерін коммерциялық қарым-қатынастарын реттейді, ол қатынастар өз кезегінде еркін немесе өзара пайда негізінде өнеркәсіптер арасында, бірлестіктер, банктер, басқару және билік органдары арасында құрылады. Келісімдік қарым-қатынастар тұрақты өндірісті-экономикалық байланыстарды, өзара міндеттерді, оларды орындау шарттары мен нарықтық жағдайда жоспарлылықтың кепілдік шаруашылық механизмін қалыптастырады.

Келісімдік жоспарлар келісім түрінде, жеткізу туралы контракт түрінде, қатысу жүйесі және басқа да түрлері бойынша іске асырылады. Келісімдік жоспарлауды қамтамасыз етуде сәйкесінше экономикалық және құқықтық сілтемелер келтіріледі: заңнамалық нормалар, тәуелсіз сот жүйесі және т.б.



Нарықтық қарым-қатынастар жеке меншіктің өндіріс құралдары мен тұтыну заттарына, тұтынушылардың еркін қызметіне, еркін бәсекелестік пен баға белгіленуге, адамның өмір сүруі мен дамуын қамтамасыз ететін қызмет түрінің еркін тандалуына, экономиканың ашықтығына негізделеді.
Ортақтандырылып басқарылып отырған экономикаға тән сипаттар келесідей:
- өндіріс құралдарына деген мемлекеттік меншік;
- халықтық шаруашылық жүесінің барлық деңгейлерін қамтуды ортақтандырып жоспарлау;
- өндіріс бәсекелестігінің жоғары деңгейі және оның мемлекеттік кәсіпорындарда монополизациялануы;
- өндірістік қызметтің халықтық шаруашылық әсерлілікке деген бағыты;
- адамның жан-жақты дамуындағы қоғамның жоғарғы мақсаты ретіндегі декларациялау;
- еліміздің ортақ халықтық шаруашылық кешенінің жабық болуы.
Қазіргі заманғы цивилизацииның даму тәжірибесі топтық-әкімшілік, бюрократиялық жүйемен салыстырғанда нарықтық қарым-қатынастар жүйесі қоғамның барлық өмір суруге қажетті аспектілерінің әсерлі қызмет етуіне өз септігін тигізетінің анық көрсетеді. Сонымен қатар бұл тәжірибе басқа да қорытындыға келуге тағы негіз бола алады, яғни, нарықтық экономикалық жүйені ұстанатын барлық елдер әр түрлі мақсаттарда, қоғам өмірінде болып жатқан әлеуметтік-экономикалық үрдістерді мемлекеттік реттеу әдістерін кеңінен қолданады.
Қазіргі заманғы нарықтық шаруашылық, әдетте, адамның көп қырлы қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталған. Сол уақытта көптеген өндірістік дамыған елдерде, мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық үрдістерге араласуының негізінде (жасалып отырған жағдайды бөліп қарау, салықтық саясат, құқықтық қамтамасыз ету және т.б.) өз азаматттарының жоғары қорғаныштық деңгейін қамтамасыз етіп тұрады. Бұл әлеуметтік-нарықтық деген шаруашылық түрін анықтауға негіз болды.
Әлеуметтік нарықтық шаруашылық – бұл шаруашылық түрі өз алдына еркін бәсекелестік қағидаларымен, тұтыну заттарын еркін тандаумен, тұлғаның еркін ашылуы мен гүлденуіне негізделеді (Л. Эрхард «Благосостояние для всех», 1960 ж.). Ол тәртіпке, капитал салушылыққа, тұтынуды кеңейтуге деген дайындықпен сипатталады. «Нарықтық шаруашылықтың әлеуметтік мағынасы келесіде, яғни экономиканың қандай да бір жетістігі, жетілдірудің кез келген шыны, еңбектің өндіргіштігінің барлық жоғарғы жетістіктері барлық халықтың игілігіне, тұтынушылардың қажеттіліктерін жоғары дәрежеде қанағаттандыруға жасалынады» – деп жазды Л. Эрхард.
Әлеуметтік нарықтық шаруашылық мемлекет саясатының концепциясы сияқты еркін, экономикалық әсерлі, мықты, экономиканың, жалпы қоғамның әлеуметтік және әділ құрылуына бағытталған. Сонымен, әлеуметтік нарықтық шаруашылық нарықтық экономиканың бір моделі бола отыра, әлеуметтік-экономикалық жүйе болып табылады, ал өз кезегінде меншіктің барлық түрлерінің алуандығы, азаматтардың экономикалық еркіндігі негізінде, тауарлар мен қызметтерді өндірушілердің еркін бәсекелестігі мен баға қалыптастыру ретінде қызмет етеді, әр азаматтың шынайы еңбек кірісін қатаң түрде сәйкестендіріп, ұлттық өнімді мемлекет көмегімен әділ бөлуді, және де қоғамның қорғалмаған қабаттарына әлеуметтік кепілдіктер берумен сипатталады.
Әлеуметтік нарықтық шаруашылыққа берілген анықтамадан, мемлекеттің өз азаматтарының әлеуметтік мәселелерін шешуге беретін көмегі орасан зор екенін байқауға болады. Сонымен, мемлекеттің негізгі амалдары келесідей болмақ:
- мемлекеттегі сенімді тәртіпті қалыптастыру және қолдау;
- сыртқы және ішкі қауіпсіздікті қамтамасыз ету;
- ұлттық валютаның тұрақтылығын қамтамасыз ету;
- әлеуметтік инфрақұрылымның кешендерін дамыту (білім беру, денсаулық сақтау, ғылым және өнер, қоғамдық көлік және т.б.);
- бәсекелестік түрлері бойынша заңнамалардың ұстануға деген бақылауды жүргізу;
- қоғамның өте әлсіз мүшелеріне еңбектік құқық аймағында кепілдіктер мен әлеуметтік кепілдіктермен қамтамасыз ету;
- қоршаған ортаны қорғауға деген нарықтық ынталарды жетілдіру, талаптарды, шектеулерді іске асыру және оларды пайдалану;
- нарықтық және әлеуметтік құқық аймағындағы, және де сыртқы экономикалық қатынастағы ортақ «ойын тәртіптерін» анықтау;
- мүмкін боларлық нарықтық шаруашылық шегіндегі әлеуметтік-экономикалық үрдістерді макроэкономикалық басқару.
Қазақстан Республикасының экономикасының нарыққа өтуі мемлекеттік реттеу жүйесіндегі жоспарлаудың рөлі мен орның қайта қаруды талап етті. Отыз жыл бойы көптеген экономистер жоспар және нарық түсініктеріне қатысты көп айтысты. Нарықтық қарым-қатынастар шындыққа айнала бастағанда, жоспар мен нарықтың бір біріне қарама-қайшы емес екендігі белгілі болды, керісінше олар экономикалық жүйенің сыбайлас толықтырушы элементтері болып шықты. Ақша-несиелік, нарықтық, кедендік саясат ортақ мемлекеттік жоспарлардың байланыстылығының болмауының негізінде өз-өзін ақтап шыға алмайды. Осыдан Қазақстандағы 1990 жылдардың бірінші жартысындағы экономикалық реформалардың сәтсіздіктерінің мемлекеттің көптеген ұйымдастырушылық-шаруашылық қызметтерден, соның ішінде ортақ ұлттық жоспарлаудан бас тартуының салдарынан болды деп айтуға болады.



Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет