Методические указания, рекомендации, программы, контрольные задания по изучению предмета Мамандығы: Специальность


Закон сингармонизма (үндестік заңы)



жүктеу 448.71 Kb.
бет2/3
Дата21.04.2019
өлшемі448.71 Kb.
түріМетодические указания
1   2   3




  1. Закон сингармонизма (үндестік заңы).

Закон сингармонизма — закон созвучия (гармонии) звуков основного слова и окончания. Так, если последний слог основы содержит твердые гласные а, о, ұ, ы, то и в составляющих его окончаниях должны быть именно твердые гласные.

Например (мысалы): сөз+дер+ді

көз+бен

өзен+ге


Если конечный звук основы или корня глухой согласный (п, т, к, қ, с, ф, ш), то и первый звук окончания тоже должен быть глухим.

Мысалы: университет+тер

дос+тар

етік+тер


Если в конце основы стоит гласный звук, звонкий (з, ж) или сонорный согласный (м, н, ң, л, р, й, у), то и аффиксы начинаются со звонкого или сонорного звука.

Мысалы: қаз+дар+ды, жаз+да, біз+де.



  1. И такое уподобление последующего согласного предыдущему звуку на слоговой границе называется прогрессивной ассимиляцией.

6. Когда последний звук слова или слога воздействует на предыдущий – регрессивная ассимиляция. Например, последний звук основы глухой к, қ, п, и к ним прибавляемый суффикс или окончание начинаются с гласного, то глухие согласные озванчиваются: к-г, қ-ғ, п-б.

Мысалы: тарақ – тарағы, бесік – бесігі, доп – добы, топ – тобы, етік – етігі, жидек – жидегі.



  1. Окончания притяжательной формы (тәуелдік жалғаулар)




Конечный звук основы

Лица

Притяжательные окончания

Примеры

Ед. ч.

Мн. ч.

Единственное число

Множественное число

Гласный

1

2

2



(В.ф.)

3


- м

- ң


- ңыз,

- ңіз


- сы,

- сі,


- мыз,

- ң


- ңыз

- ңіз


- сы,

- сі


бала+м

бала+ң


бала+ңыз
бала+сы

бала+мыз

бала+лар+ың

бала-лар+

+ыңыз
бала+лар+ы


Согласный


1
2
2

(В.ф.)


3

- ым, ім
- ың, ің,

-

- ыңыз,



- іңіз,

- ы, - і



- ымыз,

- іміз


- ыңыз

- іңіз


- ыңыз,

- іңіз


- ы, - і

бас+ым
бас+ың
бас+ыңыз
бас+ы

бас+ымыз
бас-тар+ың
бас+тар+

+ыңыз


бас+тар+ы


8. Личные окончания (жіктік жалғаулары).

В казахском языке существительные, местоимения и прилагательные принимают личные окончания. Слова с личными окончаниями всегда являются сказуемыми.




Лицо

Конечный звук слова

Ед. ч.

Мн. ч.

Примеры


Ед. ч.

Мн. ч.

I

Гласный или сонорный

(р, й, л, у, м,

н, ң)


-мын

-мін


-мыз,

-міз


оқытушы+

мын,


дәрігер+

міз


оқытушы+

лар+мыз,


дәрігер+лер+міз



II
II

Звонкие согласные

(з, ж)


- бын

- бін


- сыз

- сіз


- быз

- біз


ұстаз+бын

теңіз+бін

ұстаз+сыз

теңіз+сіз



ұстаз+быз

теңіз+дер+міз

ұстаз+дар+мыз

теңіз+дер+міз



III

Не имеет личных окончаний

  1. Имя числительное (сан – есім)

Сан есім обозначает количество предметов, порядок предметов при счете и отвечает на вопросы неше? қанша? (сколько); нешінші (который, -ая, ое?)

Они делятся на:



Простые

Составные

1-бір 20-жиырма

2-екі 30-отыз

3-үш 40-қырық

4-төрт 50-елу

5-бес 60-алпыс

6-алты 70-жетпіс

7-жеті 80-сексен

8-сегіз 90-тоқсан

9-тоғыз 100-жүз

10-он 1000-мың



11-он бір

31-отыз бір

203-екі жүз үш

1999-бір мың тоғыз жүз

тоқсан тоғыз

504-бес жүз төрт



а) Реттік сан есім (Порядковые числительные)

Реттік сан есімдер обозначают порядок предметов и отвечают на вопросы нешінші? (который?), қай (какой?). Образуются при помощи прибавления к количественным числительным суффиксов -нші, -ншы, -інші, -ыншы, по закону сингармонизма.



6) Собирательные числительные (жинақтау сан есімдер) образуются при помощи суффиксов -ау-, -еу-. Их всего 7.

Мысалы: бір+еу, бес+еу, алт+ау, екі+еу

в) Бөлшектік сан есім (дробные числительные) образуются путем сочетания двух количественных числительных, причем знаменатель употребляется в исходном падеже (шығыс септік), а числитель в именительном падеже (атау септік) и сначала называется знаменатель, потом числитель.

Мысалы: төрттен бес (5/4), үштен екі (2/3)

Если целое то словом "бүтін".

Мысалы: екі бүтін бестен төрт (2 5/4);

бес бүтін үштен екі (5 2/3)

10. Порядок слов в предложении (сөйлемдегі сөздердің орын тәртібі).

а) В простом повествовательном предложении подллежащее находится впереди сказуемого.

б) Сказуемое - всегда в конце предложения.

Мысалы: Балалар келді. Оқу басталды.

в) Определение всегда находится перед определяемым словом.

Мысалы: Қонаев көшесі. Үлкен кітап. Әуезов даңғылы. Қызық кітап.

г) Ударение в казахском языке всегда на последнем слоге: сегіз, тоғыз, әке, шеше, Болат.

д) Отрицания "жоқ" (нет), "емес" (не). Слово "жоқ" может выступать в роли сказуемого.

Мысалы: Олар мұнда жоқ. (Их здесь нет.)

Иногда слово "емес", сочетаясь с именами, может выступать как составное сказуемое, принимая личные окончания.

Мысалы: Мен дәрігер емеспін, мен инженермін.

(Я не врач, я инженер.)



11. Жатыс септік (Местный падеж) (-да, -де, -та, -те, -нда, -нде) Местный падеж существительных обозначает место н время действия, отвечает на вопросы: қайда? (где?)

Сен қайда тұрасың? (Где ты живешь?)

Мен Өскеменде тұрамын. (Я живу в Усть-Каменогорске.)

кімде? (у кого?)

Сенің кітабың кімде? (У кого твоя книга?)

Менің кітабым Асанда. (Моя книга у Асана.)

қашан? (когда?)

Әкем қашан келді? (Когда приехал отец?)

Әкең сағат екіде келді. (Твой отец приехал в 2 часа.)

12. Вопросительные частицы - ма, -ме, -ба, -бе, -па, -пе соответствуют русской частице ли, но в отличие от русского яэыка частицы в казахской речи никогда не опускаются.

Мысалы: Мынау теңіз (море) бе?

Мына адам (человек) ағаңыз 6а?

Балаң қыз ба, ұл ма?

Вопросительные частицы стоят после того слова, к которому относится вопрос и пишутся отдельно.

Запомните! При помощи аффиксов -ма, -ме, -ба, -бе, па, -пе образуется отрицательная форма глагола. Они всегда пишутся слитно с предыдущим глаголом и выражают отрицание.

Мысалы: бар+ма (не ходи), кел+ме (не приходи), айт+па (не говори).

13. Конструкции, обозначающие возраст.

Сколько вам лет? (Сіздің жасыңыз нешеде? (қаншада?))

Мне 20 лет. (Менің жасым жиырмада.)

Лене 18 лет. (Лена он сегізде.)

Матери 30. (Анам отызда.)

14. Местоимения (есімдіктер).

а) Личные местоимения (жіктеу есімдігі)

Мен - я біз - мы

Сен - ты сендер - вы

Сіз - Вы Сіздер - Вы

Ол - он, она олар - они

б) Указательные местоимения (сілтеу есімдігі)

Бұл, осы, мынау, ана, анау, міне, әне, осынау (это, этот, он, таков, то, этот самый, тот самый).



в) Вопросительные местоимения (сұрау есімдігі)

Кім? (кто?), не? (что?), қанша? (сколько?), қандай? (какой?), қайсы? қай? (который?), қайда? (где?), қашан? (когда?)



г) Возвратные местоимения (өздік есімдігі)

Өз, өзім, өзің, өзіңіз, өзіміз, өздері, өздеріңіз (сам, сами, вы сами, мы сами, они сами, Вы сами).



д) Определительные местоимения (жалпылау есімдігі)

Бәрі (весь), барлық (все), бүкіл, бүтін (целиком), түгел (все).



ж) Неопределительные местоимения (белгісіздік есімдігі)

Біреу (кто-то), кейбіреу (некоторые), бірдеме (что-то), әркім (каждый), кімде-кім (кто-либо), әлдене (что-либо), әрбір, кейбір (каждый), әлдеқашан (давным-давно).



з) Отрицательные местоимения (болымсыздық есімдігі)

Ешкім (никто), ешнәрсе (ничто), ештеме (ничего), ешқандай (никакой), ешқашан (никогда), ешқайда (никуда), ешқайдан (ниоткуда), дәнеңе (ничего).



15. Глагол (етістік).

Етістік (глагол) обозначает действие и отвечает на вопросы: не істеді? (что сделал?), не істемек? (что будет делать?), не қылды? (что сделал?), не істеп жатыр? (что делает?)

Мысалы: Асан қалаға келді (не істеді?)

Әкем газет оқып отыр, (не істеп жатыр?) Мұғалім мәтінді оқыды (не істеді?)

Глаголы в казахском языке делятся на негізгі етістік (непроизводные), туынды етістік (производные глаголы).
Мысалы: жаз - пиши бас+та - начинай

оқы - читай таза+ла - чисти

дайын+да – приготовь

В казахском языке глаголы отыр, тұр, жатыр, жүр - глаголы состояния. Они принимают личные окончания и выражают настоящее время. Эти глаголы обозначают действия, которые происходят в момент речи. Вообще глагол имеет 3 времени:


1) Осы шақ - настоящее время

2) Келер шақ - будущее время

3) Өткен шақ – прошедшее время

а) Осы шақ - настоящее время



Нақ осы шақ Ауыспалы осы шақ - показывает


(собств. н. вр.) (перех, н. вр.) промежуточ-

ное действие

между наст.

1) жай түрі (прост.ф.) 1) а,е,и+личн. окон.

отыр, тұр, жүр, жатыр

2) күрделі түрі (сложн.ф.)

-ып, іп, -п, -а, -е, + вспом. гл. + личн. оконч.


Мысалы: Ед.ч. Мн.ч.

тыр+мын отыр+мыз

отыр+сың отыр+сың+дар

отыр + сыз отыр+сыз+дар

отыр отыр

Мен үйде отырмын. Я сижу дома. (Собств. н. вр.-Нақ осы шақ)

Мен үйде отыр+а+мын. (Перех. наст. вр.-Ауыспалы осы шақ)

Сложная форма нақ осы шақ образуется путем сочетания основного и одного из вспомогательных глаголов (отыр, тұр, жатыр, жүр). Вспомогательные глаголы имеют личные окончания и переводятся по смыслу.

Мысалы: Ол ерте тұр+а+ды. - Он рано встает. (Наст. вр.)

Ол ертең ерте тұр+а+ды. - Он завтра рано встанет. (Буд.вр.)

в) Прошедшее время - өткен шақ. Прошедшее время показывает, что действие произошло до момента речи.

Ед.ч.


Последние звуки основы

Последний слог основы

Аффиксы

1-ое лицо (Мен)

Аффиксы

2-ое лицо (Сен)

Аффикс


3-е лицо

(Ол)


Глухие согласные звуки

твердый

- тым

айт+

тым


-тың

айт+тың

-ты

айт+ты

мягкий

-тім

өт+

тім


-тің

өт+тің

-ті

өт+ті

Гласные, сонорные

Твердый

-дым

ал+

дым


-дың

ал+дың

-ды

ал+ды

Звонкие соглас-ные

Мягкий

-дім

кел+

дім


-дің

кел+дің

-ді

кел+ді

Прошедшее время глагола во множественном числе образуется путем прибавления к основе глагола суффиксов -ды, -ді, -ты, -ті + личных окончаний глагола и окончаний множественности –к, қ -ң+дар, ң+дер, -ңыз+дар, -ңіз+дер.

Мысалы: Біз кел+ді+к. - Мы пришли.

Сендер кел+ді+ң+дер. - Вы пришли.

Сіздер кел+ді+ңіз+дер. - Вы пришли.

Олар кел+ді. - Они пришли.



16. Имя прилагательноесын есім - выражает признак предмета. Вопросы: қандай? (какой?), қай? (который?)

Обозначает:

1) Цвет: ақ (белый), қара (черный), қызыл (красный).

2) Вкус: ащы (горький), дәмді (вкусный), тәтті (сладкий), тұзды


(соленый).

3) Характер, свойство, качество: жаман (плохой), жақсы (хороший), ақылды (умный), сұлу (красивый).

4) Объем, величину, размер: үлкен (большой), кең (широкий),
аласа (низкий), алыс (далекий).

5) Отношение к месту, времени: жазғы (летний), күзгі (осенний:),


түнгі (ночной), төменгі (нижний).

В казахском языке сын есімдер делятся на сапалық (качественные): қызыл, қара, жаңа, и т. д.; қатыстық (относительные); қарлы тау (снежная гора), қысқы пальто (зимнее пальто).

Степени:

а) Сравнительная, с помощью аффиксов: -рақ, -рек, -ырақ, -ірек.

Жылырақ - теплее, кішірек - меньше

-лау, -леу, -дау, -деу, -тау, -теу.

Сарылау - желтее, биіктеу - выше -ғыл, ғылт, -ғылтым, -шыл, -шіл, -ілдір, -қай.

Сарғыш - желтоватый, көкшіл - синеватый, ақшыл - беловатый, бозғылт - бледноватый.

6) Превосходная степень - күшейтпелі түрі.

Образуется: 1) при помощи усилительного слога: қып-қызыл (красный-красный), жап-жақсы (хороший-хороший); 2) с усилительными наречиями: өте, тым, орасан (очень), тіпті (совсем), ең (самый), нағыз (настоящий).

Өте әдемі қыз - очень красивая девушка, нағыз дос - настоящий друг, ең ақылды бала - самый умный ребенок.

17. Деепричастия (көсемше) образуются путем присоединения к
основе глагола аффиксов; -д (-ып, -іп), -а (-е, -й), -қалы, келі, ғалы, -гелі.

Мысалы: Әкесі қуанып, баласына қарады. (Отец, обрадовавшись, посмотрел на сына.) Олар әкесін асыға күтті. (Они ждали с нетерпением отца.) Ол саған барғалы отыр. (Он собирается идти к тебе.)



18. Причастие (есімше) образуется при присоединении суффиксов: 1) -ған, -ген, -қан, -кен: келген кісі - пришедший человек, айтқан сөз - сказанное слово.

2) -ар, -ер, -р: кірер есік - входная дверь, қайтар жол - обратная дорога.

3) -атын, -етін, -йтын, -йтін: қарайтын адам - смотрящий человек, ішетін су - питьевая вода.

4) -мақ, -мақшы, -мек, -мекші, -бек, -бекші, -бақ, -бақшы, -пек, -пекші: хат жазбақшы - намерен написать письмо, айтпақшы - намерен сказать, келмекші - намерен прийти.


Методические указания к выполнению контрольной работы.

Предмет профессиональный казахский язык изучается на 1-2 курсе, в объеме 12-30 часов, в том числе лабораторно-практических 4 часов. Выполняется 1 контрольная работа, вопросы определяются по таблице - распределению вопросов и заданий согласно варианту. Объем контрольной работы должен составлять от 16 до 20 страниц ученической тетради. Перед выполнением контрольной работы необходимо последовательно изучить предмет по рекомендуемым учебникам. Контрольная работа выполняется в школьной тетради четким, разборчивым почерком, возможно выполнение контрольной работы в компьютерном варианте.

Страницы должны быть пронумерованы, при написании текста необходимо соблюдать определенный интервал между строками и оставлять поля для заметок преподавателя.

На первой странице тетради указывается номер варианта или номер темы и план. Необходимо правильно цитировать литературу и правильно оформлять ссылки на нее.

По окончании ответов на все вопросы указывается перечень используемой литературы. Возможно выполнение контрольной работы в компьютерном варианте.

Форма контроля знаний учащихся по дисциплине - экзамен (зачет).



Бақылау жұмысы

Контрольная работа

1. Жатыс септіктің жалғауын қойыңыз. Сөйлемді аударыңыз.

а) Жақшаның ішіне сұрақтарын жазыңыз.

Түн... жаңбыр жауды. Студенттер қала... келді. Сабақ сағат тоғыз... басталды. Үй... екі кісі отыр. Кітапхана... кітап көп. Бақша... қауын, қарбыз, сәбіз өседі. Дәрісхана... лекция болып жатыр. Еден... әдемі, үлкен келім жатыр. Бөлме... теледидар және тоңазытқыш тұр. Цирк... балалар көп болды.



б) Сөйлемдерді аударыңыз.

В марте – 31 день. В апреле – 30 дней. Сейчас – 3 часа. В одной минуте – 60 секунд. В одном месяце – 4 недели. В одном году – 4 времени года. В одном году – 12 месяцев: январь, февраль, март, апрель, май, июнь, июль, август, сентябрь, октябрь, ноябрь, декабрь. В одной неделе 7 дней. Я родился(-ась) в 1982 году. В 1993 году в Казахстане вошла в оборот национальная валюта – тенге. 22 марта – праздник Наурыз.



2. Сұрақтарға жауап беріңіз.

Сіз Асқардың әкесісіз бе? Сіздің жасыңыз нешеде? Сіз РАТК студентісіз бе? Ұстазыңыз кім? Сіз дәрігерсіз бе, инженерсіз бе? Оның баласы ұл ма, қыз ба? Сен қаладансың ба, ауылдансың ба? Олар экономистер ме? Оспандар сырттай оқитын бөлімде оқи ма? Сіз орыссыз ба, қазақсыз ба? Қай көшеде тұрасыз?



3. Реттік сан есімнің қосымшасын қойып, сөйлемдерді аударыңыз.

156... бетін ашыңдар. 10... пәтер қайда? 2... топта оқимын. Бізде 3... сабақ қазақ тілі. Мен 1... курста оқимын. Әсел 3... үйде тұрады. Асқар 45... бөлмеде тұрады. 11... сөйлемді оқы. 27... тарауды ашыңыз. 50... бөлмеге бар. Біз 428... дәрісханадамыз. Декант 2... қабатта орналасқан. Әкем 1946... жылы туған. Ұлым 1998... жылы туды.



4. Сұрақтарға жауап беріңіз, аударыңыз.

Сіздің досыңыз бар ма?

Оның аты-жөні кім?

Ол жұмыс істей ме, оқи ма?

Оның жоғары білімі бар ма?

Ол қайда жұмыс істейді?

Оның отбасы бар ма?

Олар кімдер (аты-жөні кім)?

Олар қайда тұрады?

Ол неше жаста?

Ол қандай дос?

5. Мына тірек сөздерді пайдаланып, өз оқу орныңыз туралы әңгімелеп жазыңыз.

Оқу орыны, қалада, Риддер, мамандықтар бар, директордың аты-жөні, бірінші қабатта, асхана, оқу залы, кітапхана, сырттай оқитын бөлімде, оқимын, ұнайды, әдемі, ғимарат.



6. Мына мәтін бойынша сұрақтар құрастырып, аударыңыз.

Қазақстанның табиғи-ресурстық потенциалы

Қазақстанда сан алуан қазбалық кен байлықтар бар. Менделеев кестесінің 105 элементінің 99-ы табылған, 70-інің мөлшері анықталған, қазір 60-ы өндіріледі. Қазіргі уақытта 1225 түрлі минералдарды қамтитын 493 кен қазба орындары анықталған. Қазақстан зерттелген қоры жағынан: мырыштан, вольфрам мен бариттан - бірінші орынды, күміс, қорғасын және хромиттан - екінші орынды, мыс пен флюориттен - үшінші орынды, молибденнен - төртінші орынды, алтыннан - алтыншы орынды алады. Ал ТМД мемлекеттерінің ішінде Қазақстан хром мен қорғасыннан - бірінші орын, мұнай, күміс, мыс, марганец, мырыш, никель және фосфордан - екінші орын, газ, көмір, алтын және қалайыдан - үшінші орында.

Күміс, хромит, қорғасын және мырыш өндіру жағынан республика - бірінші орында, мұнай, көмір, мыс, никель және фосфат өндіруден - екінші орында, алтын өндіруден - үшінші орында.

Қазақстанның батысында мұнай мен газдың өте үлкен қорлары бар болғандықтан, еліміз дүниедегі мұнай мен газды көп өндірушілердің қатарына жатады. Торғай аймағының оңтүстігінен ашылған жаңа мұнай қорлары республиканың мұнай өндіру саласының болашағын одан әрі арттырады.

Геолого-экономикалық есептеулердің арқасында Республикада экономикалық маңызы зор салалар: көмір, мұнай, мыс, темір, қорғасын, мырыш, хром, алтын, марганец болып табылады.

7. а) Тиісті жалғауды қойыңыз, аударыңыз.

Кімде? Неде? Қайда?прямая со стрелкой 14

Қағаз Асан... - да Студенттер сабақ... - тепрямая со стрелкой 13

Білім кітап... - та Әкем жұмыс... - да

Телефон үй... - та Кітап кітапхана... - де

Алма дүкен... - де Шам үстел... - та

Жолаушы вокзал... - те Аю орман... - те

б) Сан есімді жазбаша түрде жазыңыз, аударыңыз.

Жиналысқа 75 студент қатысты. Біздің топта 17 ұл, 52 қыз оқыды. Мен дүкеннен 450 теңгеге алма, 4900 теңгеге ет, 5 теңгеге сіріңке сатып алдым. Мен қалаға дейін 2 сағат 10 минөт жүрдім. Автобус түнде сағат 5-те жүрді. Дәрісханада 15 студент отыр. Етік 19500 теңге тұрады. Мен 1988 жылы тудым.



8. Сұрақтарға жазбаша жауап беріңіз, аударыңыз.

  1. Фамилияңыз, есіміңіз, әкеңіздің есімі.

  2. Туған күніңіз, айыңыз, жылыңыз.

  3. Туған жеріңіз, (қала, облыс, республика, ауыл).

  4. Ұлтыңыз кім?

  5. Жасыңыз нешеде?

  6. Отбасыңыз бар ма?

  7. Қайда оқисыз?

  8. Қайда жұмыс істейсіз?

  9. Кім болып жұмыс істейсіз?

  10. Қайда тұрасыз?

  11. Қандай шет тілдерін оқисыз?


9. Орысшаға аударыңыз.

Бір билет беріңізші. Үшінші трамвайға отырасыз ба? Сіздерде бос уақыт бар ма? Үш жүз жиырма бірінші нөмірге барыңыз. Қалада неше күн болдыңыз? Тамыздың онына дейін болдым. Сіздің бөлмеңіз нешеу? Қай қабатта тұрасыз? Екінші қабат жақсы ма? Келе жатқан жыл нешінші? Қонақ үйге қанша теңге төлеу керек? Сіздің орыныңыз қайда? Біз жетеуміз.



10. Қазақшаға аударыңыз, кейінді ықпалда тұрған сөздерді түсіндіріңіз.

Ветка дерева. Ухо зайца. Свет лампы. Стекло окна. Урок казахского языка. Это платье моей бабушки. Это нож моего отца. Чья расческа? Моя расческа на столе. В магазине есть мяч? Мяч мальчика. Конец работы.



11. Берілген сөздерді пайдаланып, отбасыңыз жайлы жазыңыз.

Отбасым, әкем, шешем, інім, әжем, зейнеткер, жұмыс істейді, тату, көшеде, тұрамын, оқимын.



12. Жіктік жалғауын қойыңыз, аударыңыз.

Сен тракторшы... . Біз оқушы... . Ол иженер... . Сендер студент... . Мен тақта алдында тұр... . Сен төсекте жатыр... . Олар диванда жатыр... Сіздер ректордың кеңсесінде отыр... . Сіз дәлізде жүр... . Біз осы жерде тұр... . Сен қайда отыр... ? Сіз ғалым... ба? Жоқ, мен оқытушы... .



13. Берілген сұрақтарға жауап беріңіз.

        1. Риддер кен байыту фабрикасы қашан құрылды?

        2. Фабриканың директоры кім?

        3. Бұл фабрикаға кен шикізаты қай кеніштерден әкелінеді?

        4. Кенді байытуда қандай әдістер қолданылады?

        5. Байытылған өнім қайда жіберіледі?

14. Мына мәтінді орысшаға аударыңыз.

«Қазмырыш» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі

Бұл жауапкершілігі шектеулі серіктестігі түсті металлургия және тау-кен өндірісінің игеру барысында дүниеге келді. 1942 жылы атаулы қоғам «Қорғасын-мырыш комбинаты» атанып өз іргетасын қалады.

Бұл комбинат түсті металл өндеу жағынан құнды металлдар: алтын, күміс, қорғасын, мырыш өндіреді. Алтын, күміс өндіру жағынан әлемдік нарықта жоғары бағаға ие, сондай-ақ Лондон нарығында аттестацияланған.

Бүгінде «Қазмырыш» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі Риддер, Зырян, Малеев, Текелі тау-кен байыту кешендерімен бірлесіп қызмет атқаруда. Бірлескен кәсіпорындарда геологиялық барлау, түсті металдар кенін табу, түсті металдарды қазу және өндеу, сирек кездесетін қымбат металдарды, қорғасын мен мырышты балқыту жұмыстары жүргізіледі.



15. Сөйлемдерді аударыңыз.

Біз «Қазақ тілі» қоғамның мүшесіміз. Мен аспирантпын. Бүгін біз театрға барамыз. Сіздер «Туранбанктің» салушыларысыздар ма? Ол банк қай кешеде орналасқан? Ол Абай даңғылында орналасқан. Сіз несиені де сол банктен алдыңыз ба? Иә, мен несиені сол жерден алдым. Сіздер қала сыртына барасыздар ма? Біз жексенбіде қала сыртына барамыз.



16. Сұраққа жауап беріңіз, жауабын аударыңыз.

        1. Риддер қаласының іргетасы қашан қаланды?

        2. Қаланың тарихы неден басталады?

        3. XVIII ғасырдың соңында Риддер кенішінде тау-кен жұмыстарын кім басқарды?

        4. XX ғасырдың басында ағылшын кәсіпкері Лесли Уркварттың компаниясының күшімен қандай өнеркәсіп орындары салынды?

        5. Қазір Риддер қаласында қандай өнеркәсіп орындары жұмыс жасайды?

17. а) Мына сөздермен сөз тіркестерін құрастырып жазыңыз.

Тұнба, сынама, кристалдану, қазынды, уатқыш, ылғалдық, бункер, байыту, ерітінді.



б) Мына сөздерді пайдаланып, бос уақытыңыз туралы әңгімелеңіз.

Бос уақыт, таңертең, тұру, дос, қыдыру, көше, мұражай, дүкен, теледидар, қарау, оқу, кітап, сабақ, дайындалу, көңілді, спортпен шұғылдану, қонаққа бару, әңгімелесу, саяжай, жұмыс, автобус, жаяу, әже, ата, көмектесу, үй жұмысы.



18. Мына мәтінді орысшаға аударыңыз.

Магний

Д.И.Менделеевтің периодтық жүйесіндегі ІІ топтағы химиялық элемент. Реттік саны -12 , атомдық салмағы – 24,32.

Магний ақ күміс түсті, жылтыраған жеңіл металл. Химияда 200-ге жуық минералдың құрамында магний кездеседі. Магний хлориды мен сульфаты көбінесе көл мен теңіздің ащы суларында болады. Теңіз суларында 0,14 пайыз магний сақталған. Магнийді өндірісте зымыран, әуежай құрылысында кеңінен қолданады. Сондай-ақ бұл металл суретке түсіру өнері мен металлургияда және химия өндірісінде пайдаланылады. Магнийдің химиялық қасиеті 2 электронды атомнан тұрады, тотығуға бейім, тез тұнбаланады.

19. Мына мәтінді орысшаға аударыңыз.

Мырыш

Мырыш – химиялық элемент, көкшіл сұр түсті металл. Мырыштың атомдық салмағы - 65,39, балқу температурасы – 419 `С. Табиғатта көп ұшырасады. Басты минералы сфалерит (мырыш алдамшысы). Мырыш болат бұйымдарды коррозиядан қорғау үшін қаптамалауға (мырыштау) және көптеген қорытпалар дайындауда қолданылады. Ауаның, ылғалдың әсеріне төзімді. Мырыш жалатылған темірді тот баспайды. Ондай қаңылтардан жасалған шелек, леген, астаулар күнделікті тұрмыста жиі қолданылады.



20. Сызба бойынша сөйлем құраңыз, аударыңыз.

Үлгі: Мен инженерді шақырдым.


әкемді прямая со стрелкой 12прямая со стрелкой 11

әпкемді шақырдым.прямая со стрелкой 10

Кімді? барлаушы шақырдың.прямая со стрелкой 9прямая со стрелкой 8прямая со стрелкой 7

деканды шақырды.

Асқарды
қаланы прямая со стрелкой 6прямая со стрелкой 5

пойызды көрдік.прямая со стрелкой 4

Нені? әуежайды көрдіңдер.прямая со стрелкой 3прямая со стрелкой 2прямая со стрелкой 1

Алматыны көрді.

Астананы
б) Сөйлемді аяқтаңыз.

Сен менің әпкем... бе? Сіз дипломат... . Біз қонақ... . Сіздер сегіз.... Мен мұғалім... . Сен үлкен... , сен кіші... . Мен кезекте үшінші... . Біз екеу... . Сіздер кім... ?



21. Жай сөйлемді сұраулы сөйлемге айналдырыңыз.

Менің досым үшінші курста оқиды. Бүгін киноға барамын. Кешке қарандасымның үйіне барамын. Емтихан сағат сегізде басталды. Мен Дананы көрдім. Мен жиырмадамын. Оның аты – Серік. Үйім институтқа жақын. Сағат он. Кітап менде. Қазан – күз айы. Желтоқсанда бақылау жұмысы болады. Күн мен түн Наурызда теңеледі. Көктемде қар ериді.



22. Сөйлемді аударыңыз, етістіктің қай шақта тұрғанын жазыңыз.

Біз теледидар көріп отырмыз. Студенттер лекция тыңдап отыр. Асқар үйде отыр. Сәуле пойызға отырды. Кітап үстелде жатыр. Сіз келіп тұрсыз. Біз осында жүрміз. Мен университеттің жанында тұрмын.



б) Келер шақтың тиісті жұрнағын жалғаңыз.

Біз үйде сағат үште бола... . Асханадан студенттер тамақ іше... . Асқар, сіз қашан келе... ? Сендер демалыс күні қайда бара...дар? Жұмысшылар қайдан шық... ? Бүгін Арман радиодан сөйлей... . Бүгін жалақы ала... . Ертең дүкен ашық бола... . Гүлсім досын сыйла... .



в) Аударыңыз, етістіктің шақтарын анықтаңыз.

- Сара, ты вчера куда ходила?

- Я вчера ходила в институт.

- Кто еще был в институте?

- В институте были Оспан, Оля, Асқар и Алма.

- Что вы делали в институте?

- Я была в библиотеке, читала книги. Оспан и Оля писали сочинение.Асқар и Алма слушали в аудитории доклад профессора.

- Когда ты пришла домой?

- Я пришла домой в 4 часа.

23. Қазақшаға аударыңыз.

Это пятая аудитория. В аудитории два больших окна. Аудитория светлая, просторная и чистая. На стене черная доска. На доске белый мел. На окне стоят красные, желтые и белые цветы. В аудитории сидят аккуратные и скромные студенты. На партах лежат зеленые, синие, красные, желтые и черные карандаши. Учитель пожилой человек. Он очень хороший и чуткий.



24. а) Мына сөздерді пайдаланып бірнеше сөйлем құрастырып жазыңыз.

Кенді байыту, сүзу, сүзгі, минералдың қаттылығы, кен, ерітінді.



б) Өз оқу орныңыз туралы әңгімелеп жазыңыз.

Біздің, орналасқан, түстім, биыл, бірінші, сырттай, курс, ұнайды, бөлім, мамандық, оқу, ғимарат, қабат, төрт, оқу, сессия, бару, аты-жөні, бақылау жұмысы, жазу, емтихан, сынақ, тапсыру.



25. а) Мына сөздерді септеңіз.

Байытушы, фабрика, кен, жабдық.



б) Мына сөздерді пайдаланып, досыңыз туралы әңгімелеп жазыңыз.

Тұрады, доспыз, ақылды, оқиды, бар, инженер болады, бірге қадырамыз, жақсы дос, әкесі, шешесі бар, ұзын бойлы, көршіміз.



26. Мына мәтінді орысшаға аударыңыз.

Қорғасын

Қорғасын – сұрғылт түсті, өте ауыр және тапталғыш металл. Адамдар қорғасынды өте ертеден пайдаланып келеді. Ежелгі шығыс елдерінде одан түрлі мүсіндер, үй жиһаздарын, бертін келе бытыра, оқ жасаған. Қазіргі кезде ол көбінесе аккумулятор өндіруге, электр кабельдерінің сыртын қаптауға жұмсалады. Қорғасынның ерекше қасиеті одан өте зиянды радиоактивтік заттарды сақтайтын қораптар, рентген кабинетінің құрал жабдықтары дайындалады.



27. Мына мәтінді қазақшаға аударыңыз.

Тишинский рудник

Тишинский рудник находится на расстоянии 15 км к югу от города Риддер, автотрасса Усть-Каменогорск – Риддер проходит через его территорию. Рудник является подземным производством, добывающим 1.4 млн. т. полиметаллической руды, со среднем содержанием цинка 4,6% и суммарным содержанием меди и свинца около 1%. Добыча ведется с использованием самоходного оборудования, преимущественно методом камерной отработки с закладкой. Цех обогащения в тяжелой суспензии находится на поверхности и удаляет до 20% пустой породы. Затем руда по железной дороге транспортируется на Риддерскую обогатительную фабрику. Легкая фракция, образующаяся при разделе в тяжелых суспензиях, полностью используется в приготовлении закладочной смеси. Разведанных и прогнозных запасов руды достаточно для поддержания производительности на текущем уровне не менее чем на 10 лет.



28. а) Өзіңіз туралы әңгімелеп жазыңыз.

Оқимын, оқуға түстім, оқып жатырмын, қазір, жасым, барып тұрамын, өте ұнайды, боламын, тұдым.



б) Сан есімді жазбаша жазыңыз, аударыңыз.

2 қаңтар, 20 том, 32 қарындаш, 7 кісі, 92 теңге, 1999 жыл, 1 күн, 8 сағат, қыздар 2-еу, XIX – тарау, 103 – бет, 5 жас, 7 күн, 100-ге жуық.



в) Болжалды сан есімге мысал келтіріңіз, аударыңыз.

29. Көп нүктенің орнына тиісті сөздерді қойыңыз, аударыңыз.

Жолдастар, ертең сағат тоғызда институтқа ... . Сен Дүсенге айт, ол да осында ... . Оспан мен Нұрлан дүкенге ... . Жолдас Иванов, сіз ертең ... . Ләйлә, Лаура екеуің кітаптарды шкафқа ... . Сара мен Айша кабинетті ... . Түстен кейін бәріміз киноға ... . Жолдастар, ертең жиналысқа ... .

Керекті сөздер: келіңіз, барайық, жиналыңыздар, келсін, барсын, келіңіздер, тазаласын, жинаңдар.

Үлгі: Жолдастар, ертең сағат тоғызда институтқа келіңіздер.



30. Өз бөлмеңіз туралы әңгімелеп жазыңыз.

Бөлме, үлкен, үлкен емес, үстел, сөрелер, ортасында, оң жақта, қабырғада, орындық, шырақ, кілем, ілулі тұр, жатыр, перде, терезе, сурет, сабаққа дайындалу, теледидар, кітап оқу, қараймын, әуен тыңдау, жақсы көру.



31. Мына сөйлемдегі етістіктерді болымсыз етістікке айналдырыңыз, аударыңыз.

Үлгі: Образец: Мен келемін. – Мен келмеймін.

Мен сұрайын. Біз сұрайық. Мен барайын. Біз барайық. Сен ұстайсың. Біз ұстаймыз. Сендер күліңдер. Сіздер отырыңыздар. Сіз оқыңыз. Олар келсін. Сендер қайтыңдар. Мен отырамын. Сен көр. Ол келсін. Сіз алыңыз.

б) Мына етістіктермен сөйлем құрастырыңыз.

Үлгі: Образец: Әкем журнал оқып отыр.

Оқып отыр, бара жатыр, жақсы көреді, келіп кетті, алып келді, келе жатыр, беріп жатыр, ала тұрамын, бара алмаймын, бере алмаймын, көріп отырамын, жазып жатырмын, күтіп отырмын.

32. Құтықтау, шақыру билеті туралы мәтін құрастырыңыз.

Мереке, құтықтау, туған күн, құрметті, қымбатты, әріптес, сіз, денсаулық, бақыт, тілеу, шақыру, сағат, кеш, мейрамхана, кафе, асхана, көше, үй, қабат, болу, көңілді, ұнау.



33. Көп нүктенің орнына тиісті сөздерді қойып жазыңыз.

Тұрсынның ... бухгалтер. Оның .... саябақтың жанында. Пушкин ... барып кітап оқыдық. Кітапхананың ... таза, жарық. Мен кеше Әмірдің ... бардым. Жұманның інісінің ... Қасымов. Қасымовтың .... біздің университетте оқыды. Университеттің ... Қасымның ... .



  1. а) Берілген сын есімге тиісті зат есімді табыңыз, аударыңыз.

Үлгі: ақылды адам (умный человек)

Ақылды, қабілетті, қадірлі, қымбатты, өте ұзын, өте әдемі, сенімді, ең жақсы, өте ыстық, бесінші, ойшыл, ашық, көктемгі, сүтті, білімді, нағыз.



б) Болымсыз етістікке айналдырыңыз, аударыңыз.

Үлгі: Сен бүгін кел. – Сен бүгін келме.

Сен бүгін кел. Әңгіме айт. Жалдасыңа хат жаз. Автобусты тоқтат. Есікті жап. Есепті шығар. Диванға отыр. Өтірік айт. Ұққаныңды айт. Қазір кел. Досыңмен сөйлес. Далаға шық. Түнде жүр. Темекі тарт.

34. Аударыңыз, етістіктіктерді түсіндіріңіз.

Жұмаш қазір үйде отыр. Терезе алдында гүл тұр. Гүлдің жанында кішкіне ақ мысық жатыр. Үстелдің жанында қара тақта тұр. Тақта алдында мұғалім тұр. Арман жүр, киноға барайық. Бір орында көп отырма. Таңертең, кешке көшеге шық. Мен бірінші партада отырмын. Сен үшінші партада отырсың. Сіз екінші партаға отырыңыз.



35. Мәтінді орыс тіліне аударыңыз.

Қалайы

Қалайы Д.И.Менделеев кестесіндегі IV топтағы элемент, реттік саны – 50. Қалайы адамзаттың ежелден пайдаланып келе жатқан металлдардың бірі. Қалайының түсі күміс түстес ақшыл болып келеді. Төмеңгі температурада ақ қалайы сұрғылт түске еніп, ұнтаққа айналды.

Қалайы қышқылдық ортада өте жай еритін металл. Еліміздің өндірістік орындары мен өнеркәсіптерінде қалайы үлкен мөлшерде пайдаланылады. Мысалы, тамақ өнеркәсібіндегі қалайы консервілер қалайыны балқыту арқылы жасалады. Күнделікті тұрмысымызда тұтынылатын қасық, тарелка сияқты ыдыстар қалайыдан жасалған. Сонымен, қалайы тез балқитын, ақ түсті, жеңіл металл.

36. Мына мәтінді орысшаға аударыңыз.

«Қазмырыш» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі

Бұл жауапкершілігі шектеулі серіктестігі түсті металлургия және тау-кен өндірісінің игеру барысында дүниеге келді. 1942 жылы атаулы қоғам «Қорғасын мырыш» комбинаты атанып өз іргетасын қалады.

Бұл комбинат түсті металл өндеу жағынан құнды металлдар: алтын, күміс өндіру жағынан әлемдік нарықта жоғары бағаға ие, сондай-ақ Лондон нарығында аттестацияланған.

Бүгінде «Қазмырыш» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі Риддер, Зырян, Малеев, Текелі тау-кен байыту кешендерімен бірлесіп қызмет атқаруда. Бірлескен кәсіпорындарда геологиялық барлау, түсті металдар кенін табу, түсті металдарды қазу және өндеу, сирек кездесетін қымбат металдарды, қорғасын мен мырышты балқыту жұмыстары жүргізіледі.



37. Мына сөздерді пайдаланып, өз мамандығыңыз туралы әңгімелеңіз.

Мамандық, түсу, ұнайды, болғым келеді, байытушы, инженер-байытушы, таңдау, кәсіпорын, бас маман, жақсы оқу, көп білу, ғалымдар, оқытушылар, керек, білімді, кен байыту фабрикасы, өз, ұнайды.



38. Мәтінді орыс тіліне аударыңыз.

Алтын

Алтын – Д.И.Менделеевтің периодтық жүйесіндегі І тобындағы химиялық элемент. Асыл металлдардың бірі. Таза алтын сары түсті , созылғыш және химиялық инертті элемент. Алтын сыртқы ортаның химиялық әсеріне аса төзімді. Кеннен алтынды ұсақтау, байыту және кейін натрий ерітіндісімен өңдеу арқылы алады. Тауар өндіруде, сауда-саттықта басқа заттардың бәрінің нарқы алтынмен бағаланады. XIX ғасыр аяғында алтын капиталистік елдерде ақша тауары ретінде пайдаланыла бастады.



39. Мәтінді қазақ тіліне аударыңыз.

Риддер–Сокольный кеніші

Риддер–Сокольный золотой рудник находится на окраине города Риддера, на расстоянии приблизительно 3 км от центра, он непосредственно сопряжен с территорией Обогатительной фабрики. Рудник добывает 2,3млн.т. руды в год со средним содержанием золота и условного золота на уровне 3,50г/т. Основная продукция, получаемая после переработки Риддер–Сокольных руд-гравитационный и флотационной золотосодержащие концентраты с небольшой долей попутного производства цинковых и медных концентратов. Почти 70% руд добывается подэтажными (и частично–этажными) системами с обрушением вмещающих пород, 30% - камерной системой с закладкой. Применяется переносное технологическое оборудование: скреперные лебедки, перфораторы, буровые станки. На руднике начато внедрение малогабаритного самоходного оборудования, применение которого позволит значительно увеличить производительность труда. Разведанных рудных запасов достаточно для поддержания текущего уровня добычи на ближайшие 20 лет, хотя последние геологические исследования предполагают, что рудное тело может быть значительно крупнее.



40. Мына сөздерді буын түрлеріне ажыратып, жазыңыздар.

Инженер, мырыш, бұрыш, рахмет, ерекше, келіншек, дене, қорғасын, ерітінді, аудан, жағалар, белгісіздік, махаббат, думан, ертегідей, мейрамхана, асхана, жеделхат, мәдениет, қоғам, парламент, сайлаушылар, алтын, батыр, би, аңыз, жетім, иман.



41. Мына мәтінді қазақшаға аударып, сұрақ құрастырыңыз.

Сырье для получения свинца (Pb)

Основным сырьем для получения производства свинца являются сульфидные полиметаллические руды. Наибольшее распространение имеют свинцово –цинковые и медно–свинцово–цинковые руды. Помимо свинца, в таких рудах содержится цинк, медь, кадмий, висмут, золото, серебро, мышьяк, сурьма, таллий, селен, теллур, германий и индий.

Важное место в производстве свинца занимает вторичное сырье – промышленные лом и отходы. Важнейшим свинцовым минералом является галенит (Pbs).

42. Мәтінді қазақ тіліне аударыңыз.

Риддерская обогатительная фабрика

Все руды Тишинского и Риддер–Сокольного рудников, золотосодержащие хвосты старого хвостохранилища, вовлеченные в переработку, а также руда близлежащего Шубинского рудника, перерабатываются на отдельных секциях Риддерской обогатительной фабрики. В связи с большим разнообразием перерабатываемых типов руд (от сульфидной, содержащей цинк, свинец и медь, до кварцевой золотой и золотосодержащих хвостов) на обогатительной фабрике применяется ряд различных технологических схем. Цинковые концентраты поставляются на Риддерский цинковый завод, медный концентрат подается сторонним организациям, а свинцовые и золотые концентраты отгружаются на Усть–Каменогорский свинцовый завод для пирометаллургической переработки. Хвосты откачиваются гидравлическим способом в Таловское хвостохранилище на расстояние 4 км от города, вода с которого возвращается в технологический процесс.



43. Мәтінді қазақ тіліне аударыңыз.

Риддерский металлургический комплекс

Риддерский металлургический комплекс, как и Усть– Каменогорский, производит цинк стандартным гидрометаллургическим способом, последовательно используя обжиг в печах кипящего слоя, двухстадийное выщелачивание отработанным электролитом с гидролитической и цементационной очистками растворов, электролиз. Основное отличие заключается в том, что цинковые кеки перерабатываются исключительно в вельцпечах, тогда как в Усть– Каменогорске часть кеков перерабатывается в свинцовом производстве. Завод выпускает 110,000т цинка металлического высшей марки и цинк – алюминиевых сплавов в год. Серная кислота, производимая предприятием в процессе утилизации сернистого газа, продается.



44. Буын, буын түрлері. Мына сөздерді буынға ажыратып, қай буынға жататынын жазыңыз.

Әсіресе, тоңазытқыш, жоңышқа, бозғылт, даңқ, үй, іс, қант, мырс, өндіріс, шөп, колледж, орын.

Үлгі: ба – ашық буын дәрігер

ла – ашық буын дә – ашық буын

рі – ашық

гер – бітеу



45. Мына сөздердің синонимін табыңыз, аударыңыз.

Мерейлі, құрметті, саялы, молынан, күзет, күш, ту, ел, әдемі, ер.



46. Мына сөздерді аударып, омонимін табыңыз.

Ара, қырық, тоқсан, ашық, айт, жаз, түс, орда, ер.



47. Сингармонизм заңына бағынбайтын мына қосымшаларға мысал келтіріп, сөйлем құраңыз:

- нікі, - қор, - гер, - тал, - дікі, - паз, - хана, - тай, - тікі, - қой, - ки, - тар.



48. Қарсылықты салалас құрмалас сөйлем құрастырыңыз.

1) ..., дегенмен ауыр жүк екен.

2) ..., алайда бұл сұрақ мазасыздандырмайды.

3) ..., әйтсе де қуанышты еді.

4) ..., бірақ басқаша шешті.

Бас болу оңай. Бірақ машина бара алмайды. Жол алыс емес. Бастамақ қиын. Әйгерім түнде жетті. Алайда үйде Әділ болмады.



49. Себеп – салдар салалас құрмалас сөйлем құрастырыңыз.

1) ..., бәрі халықтікі.

2) ..., өйткені қаладан көшті.

3) ..., сондықтан қаладан көшті.

4) ..., себебі тұрмыстары ауырлап кетті.

Ойын жеткізе алмады. Сөйтіп тойға үлгермеді. Олар кешігіп келді. Сондықтан көпшілікке ұнамады. Жағдайды бірден түсіндім. Өйткені Омар үйде екен.



50. Кезектес салалас құрмалас сөйлем құрастырыңыз.

1) ..., кейде қызықты кештер болады.

2) ..., біресе Абайдың әнін айтады.

3) ..., бірде жоқтайды.

4) ..., кейде үнсіз отырады.

Біресе көңілді жүреді. Кейде өлең айтады. Кейде ән айтады. Біресе көңілсіз жүреді. Бірде далаға шығады. Бірде дәлізге шығады.



51. Мезгіл бағыныңқылы сабақтас құрмалас сөйлем құрастырыңыз.

1) ..., Алмас күтіп отырады.

2) ..., Нұржан кетіп қалыпты.

3) ..., Шырайкүл онымен әңгімелесті.

4) ..., Сабыр сөзін бастаған жоқ.

Олар келгенде. Бақытжан ауылға кетті. Атам келген соң, Бибісаралар үйде болды. Серік ауырып қалғанда. Олар келе алмады.



52. Мақсат бағыныңқылы сабақтас құрмалас сөйлем құрастырыңыз.

1) ..., Жолға Әділді жіберді.

2) ..., Ақмарал сездірмеуге тырысты.

3) ..., олар әдейі бірге келді.

4) ..., қалаға бүгін жіберді.

Киноны көру үшін. Дәулет қатты дайындалды. Бүгін бес алсам деп. Балалар залға кірді. Ән айтпақ болып домбырасын ала келіпті.



53. Ауыспалы мағыналы сөздерді табыңыз.

Ұртында жұмсақ күлкі тұрды. Сыр бүгіп шығатындар кемде – кем. Бұл – біреудің маңдайына біткен жалғыз аты. Толғауы тоқсан қызыл тіл. Орыс тіліне судай. Қып – қызыл дау сонда туады. Күн көзі бүгін тым өткір. Әзір іске кіріскен жоқ, қолдары бос. Оқыған жасқа білімнің есігі кең ашылады. Қол ұшын да бермейсіңдер. Өмірдің бетінде қалқып жүрген сияқтымын. Жел өзінің өткірлігімен өңмеңінен өтіп барады.



54. Сөз тіркестерін құрап, олардың мағыналық айырмашылықтрын анықтаңыз:

Адал (ас, адам, жүрек, кәсіп, құс, тілек).

Суық (су, сөз, хабар, өң, жүз, күн, жел).

Қоңыр (аю, тарту, салқын, дауыс, сиыр).

Сары (май, уайым, уыз, қотыр, қарын).

55. Пысықтауыштарды табыңыз:

1. Ертеңіне түске жақын Абайды ұзақ жолға аттандырғалы жақындары тегіс тысқа шықты.

2. Бүгін де таңертеңгі шайдан соң, Абай әке қасынан шығып, Майбасардың пәтеріне келе жатты.

3. Абай бұл уақытта бала сияқты емес. Жас бозбалаша киінген.

4. Дұрыс айтасыз, қырағылық дәл қазір керек.

5. Әңгімемен екеуі бараққа жетті.

6. Ескі жұмысшылардың көбі осында тұрады. Ермек пен Сейітқали да осында.

7. Бұрын істеп пе едіңіз жер астында?

8. Екеуінің сөзіне Мейрам жымиып күле берді.

9. Үстінде орысша тіккен көнетоздау көк көйлегі бар, ашық жағасынан күн шалған ақ омырауы көрінеді.

10. Сонда сіздің атыңызды сұрамаппын – ау!

56. Дара және күрделі пысықтауыштарды табыңыз.

1. Базаров түксие қарады.

2. Мезгіл күзге тақала Сыр бойының да халі қиындады.

3. Мейрам қазір Ермекке ескі танысша, бауырына кіре, бүркенген сырларын аша сөйлеп отыр.

4. Бәйтен жұмысқа қайта кірісті. Амалсыздан кірісті. Бұрын завод жұмысын «бай жұмысы» деп атайтын.

5. Екі қыз тамашалауға тұрбаға қарай жөнелді.

6. Шойынқұлақтың кірпігі зорға қимылдайды.

7. Ардақ Жанәбілдің қулығын жаңа сезді.

8. Ту, Шайтан! Тіпті кейін тұрып айтып еді.

9. Ардақ алдынан кездесті.



57. Қыстырма сөздерді табыңыз:

Онысы рас қой деймін: ең алдымен, оның кескін – кейпінде әкеме аздаған ұқсастықтар бар, әсіресе монғолша қиғаштау біткен көзі, екіншіден, шапшаң мінезі. Расында, кейін білсем, жыртық үйді соққан жел ішіне кіріп, жан – жағындағы тесіктен тоқтаусыз шығып кетеді екен де, бүтін үйге соқтыққан жел бар күшімен итеріп құлатып тастайды екен. Әрине, бұл саған екі пұттық гир емес, ептеп ұста. Мүмкін, Асаубай қалып–ақ қоятын шығар. Рас айтам, ағай. Менен төрт жас үлкен апайым бар, әне, сол әнші. Ол рас. Сөз жоқ, колхозшылар мәселені дұрыс көтеріп отыр.



58. Мәтінді қазақшаға аударыңыз.


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет