Мың жылдықтар(от алу үйренген). Кейінгі палеолит б з. б. 40-12



жүктеу 0.71 Mb.
бет2/5
Дата13.09.2017
өлшемі0.71 Mb.
1   2   3   4   5

ХІ-ХІІғ. салықтан Айш-бибі кесенесі өте көрнекті ескерткіші болып табылды. Бұл кесене Жамбыл (Тараз) қаласында салынған. Жамбыл қаласында салтанатты күнбездердің бірі, Хғ. салынған Қарахан кесенесі.

Орта ғасырлық ахитектуралық ескерткіштердің маңыздысы моншалар болып табылды. Ол мошалардың ішіндегі маңыздылары Тараз және Отырар моншалары. Олар ХІ ғасырдан, күні бүгінгі дейін сақталған.



Шыңғысхан шапқыншылығы 1219 – 1224ж (1155-1227ж).

Астанасы - Қарақорым.

Моңғол тайпалары ХІІғ. Орхон мен Керуленнің ортасында өмір сүрген.

ХІІғ. аяғында Моңғол тайпаларында Ерте феодалдық қатынас орнай бастады.

ХІІІғ. басында Шыңғысхан басқарған Моңғол мемлекеті құрылды. Ол Қият-Бөржігіт тайпасынан шыққан. Иссугей қолбасшының от басында туған. Шын аты Темүжүн. 9-жасқа толған кезде әкесі Татарлар қолынан қаза табады. Келешегі Шыңғысханды тәрбиелеуге көп еңбек сіңірген Керей ханы Торы.

20ж. созылған қиян кеске күрес үстінде, Темүжүн барлық моңғол тайпаларын біріктіріп, 1206ж. құрылтай жиналысында ең жоғарғы қаған атағын алады. (Шыңғысхан атына иемденеді).

1206ж. оның «Яссылар» деп аталатын заңдары шықты. Ол заңдар өте қатал, тек өліммен ғана аяқталады.

Қытай деректерінде моңғол халқы үшке бөлінді:

1. Оң қанат (Баруңгар).

2. Сол қанат (Жоңғар).

3. Орталық (Күл).

Әскер: ондық, жүздік, мыңдық, түмен (он мыңдық), жүз мыңдық болып бөлінеді.

Алдымен Шыңғысхан Енисей қырғыздары мен Буряттарды, Якуттарды жаулап алады. 1211-1215 ж. Қытайды жаулап, Пекинді алады. Қытайдан олар Тас атқыш (Катапульт) қолға түсірді. Шыңғысхан үнемі жеңіске жетіп отырды. Себебі, оларда: темірдей тәртіп, жылдам қозғалу, әскердің көптігі, жаулап алатын ел туралы мағлұмат және қарудың жеткілікті болуы. Моңғолдар Жетісуды еш қарсылықсыз жаулап алды. Қарлұқ билеушісі Арсылан және Бұзар Баласағұн қалалары соғыссыз берілді.

Қыпшақ дәуірінде Орта Азиядағы ірі мемлекет Хорезімщах болған, ол мем-ті Мұхаммет басқарды. Шыңғысхан мен Хорезмшах арасында сауда байланыс болды. 1218ж. жазда Шыңғысхан Отырарға сауда керуенін жіберіп, олардың тыңшылар екенін білген Қайырхан түгел өлтіртті. Отырар қорғанысы 1219ж. қыркүйекте басталды. Моңғолдар 150 мың әскерімен барған, оның 111 мыңы моңғолдар, ал қалғандары қарлұқтар мен ұйғырлар болды. Отырарды Шыңғысханның екі ұлы Шағатай мен Үгедей қоршады. Отырар билеушісі Қайырхан 80 мың әскерімен 5 ай қорғанды. Қол басшысы Қараша-Хаджиб өздерін қорғап тұрған Сұпохан қақпасын түнде ашып жіберді. Ішке кірген Моңғолдар қал халқын түгел қырды. Қолға түскен Қайырханды үстіне күміс құйып өлтірді. Моңғолдарға берілмеген – Сығанақ қаласы 7 күн қорғанды. Сонымен қатар Жент, Ашынас, Үзгент, т.б қалалары түгел құлатылды. 1221ж. көктемде Моңғолдар Орта Азияны түгел жаулап алды. Соғыс қимылдары Иран, Ауғаныстан, Солт. Үндістанға қарай ауысты. Жебе, Сүбедей,Бахадүрлер бастаған моңғолдар Қыпшақтар мен Орыстарды талқандап 1224ж. Қазақстан арқылы Ертістегі Шыңғысханға оралды. Моңғолдар Қазақстан мен Орта Азияны 5жылда (1219-1224ж.) түгел жаулап алды. Шыңғысхан кейін моңғолдардың Шығыс Еуропаға жорығын немересі Бату хан 1237ж. басқарды. 7 жылдық соғысты Бату Днепрге дейін жаулап алып, 1240ж. Киев Русын жаулап алды. Батудың әскерлерінің көп бөлігі Қыпшақтар құрады (Қыпшақтық) деп атаған. 1227ж. Шыңғысхан қайтыс болған соң бүкіл қазақ жерін 3 ұлына бөліп берді.

1. Үлкен ұлы Жошыға – Ертістен батсқа қарай жерлері, Волганың төменгі бойына дейінгі Дешті-Қыпшақтар жерін берді.

2. Екінші баласы Шағатайға – Оңт. және оңт. шығыс Қазақстан, Шығыс Түркістан және Мәуренахрды берді.

3. Үшінші ұлы Үгедейге – Жетісудың солт. бөлігі.

4. Кіші Ұлы Төлеге – туған жері Моңғолия және Қарақорымды берді.

Қазақстан экономикасына моңғол жапқыншылығының әсері - өндіргіш күштері әлсіреді.

1227ж. Шыңғыстың үлкен ұлы Жошы да қайтыс болды. Бату Шығыс Еуропадан кейін, орыстарды жеңіп, Польша, Венгрия, Чехия, Днепрге дейін бағындырды. Сөйтіп ол Алтын Орда мемлекетін құрды. Үгедей Ұлысы – 1251ж. жойылды.

Алтын Орда мемлекеті – ХІІғ.

Астанасы Сарай-Бату (Сарай-Берке). Орыс князьдары алтынмен алым-салық төлеп отырған, князь атағын алу үшін Алтын Ордаға келіп алған. Алтын Ордада тілі де, діні де әр түрлі халықтар тұрған. Моңғолдар аз болған. ХІVғ. Моңғолдар түркіленіп, Алтын Орда халқы татарлар деген атау алған. Алтын Орда алғашында Моңғолиядағы ұлы ханға тәуелді болған.



1260ж. Моңғол империясы бірнеше ұлыстарға бөлініп кетті. Тек Батуды інісі Берке хан (1256-1266ж.) тұсында тәуелсіздікке қол жеткізді. Ал Мөңке хан тұсында өз атынан теңге щығара бастады. Алтын Орда Өзбек хан (1312-1342ж.) және Жәнібек хан (1342-1357ж.) тұсында гүлденіп, құдіреттілігі арта түсті. 1312ж. Өзбек хан Ислам дінін Алтын Ордадағы мемлекеттік дін деп жариялады.

1357-1380ж. аралығында таққа 20-дан астам хан отырды. Бұл кезең – ҰЛЫ ДҮРБЕЛЕҢ деп аталды, ол Тоқтамыстың келуі мен аяқталды. 1380ж. Куликова шайқасында орыс әскерлерінің басшысы – Дмитрий Донской, Алтын Орда басшысы Мамайды жеңген болатын. Кейін Тоқтамыс Алтын Орда билігін тартып алып, 1382ж. Мәскеуді өртеп жіберді.

XV ғ. Ортасында Алтын Орда бірнеше мемлекеттерге бөлінген болатын: Әбілхайыр хандығы, Ноғай Ордасы, Моғолстан, Сібір, Қазан, Қырым, Астрахань хандығы.

Ақ Орда мемлекеті ХІІІ-ХVғ. басы.

Моңғол шапқыншылығынан кейін Қазақстанда пайда болған бірінші мемлекет Ақ Орда.

Шығыс Дешті қыпшақтың аумағында ХІІІ-ХVғ. басында Ақ Орда мемлекеті өмір сүрді. Астанасы – Сығанақ қаласы. Териториясы Арал Маңы, Сырдың төменгі ағысы, Тобыл және Сарысу өзендерінің аралығы. Алғашқы ханы Сасы Бұқа.

Ақ Орда Ерзен хан тұсында тәуелсіз хандық болып жарияланды. ХІV ғ. ортасында Ерзен мен Мүбәрәк қожа тұсында мемлекет күшейді. Ақ Орда Ақсақ Темір соққыларынан құлады. Ақ Орданың ыдырауы нәтижесінде – Ноғай ордасы мен Әбілқайыр хандығы құрылды.



Ақсақ Темір (Әмір Темір), - (Шын аты – Темірлан).

Ақсақ Темір 1336ж. туылып 1405ж. қайтыс болған.

Ол түркіленген Моңғол тайпасынан – Барлас руынан шыққан Торғай Бектің баласы. Жас кезінде Темір көп хандарға қызмет етеді, қарақшылықпен де айналысқан. Кейін Хорезмшахы Хусейннің әпкесі – Ұлжан Тарханға үйленеді. Шыңғысханның ұрпағына Гурген күйеу бала болған. Сенімге кірген соң Хусейн оны қолбасшы етіп сайлайды.

1370ж. Хусейнді өлтіріп Хорезмге Әмір болады. Осы 1370-1405 жылы Темір 35 жыл бойы Орта Азияда жеке үстемдік құрды. Әмір Темір Мәуренахр (Амудария мен Сырдария ортасына) өз империясын құрған. Астанасы Самарханд. Ақсақ Темір алғашқы жорығын – Ақ Орда мен Моғолстаннан бастаған. 10 жылда (1370-1380ж.) оншақты рет шабуыл жасап, Ақ

Орда мен Моғолстанды жойып жіберді. Алтын Орданы жеңу үшін Темір қолшоқпары – Тоқтамысты пайдаланды. Тоқтамыс 1380 жылы Мамайды жеңіп Алтын Орданың билігін тартып алып, Темірдің өзіне қарсы шығады. Темір 1389ж.,



1391ж. және 1395ж. үш үлкен жорық жасап Алтын Орданы күйретіп, Тоқтамысты өлтірді. Ақсақ Темір империясына –

Түркістан, Хорезм, Ирак, Ауғаныстан, Кавказ сырты, Үндістанның солт. тағыда басқа елдер кірген. Темір 27 мемлекетті жаулап алған. Ол өзі туралы - «Түзгі» деген кітап жаздырған. Әмір Темірдің бізге пайдасынан зияны көп тиді.

Ол мұсылман мемлекеттерін талқандаған. Соғыста қаталдық көрсетіп, тұтқындарды 4-5 мыңдап тірідей көмді. Адам басынан тау тұрғызған. Көтеріліс жасаған – Үргеніш қаласының халқын қырып, орнына арпа еккізді. Бізге бір пайдасы өз беделін көтеру үшін Түркістанда Қожа Ахмет Яссауи кесенесін салдырған. (1396-1399ж.).

1405ж. ақпан айында 300 мың әскерімен Қытайға бара жатып, Отырар маңында (Темірланда) өкпесіне суық тиіп қаза болады. Ол өлер алдында билікті үлкен ұлы Мироншахқа қалдырған, бірақ ірі қолбасшылар бағынбай бөлініп кетті. Оның ұрпақтарының бәрі қастандықпен өлтірілді. Әкесі Тарағай Бек.

Темірдің – 250 мың әскері болған.



Моғолстан мемлекеті ХІVғ. басы – XVIғ.

Астанасы – Алмалық.

Шағатай мемлекеті 14 ғасырдың ортасында 2-ге бөлінді. Соның шығыс бөлігі 1348 жылы Моғолстан деп аталды. Моғолстан мемлекетінің алғашқы ханы – Тоғылық Темір хан болды. Оны дулат тайпасының әмірі – Болатшы бастаған ақсүйектер сайлаған. Моғолстан туралы Мұхаммет Хайдар «Дулати Тарихи Рашиди» еңбегінде Түркістаннан Ертіске дейінгі 7-8 айлық жол деп көрсеткен. Териториясы қазіргі Оңт. Қазақстан мен Қырғыстан.

Моғолстан халқы түркі тілдес тайпалар. Ең көбі Дулат тайпалары болған. Тоғылық Темірден кейін (1347-1362ж.) Ільяс Қожа кезінде мемлекет күшейді. Қызыр Қожаның ұлы Мұхаммет хан (1408-1416ж.) тұсында Темірден тәуелсіздігін алды. Сонымен қатар Мұхаммет хан Исламды күейтті.

Уәйіс хан (1418-1428ж.) тұсында Ойраттармен көп соғыс жүргізді. Уәйіс ханның ұлы – Есен Бұға (1433-1462ж.) билігі тұсында жағдай тұрақтанды, дәл осы ХVғ. ортасында қазақтың алғашқы хандары Керей мен Жәнібек Есен-Бұғаға көшіп келді. Сондықтан біз қазақ хандығының құрылуының ХVғ. 50-60ж. көрсетеміз.

Моғолстан – ұлы жүзге кірді. Шығыс Дешті-Қыпшақ, Жетісу, Оңт. Қазақстан ХІV-XVIғ. – Түркістан деп аталды.



Әбілқайыр хандығы – 1428-1468ж.

XVғ. 20-шы жылдары Қазақстанның далалық аймағында Шайбан әулеті Әбілқайыр хандық құрды. Ол 1428-1468ж. аралығында 40 жыл билік құрды. Әбілқайырдың құрған мемлекеті – Көшпелі Өзбектер мемлекеті деп аталды. Кейін бұл жер – Орта жүздің құрамына енді (Найман, Арғын, Қыпшақ).

1430ж. Әбілқайыр Хорезмді басып алды. 1446ж. Сығанақ, Созақ, Ар-Кек, Үргеніш т. б. қалаларды басып алды.

Әбілқайырдың алғашқы астанасы Тарра, Орда Базар еді, кейін астанасы Сығанаққа ауыстырылды.



1457ж. Әбілқайыр Сығанақ түбінде Ойраттардан оңбай жеңілді. Осы жеңілісті пайдаланып Керей мен Жәнібек Әбілқайырдан бөлініп шығып, Моғолыстан ханы Есен-Бұғаға барды. Есен-Бұға оларға жер берді. Қазіргі Шу өзені мен Қозыбасы өңірінде қазақтың туы тігіліп, алғаш рет қазақ хандығы құрылды. (XVғ.).

Ноғай ордасы – XIV-XVIғ.

Алтын Орда ыдыраған соң пайда болған мемлекеттердің бірі – Ноғай Ордасы.

Територияясы – Батыс қазақстан.

Ноғай Ордасындағы ең үлкен тайпа – Маңғыттар.

Ноғайлар 2-ге бөлінді:

1. Еділдің шығыс бөлігі – Үлкен Ноғайлы ел.

2. Ал Батысты – Кіші Ноғайлы елі деп атады.

Ноғай адам аты, ол Бату ханның қол басшысы болған. Ноғай Ордасының негізін Едіге қалаған. Едіге Алтын Орданы 15 ж.

билеген. (1396-1411ж.). Едіге 1419 жылы қайтыс болған. Ноғай ордасы Едігенің ұлы – Нұраддин тұсында күшейді, жері Сібірге дейін жеткен (қазіргі Түмен). Ол Ноғай даласы деп аталды. Ордадағы әкімшілік дипломатиялық билікті князь шешті. Ноғай ордасында ұлыстық билеу сақталды. Ұлыс билеушісі – Мырза болды. Ноғай ордасында 300 мыңдай әскер шығаратын мүмкіндік болды. Кейін олар Кіші жүздің құрамына енді.

Қазақ хандары.

Керей (1459-1473 ж.ж.) мен Жәнібек (1473-1480 ж.ж.).

Бұрындық – 1480-1511 ж.ж.

Қасым хан – 1511-1518 ж.ж.

Хақназар хан – 1538-1580 ж.ж.

Шығай хан - 1580-1582 ж.ж.

Тәуекел хан – 1582-1598 ж.ж.

Есім хан – 1598-1628 ж.ж.

Жәңгір хан – 1628-1652 ж.ж.

Тәуке хан – 1680-1715 ж.ж.

Әбілхайыр хан -1715-1748 ж.ж.

Абылай хан – 1771-1781 ж.ж.



Қазақ хандығының құрылуы XIV-XVIIIғ.

Қазақ хандығы XVғ. 50-60ж. құрылды. Алғашқы хандары Керей мен Жәнібек, олар 1480ж. дейін билік етті. Жәнібектен соң Керейдің ұлы Бұрындық 31 жылдай 1480-1511ж. билік етті. Бірақ осы Бұрындық хан кезінде-ақ Қасым Сұлтанның аты шыға бастады. Жәнібек ханның ұлы Қасымның билігі (1511-1518ж.) кезінде қазақ хандығы күшейіп, шартылдай түсті.

Қасым хан 1455ж. туылған. Ол Сырдария бойындағы қалалар үшін Мұхаммет Шайбанимен ұзақ соғысты, алмакезек жеңіске жетіп отырды.

1510 ж. Мұхаммед Шайбани Сығанаққа шабуыл жасап, бірақ өзі қирай жеңілді. 1510ж. Шайбани Мерв түбінде Қорасанда

Иран шахымен соғыста қаза тапты. Осы жеңістен соң Сыр бойындағы қалалар Қасымханға, яғни қазақтарға бағындырылды. 1513ж. көктемде Қасымхан Сайрамды басып алды. Қасымхан өзі билік билік құрған жылдары алғаш рет заңдар жинағын енгізді. Ол: «Қасымханның қасқа жолы» деп атады.



Бұл заң 5 бөлімнен тұрады.

1. Мүлік заңы.

2. Қылмыс заңы.

3. Әскери.

4. Елшілік.

5. Жұршылық.

Қасымхан тұсында қазақ халқының саны 1 млн.-ға жетіп, 300 мың атты әскер шығара алатын мүмкіндік болды.

Хақназар хан – 1538-1580ж.ж.

Қасым хан қайтыс болған соң қазақ хандығына Хақназар хан таққа отырады. Қазақ жерін одан әрі күшейтіп, жерін ұлғайтқан – Хақназар хан болды.

Моғолстан ханы Абдар Рашит Жетісу мен Ыстық көл маңын жаулап алу үшін, 1550-1560ж. қазақ хандығына соғыс ашады. Жетісуға Ойраттардың тонаушылық жорықтарының жиелеуі, Жетісу қазақ жерлерінің жағдайын ауырлатты. Ойраттар Батыс Моңғолия мекендеген тайпа, оларды кейде жоңғарлар деп те атаған. Мағол хандығына қарсы соғыстың сәтсіздігі ойраттардың шапқыншылығы салдарынан, Хақназар хан Жетісудың бірталай жерінен айрылып қалады.

Сібір ханы мен Моғолстан билеушілері қазақтарқа қарсы шапқыншылығы жиелеп кетті.

Хақназар ертеден жауласып келе жатқан Шайбани ұрпағымен қарым-қатынас жасауға ұмтылып,Бұхара ханы ІІ Абдаллах

пен одақтасады. Ташкент маңы билеушісі Баба сұлтан, Бұқара ханына бағынбай соғыс ашады. 1579ж. қазақ хандығы Абдаллах ханды жақтамақ болған әрекетін Баба сұлтан сезіп қалып, Хақназар ханның екі ұлын өлтіртеді. 1580ж. Баба сұлтанның жасырын жіберген қарақшылыры, аулына келіп Хақназар ханды, туыстарын тегіс өлтіреді.



Шығай хан – 1580-1582ж.

Хақназар хан мен Жалын сұлтанды өлтіргеніне өшігіп, Абдаллах пен бірігіп Баба сұлтанның көзін жоюға кірісті. Баба сұлтанға қарсы күреске Шығай ханның баласы Тәуекел сұлтанда тартылды. 1582ж. Баба сұлтанға қарсы бірлескен жорық жасауға шешім қабылдады. Нәтижесінде Баба сұлтан жеңіліс тауып, өзбек-қазақ әскерлері Баба сұлт. өкшелей қуып Срысу мен Ұлытаудан асырады. Осы жорықта Шығай хан қайтыс болады.



Тәуекел хан 1582-1598ж.

1582ж. маусымда Шығайдың ұлы Тәуекел бастаған қазақ әскерлері Түркістан түбінде болған шешуші шайқаста Баба сұл. өлтіреді. Қазақ әскерлрінің жеңісін Абдаллах хан өз пайдасына шешті. Сыр бойындағы қалалар Абдаллах ханға бағынды. 1583ж. Тәуекел хан өзбек ханымен жасасқан антты бұзады. Тәуекел ханның шабуылы: Сауран, Түркістан, Отырар, Сайрам қалаларын басып алып, Ташкентке қатер төндіреді. 1597-98ж. қысында Абдаллах пен оның ұлы арасындағы қайшылықты пайдаланған Тәуекел хан соғыста дер кезінде шығып Ташкент қаласының түбінде Абдаллах ханды өлтіреді. Абдаллах ханның тағына отырған баласын бүлікші әмірлер өлтіреді. Өзбек хандығында билікке талас болады, осы шиеленісті сырттай бақылап отырған Тәуекел хан, 1598ж. жазда Мәуренахырға баса көктеп кіреді. Өзбек сұлтандары қолдаған Тәуекел хан Ақши, Искендір, Ташкент, Самарқант қалаларын басып алады. Есім сұлт. 20 мең әскерімен Самарқантта қалдырады. Өзі 80 мың қолмен Бұқараны қоршауға алады. Бұқара қаласын 20 күн қоршауда ұстаса да басып алалмайды. Осы шайқаста Тәуекел хан қайтыс болады. Екі жағы да хансыз қалған, өзбек ханы мен қазақ хандары бас қосып соғысты тоқтату шартына қол қояды. Сыр бойындағы қалалар және Ташкент қазақ хандығының құрамына қосылады. Тәуекел хан қайтыс болған соң інісі Есім хан таққа отырады.

Есім хан 1598-1628ж.

Есім хан Орта Азия қалаларымен бейбіт эканомикалық байланыс орнатуға ұмтылады. Қазақ хандығын бір мемлекет етіп құруға мақсат етеді.



ХVIIғ. Басында қазақ хандығы бөлшектене түседі. Есім хан Түркістан қаласын өзіне астана етсе, Тұрсын хан өзін тәуелсіз

хан жариялап, Ташкент қаласын астана жариялайды. Осы ішкі тартысты аңдып отырған Бұқара ханы қазақ хандығына жорық ұйымдастырады. 1603-1624ж. Айғыржан деген жерде шайқас болады. Бұл шайқаста Бұқара әскері жеңіліс тауып Самархан бекінісіне келіп тығылады.



1611ж. Бұқара әскерін Иманкули хан басқарып келді. Ташкент түбіндегі ұрыста Есім хан әскері жеңіске жетіп, Бұқара ханы келісімге келеді. 1620-21ж. 4,5,6 Қазақ, Бұхар соғысында, қазақ әскерін Тұрсын хан бастап жеңіске жетеді.

1627ж. ең соңғы 7 қанды шайқаста да жеңіске жетеді. Бұхар ханы Иманкули жеңілісін мойындайды.

Жәңгір хан – 1628-1652ж.

Жәңгір хан тұсында, жоңғарлардың күшейген кезі. 1643ж. Жоңғарлар қалың қолымен қазақтың жеріне баса көктеп кіреді. Жәңгір хан бастаған 600 жауынгер 50 мың Жоңғар әскеріне қарсы шығады. 1652ж. Жоңғарлар қазақ жерін тағыда баса көктеп кіреді. Осы соғыста Жәңгір хан қаза табады. Жәңгір қайтыс болған соң, хан тағына оның ұлы Тәуке отырады.



Тәуке хан 1680-1715ж.

Тәуке хан тұсында қазақ хандығы күшейді. Үш жүз орталықтандырып, бір тудың астына жиналды. Осы 1680ж. жоңғарлар

Тәуке хан отырған Түркістанға бата алмады. Тәуке ханның заңдары «XVIIIғ. әдет ғұрып заңдары» яғни «Жеті жарғы» заң жобасы жасалынды. Бұл заңда «Қанға қан, жанға жан» принципі жойылып, енді құн төлеу заңына енгізілді.

Ердің құны - 1000 қой, әйелдің құны – 500 қой, ал Ақсүйектерге 7 есе артық төледі.

Қазақ арасында абыройы күшті жүздер:

1. Ұлы жүз - Төле би.

2. Орта жүз – Қаз дауысты Қазыбек би.

3. Кіші жүз - Әйтеке би.

Осы билер алдында заңдар дүниеге келді: Қасым ханның тұсында шыққан «Қасым ханның қасқа жолы», деген заң жинағының 5 тарауына екі тарау қосып «7 жарғы» заң жинағы шықты.

1680ж. Жоңғарлар оңт. қазақстанға шабуыл жасады. Осы шабуылда Түркістан қаласығана аман қалды. 1710ж. Жоңғарларға тойтарыс беру мәселесін талқылау үшін, Қарақұм маңында үш жүздің басын қосты. Осы жерде хандық жасақтар құралып, Жоңғарларға қарсы соғысқа шықты. Басқыншылар оларды талқандап шығысқа қарай ығыстырды.

1716ж. Жоңғарлар Іле өзенінен Аягқзге қарай бет алды. 1718ж. көктемінде Аягөз маңында 3 күнге созылған қан төгіс

соғыс болды. Үшінші күні қазақ әскері жеңіліске ұшырады, себебі әскер басқарған Әбілқайыр сұлт. мен Қайып сұлтандар арасында ауыз біршілік болмады.



1723ж. Қазақ даласын «Ақмешін» жұты шарпыды.Жұттан шыққан елге жоңғарлардың 70 мың әскері тұтқиылдан шабуыл жасайды.

1724-1725ж жоңғарлар Түркістан мен Ташкент қалаларын басып алды.Осы кездегі жоңғар шабуылы қазақ тарихында «Ақтабан шұбырынды,Алқакөл сұлама»д.а. 1728ж қазақ әскері Бұланты өзенінің жағасында жоңғар әскеріне қуатты соққы берді.Осы жеңісте халық жігерлене түсті.Ордаьасы тауына жиналған қазақ жүздерінің өкілдері жауғу қарсы тұруға бірауыздан шешім қабылдады.Әбілқайырхан барлық жасақтардың бас қолбасшысы болды. 1729ж Балқаш көлі маңында Аңырақай маңында қазақ әскерлері жеңіске жетіп,кіші жүз бен орта жүздің көп бөлігін азат етеді.

Әбілхайыр хандығы 1715-1748ж. Кіші жүздің Ресей империясының құрамына кіруі.

1729ж. Балқаш көлінің маңында, жеңіске жеткеннен кейін 1730ж. Әбілхайыр хан Ресей империясының үміт артуына себеп болды.Олармен бірігіп бар күшті қалмақтарға қарсы күреске күшті жұмылдыру еді. 1731ж. ақпанның 31 күні қазақ

елшілері Сейтқұл Құндағұлұлы, Құлымбет Қоштайұлының кіші жүзді, империя құрамына алуды, императрица Анна

Ионовна қабыл алды. Анна Ионовна Әбілхайырдан ант алу үшін қабілетті дипломат – Тефкелефті жібереді. 1731ж.

қазанның 10 күні Әбілхайырдың саясатын қолдаған сұлтандар Ресейдің қоластында кіруге ант берді. 1734ж. орыс үкметі

Кирилов басқарған арнайы экспедиция жабдықталды. 1737ж. Башқұрт халқының көтерілісін басуда орыс үкіметі кіші жүздің жасақтарын пайдаланады. 1738ж. тамыз айында Орынбор комиссиясының басшысы, көрнекші тарихшы Татишев Орынборда қазақ сұлтандарының сьезін шақырды. Кіші жүзден 25, орта жүзден 27 старшина Ресейге жіберілгендігін қуаттап антқа қол қойды. 1740ж. орта жүздің билеушілері Абылай мен Әбілмәмбет Ресейдің қарамағына кіруге ант берді.

1741-1742ж. Жоңғар қоңтайшысы Қалдан Цэрен орта жүзбен кіші жүзге «ақтабан шұбырындыдан» кем түспейтін шабуыл жасады. 1742ж. 20 мамыр күні Ресейдің сенаты қазақтарды қорғау жөнінде арнайы жарлық шығарады. 1747ж. Әбілхайыр хиуа тағындағы бақталасы Батыр сұлтанның баласы Қайыптық, қазақ хандығын әлсіретеді. 1748ж. Әбілхайыр Барақ сұлтанның қолынан қайтыс болады. Әбілхайыр қайтыс болғаннан кейін, оның орнына хан тағына Нұралы хан отырады. Ресей империясы Нұралының билігіне шек қояды. Кіші жүздің бір бөлігі Батыр сұлтанды хан деп таныды.

1745ж. Қалмақтардың билеушісі Қалдан Цэрен қайтыс болғаннан кейін, жоңғария мемлекеті құлады. Орта Азияда шиеленіс басталды, осы жағдайды патша үкіметі бекініснер салына бастады.

Ресей ең алғашқы сәттен ақ бүкіл қазақ жерлерін біртіндеп қосып алуды мақсат етті. Осы ниетпен 1734 жылы И.К.Кирилов басқарған арнайы Орынбор экспедициясы құрылды. 1735 жылы Орынбор бекінісі салына бастады. Қазақ жерін айналдыра қоршай әскери шептер құрылды, олар: Горкая, Ертіс, Колыван, Есіл, Орек т.б. шептер.



1755 жылы арнайы Орынбор қазақ әскерлері құрылды. Ол Жайық қалашығына (Қәзіргі Орал қаласы) жоғары Жайық бекінісіне дейінгі дейінгі жерлерді алып жатқан Жоғарғы Жайық әскери шебіне орналасты. Ал, Жайық қалашығынан Каспий теңізіне дейінгі аралықта, Жайық қазақ әскерлері (1591жылы құрылған) орналасқан болатын. Еділ мен Жайық аралығында Каспий теңізінің солт. жағалауын орыс помещиктері Безборотко мен Юсупов иеленді. 1775ж. жалпы қазақтарға Ертіс өзенінен өтуге тыйм салды. 1764ж. қазақтарға Ертіс өзеніне 10 шақырым жақындап көшуге тыйм салды.

Осылайша Кіші жүз және Орта жүз қазақтары өздерінің ең жақсы қысқы және жазғы жайылымдарынан айрылды. Бұл жағдай Жайық және Орынбор қазақтары мен қазақтардың қарым-қатынасын шиеленістері мен ауылдарды ойраңдап, тұтқын алып,малдарын мыңдап айдап кетіп отырды. Сыртқы істер колегиясы 1755ж. 11 көкекте казатарды, қазақтарды қас-дұшпан ретінде қарауға рұхсат берді.

Қорыта айтқанда, XVIIІ ғасырда Ресейдің орталық әкімшілігі қазақ жеріне белсенді түрде тереңдеп ене бастады және қазақ халық қоғамының эканомикалық негізін шиқалтатын шараларды іске асырды. Бұл қазақ халқының отаршылдыққа қарсы күресіне алып келді. Күрес сонымен бірге патша үкіметінің құйыршықтарына айналған кейбір қазақ билеушілеріне де қарсы бағытталды.

Абылай хандығы 1771-1781ж.

Орта жүздің сұлтаны Уәлидің баласы, азан шақырып қойған аты «Әбілмәнсүр». 1711ж. дүниеге келген, атасы Түркістан қаласының билеушісі, оның есімі Абылай болған. Әбілмәнсүрдің қашып жүргендегі лақап аты Сабалақ. 1771ж. орта жүздің ханы Әбілмәмбет дүние салады. Абылай 3 жүздің басын біріктіріп, өзін қазақ ханымын деп жариялайды. 1781 ж. Абылай қайтыс болады. Одан 30 ұл, 40 қыз тарайды. Абылайдың бас мирасқоры Уәли сұлтан Ресей мемлекеті орта жүз ханын танығанымен, ол қабілетсіз басқарушы болады.



XVIIғ. әлуметтік-экономикалық жағдайы.

Қазақстанның оңт. аудандарында феодалдық жер иеленудің – Сойырғал деп аталатын түрі болды. Оны билеуші хан соғыстағы ерлігі үшін немесе азаматтық өмірдегі еңбегі үшін сыйға берді.

Сырдария қалаларында мұсылман дінбасылары – Шайхы ислам, Қазы, Шайхы, Молда т.б. болды. Оларда сойырғал, ихта, милкь, уахф деп аталатын тұрақты түрлері болды.

Алым салықтың түрлері:

Малшыларда – соғым, сыбаға, ерулік, беруге.

Егіншілер мен қолөнершілерде – ұшыр, баж, тағар, харадж деп аталатын салықтарды төлеп отыру міндеттенді. Тағы бір міндеттері – Сауын деп аталды. Оның мәні бай адамдар малын кедейге берді. Ол оны бағып, күтіп бұзаумен бірге қайтарады. Сауын малын жаюды көршіге беру.



Каталог: wp-content -> uploads -> 2013
2013 -> Министерство сельского хозяйства Республики Казахстан 010 000, г
2013 -> Бір көзден алу тәсілімен мемлекеттік сатып алу қорытындысы туралы №21 хаттама
2013 -> Бір көзден алу тәсілімен мемлекеттік сатып алу қорытындысы туралы №2 хаттама
2013 -> Бір көзден алу тәсілімен мемлекеттік сатып алу қорытындысы туралы №6 хаттама
2013 -> Министерство сельского хозяйства Республики Казахстан 010 000, г
2013 -> Тақырыптың өзектілігі
2013 -> «Алаш» либералдық-демократиялық қозғалысы идеологиясының маңызд


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет