Министерство сельского хозяйства Республики Казахстан



жүктеу 4.1 Mb.
бет19/32
Дата22.09.2017
өлшемі4.1 Mb.
түріКодекс
1   ...   15   16   17   18   19   20   21   22   ...   32

Тобыл-Торғай бассейні

Тобыл өзеннің ағысы бір жылдың ішінде және жылдан жылға үлкен құбылмалдылығы байқалады. Тобыл өзенінің тағы бір ерекшелігі көп жылдық ағынның суы көп жылдар және суы аз жылдар деп топтарға бөлуге болады. Сондықтан экономика саласында су қоймасы салынғанға дейін қолдануға қиыншылығын туғызады.

Жоғарғы –Тобыл су қоймасы (781 млн.м3 қажетті сыйымдылықпен) Тобыл өзенінде ағынды реттеуші ең ірі көлемді болып саналады және одан төмен орналасқан Қаратомар (562 млн.м3 қолданылатын сыйымдылығы) басқа да су қоймалар Рудный, Қостанай, Лисаковск қалаларды және басқа да тұтыну көздерді сумен қамтамасыз етеді.

Жаз уақытында судың көп бөлігін жасыл алқаптарды, жайылымдарды, егіншілікті суғаруға кетеді. Су қойманың қажетті көлемі 1393 млн.м3 құрайды.

Бассейннің бүкіл жер үсті су ресурстары 746 млн.м3 (7.2.10 кестеде) деп бағаланадығы оның ішінде Ресей Федерациясының аумағында орналасқан бір бөлігі де кіреді.

Тобыл өзені гидрологиялық тәртібінің өзгерісінің бағасы және Ресей Федерациясының шаруашылық іс-шараның әсерімен Қазақстан Республикасының шекара аралық құйылымдары, жылдық ағынның қарастырылып отырған кезенің шартты табиғи деп қолдануға болады. Жоғарғы және Ресей Федерациясының аумағында да орналасқан түстамалар жылдық ағынға әсерін тигізбейді. Қостанай облысының аумағында орналасқан гидробекіттердің мәліметтері арқылы Қостанай облысының су ресурстары бағаланады.

Сондықтан су шаруашылық теңгерімін есептегенде осы өзендегі Ресей Федерациясының су қоймалары есептелінбейді.

Тобыл өзен су шаруашылық есептерін негізіне гидрологиялық 78 жылдық Жоғарғы-Тобыл су қоймасының табиғи құйылымы Жоғарғы – Тобыл су қоймасының аумағынан Қаратомар су қоймасына дейін орналасады.



Торғай бассейні

Қарастырылып отырған аймақта су шаруашылықта үлкен әсер беретін басты су ағыны Торғай өзені және Ырғыз өзенінің құйылымдары жатады.

Сарыкөп көлінің негізгі су жүйесіне Сары-Өзен және Теке кіреді. Сарыкөп көлі суы мол жылдарда толып кетеді де оның жарты суы Сарысу және Омана (Тауш) өзендері арқылы Торғай өзеннің құйылымы арқылы жіберіледі.

Қарастырылып отырған Нобайда су шаруашылық теңгерімін есептегенде Сарыкөп көлінен Торғай өзеніне жіберілгені есептелмейді, өйткені суы аз жылдарды және суы орташа жылдар ғана теңгерімін құрайды.

7.2.13 кесте

Тобыл өзен бассейннің жер үсті су ресурстары, млн. м3




Өзен-бекет су шаруашылық түстамалар

Ауданың Индексі

РФ –да қалыптасқан ағын

ҚР- да қалыптасқан ағын

Барлығы

Орта-ша көп жылдық

50%

75%

95%

Орта-ша көп жылдық

50%

75%

95%

Орта-ша көп жылдық

50%

75%

95%

Тобыл өзенің жоғарғы ағысы

ҚР шекарасы-Жоғарғы Тобыл су қоймасының бөгеті

07.01.12.01

117,1

63,7

23,1

8,14

145,9

88,3

34,5

7,86

263

152

57,6

16

Жоғарғы –Тобыл су қойма бөгетті- Қаратомар су қойма бөгеті

07.01.12.02

127

86,7

38,9

9,5

79,1

71,3

58,7

39,9

206

158

97,6

49,4

Қаратомар су қойма бөгеті –ҚР шекарасымен Р.Ф. шекаралас.

07.01.12.03













74

40

14,7

6

74

40

14,7

6

Тоғызақ өзені-ҚР мемлекеттік шекарасымен Р.Ф. шекарасы

07.01.12.04

65,2

49,5

28,5

15,9

22,9

17,4

10

5,6

88,1

66,9

38,5

21,5

Барлығы

309

200

90,5

33,5

322

217

118

59,4

631

417

208

92,9

Обаған және т.б. өзендер

Нарзум ауданының шекарасы-ҚР мемлекеттік шекарасы Р.Ф шекарасы

07.01.12.05













115

46,4

11,7

2,1

115

46,4

11,7

2,1

Бассейн бойынша барлығы (Қостанай облысы)

309

200

90,5

33,5

437

263

130

61,5

746

463

220

95

*-Үй ө. ағыны ауданның ресурстарына қосылмаған.

Ұлқаяқ өзені жүйесінде уақытша ағын жүйесі баяу дамиды және тек жоғарғы ағында ғана Қабырға өзеніне маңызды құйылымын қабылдайды.

Қарастырылған аймақтағы су тәртібінде көктемдегі су тасушылық ерекше байқалынады.

Көктемдегі су тасушлығынан кейін жаздық саба басталады. Осы уақытта өзендердің көбісі құрғайды, ал құрғамаған өзендер қыс уақытында мұз болып қатып қалады.

Өзеннің ағыны бір жылдың ішінде және жылдан жылға үлкен құбылмалдылығымен байқалады да, сондықтан қолдануға қиыншылығын тұғызады. Осы жағдайды су қоймалар жақсартады. Бассейннің аумағындағы қазіргі уақытта 5 су қоймасы (35,8 млн.м3 толық көлемін құрайды) жұмыс істеп тұр, олар негізінде ауылшаруашылық және малды суғаруға қолданылады.

Торғай-Ырғыз, Сары-Өзен бассейндердің өзендерінде көп және терең иірмелер бар, соның арқасында ауылды аймақтарды және жайылымдарды сумен қамтамасыз ету көзі болып табылады.

Лимандық суғару үшін тұрғылықты ағынды-көктемнің еріген суының бір бөлігін және жаңбыр суларын қолданады, ол үшін жер бедерінің шағын төмендеуінің аккумуляциясы және көл шұңқыры, тағы ірі ағындарына жібермейтін ағындар қолданылады.

Торғай өзен бассейннің барлық жер үсті су ресурстары 1194 млн.м3 деп бағаланады (7.2.11 кесте).

Тобыл және Торғай өзендер бассейндердің жер үсті су ресурстарының мінездемелік көрсеткіштері 7.2.12 кестеде келтірілген және 1940 млн.м3 деп бағаланылады.

7.2.11 кесте



Торғай өзен бассейннің жер үсті су ресурстары. млн. м3

Сушаруашылық аудан, басты өзендер

Сушаруашылық тұстымалар, өзен-бекетті

Аудан индексі

Орташа көп жылдық

50%

75%

95%

Торғай өзені

Қара Торғай өзені – Урпек ауылы

07.02.13.01

341

298

182

79,8

Жалдама өзені - клх Калинина

178

154

92

37,5

Барлығы

519

452

274

117,3

Торғай өзен-сағалық

07.02.13.02

0

0

0

0

Сарыөзен өзені

Сарыөзен - Тақтайкөпір ауылы

07.02.13.04

107

89,5

50,7

18

Теке өзені – Тармақ ауылы

47,3

39,7

22,7

8,19

Данабике өзені- саға

11

4,73

0,85

0

Карасу өзені - саға

10,4

4,73

1,1

0,03

Үлкен – Караелга өзені - саға

17,4

9,15

2,52

0,16

Наурзум-Карасу өзені-саға

14,8

7,26

2,05

0,13

Барлығы

208,0

155,0

80,0

27,0

Улқаяқ өзені

Ұлқаяқ өзені- б. почт. ст. Балпан

07.02.13.03

65,3

22,8

3

0

Қарақай өзені

13

4,55

0,78

0

Барлығы

78,3

27,4

3,78

0

Ырғыз өзені

Ыргыз өзені – Ыргыз ауылы

07.02.13.05

224

157

67

12,9

Ұлы Жыланшық өзені

Улы Жыланшык өзені–Рахмет ауылы

07.02.13.06

107

71

28,1

4,4

Барлығы

107

71,01

28,1

4,42

Байқоныр, Қалмаққырған

Байқоныр өзені- Байконыр ауылы

07.02.13.07

20,2

9,78

2,52

0,13

Қалмаққырған өзені-ур. Бестмақ

37,2

21,7

7,22

0,62

Барлығы

57,4

31,48

9,74

0,75

Барлығы бассейн бойынша, облыс бойынша

1194

894

463

162

Қостанай

615

476

265

107

Қараганды

342

256

130

42,7

7.2.12 кесте

Тобыл және Торғай өзендер бассейндердің жер үсті су ресурстары, млн. м3


Өзен бассейні

Ағынның орташа көп жылдық көлемі

Ағынның есептік көлемі әр түрлі қамтамасыздығымен

50%

75%

95%

Тобол

746

463

220

95

Торгай

1194

894

463

162

Барлығы

1940

1357

683

257

Шу-Талас бассейні

Шу, Талас, Асы өзендерінің ағынны қазіргі жағдайда (келешекте) сулы жыл болып, ағынның табиғи шығыны оған қоса су қоймалардың жұмыс тәртібі және ҚР аумағымен Қырғызстанға қайтарымды және бассейннің өзендерінен су қоймаларына өзгерімді суы анықталады.

Бассейннің аумығында қазіргі уақытта 35 су қоймасы бар, олардың қажетті көлемі 849 млн.м3 құрайды да, оны негізінде ауылшаруашылық қажеттілігіне және малды суғаруға қолданылады.

Шу, Талас өзендерінің жер үсті су ресурстардың ірі бөлігі Қырғыстан Республикасының аумағында жинастырылды.

Қазақстан Республикасымен Қырғызстан Республикасы Шу,Талас өзендерінің және Асы өзендерінің құйылымдағы ағынды «Өзендеріннің ағынның бөлу келісімі КСРО Сушаруашылық Миннистірлігі Шу, Талас өзендері бойынша 1983 ж., ал Күркүресу өзені бойынша 1948 ж. бекітілді»

«Шу өзен бассейннің ағынның бөлу жағдайына» қарай Шу өзен бассейнің бүкіл қолданылатын су ресурстар 6640 млн.м3 құрайды, оның ішінде 1777 млн.м3 қайтарымды суды құрайды. Қазақстандағы бассейннің ресурсты қолданылатын суынан 42% ,бөлінеді, ал 2,79 км3 құрайды да, Шу өзенінен су қоймасының 2,41 км3 шекті суы және бассейннің басқа өзендерінен 0,38 км3 құрайды.

Егер Қаратау бөктерінен онтүстік-шығыс ылдиынан шағын таулы ағындарды есептейтін болсақ (0,138 км3) Шу өзенінің қолданылытын су ресурстары бассейнде 2,928 км3 құрайды. (7.2.13 кесте).

Қазақстан Республикасы мен Қырғыстан Республикасында Талас өзеннің ағынды бөлу жағдайы әр Республикаға 50% деп бекітілді. Талас өзені құйымдарымен су ресурстардың бөлінетің көлемі, қайтарымды және сұрамды сулармен (шығындарын есептегенде) 1616 млн.м3 құрайды.

Қазақстанда суды тұтынуы Кировск су қоймасының (716 млн.м3 ) өткізуімен және Қазақстан Республикасының аумағынан басталған ағын (92 млн.м3) барлығы 808 млн.м3 өтеуі қажет.

7.2.13 кесте

Шу-Талас бассейннің жер үсті су ресурстары (млн. м3)


Өзендердің бассейні

ҚР нан сырт қалыптасқан ағын

ҚР қалыптасқан ағын

Барлығы

Орташа көп жылдық

75%

95%

Орташа көп жылдық

75%

95%

Орташа көп жылдық

75%

95%

Шу

1874

1526

1257

1054

873

719

2928

2399

1976

Талас, Асы

Талас

716

637

529

92

72,3

53,5

808

709

583

Асы

14

10

8

494

362

281

508

372

289

Талас, Асы б-ша барлығы

730

647

537

586

434

334

1316

1081

871

Барлығы

2604

2173

1794

1640

1307

1053

4244

3480

2847

Бассейннің Асы өзенінің есептік орташа ағыны 508 млн.м3 құрайды, ал Қырғызстан Республикасынан Асы ағыны бойынша Күркіресу өзенінен - 14 млн.м3, облыс аумағында қалыптасқан ағын - 494 млн.м3 құрайды.

Шу, Талас, Асы, өзен бассейдердің қолданылатын ортақ су ресурстары 4,2 км3 құрайды.

Жер асты және шахталы-кен сулар

Жер асты сулардың ең бастысы тұрмыстық шаруашылыққа, өндіріске және ауылшаруашылыққа, кең-шахталы суларды-өндіріске қолданады (7.2.16 кестеде). Экономика саласында қолданылатын жер асты бүкіл сулардың мәліметтер басты кітапта 3 бөлімінде көрсетілген.

Жер асты суларды қазіргі уақытта 937 млн м3 және кең-шахталы су 73 млн.м3 құрайды, ал 2040 жылға 8.2.15 кестеде көрсетілгендей ол 1,9 және 1,4 есе өседі де 1815 млн.м3 және 100 млн.м3 қолданатын болады. Бірақ жер асты және кең шахталы судың сыбағасы су шаруашылық теңгерімнің бөлімінің шығыны 10% -дан төмен құрайды.




Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   15   16   17   18   19   20   21   22   ...   32


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет