Министерство сельского хозяйства Республики Казахстан


Сушаруашылық есептердің реті және методикасы



жүктеу 4.1 Mb.
бет22/32
Дата22.09.2017
өлшемі4.1 Mb.
түріКодекс
1   ...   18   19   20   21   22   23   24   25   ...   32

8. Сушаруашылық есептердің реті және методикасы


Баланстар негізіне, экономика саласындағы су тұтынушылардың суға қажеттіліктері, әртүрлі даму кезеңдегі экономи салаларының ағындарды жоғалтуы және. су қорларымен салыстыру (2015 – 2040 жж.).

Қазіргі су қорларынан (жер беті ағындары, жер асты сулары және т.б.) жер беті сулары едәуір көп қызуғышылық танытады. Жер беті суларының бөлігіне жалпы баланстың кіріс және шығыс бөліктерінің шамамен 98%-ы келеді. Республика территориясында тек қана жер үсті сулары сумен қамтамасыз етуде тапшылық пен кеңшілік анықтайды. Қалған сукөздері бойынша, су шаруашылық баланс көлемдеріне қатысып олардың қолдану көлеміне тең болып қабылданды (болжамдалған және басқа қосымша қорлар шегінде).

Су ағынын көпжылдық реттеу су қоймасымен өзендер бойынша (Ертіс, Іле ө. және басқа) су шаруашылық есептер мен баланстар көпжылдық су ағынының қатарымен орындалды. Қалған өзендер бассейіндерде есептер есептік қамтамасыз ету ағыны жиынтық ағыны бойынша есептелген (маусымдық интервалда) кіші су қоймалардағы маусымдық реттеу есебімен.

Жасалған есептердің нәтижесінде су шаруашылық баланстар орындалған, қазіргі су қоймалардың сыйымдылықтарының есебімен, құбылмалылық саналған және тұтынушыларға, су қолданушыларға кепілді сумен қамтамасыз ету есептелген. Құбылмалылық үшін жыл-сайын тың болмаса айына бір рет болатын кепілді су қайтарымның рұқсат етілген мөлшерінен төмендеуімен қабылданды.

Нормативтік су тұтынудың (су пайдалану) төмендеу кезінде есептелген қамтамасыздығына байланысты, су қажеттіліктерін қанағаттандыру иерархия қалыптасқан қиын кезеңдерінде анықталды.

Сумен қамтамасыздандырудың негізгі кепілдігі тұтынушыларға қамтамасыз құбылмалы жылдар қатарымен алынған. Қамтамасыз нормативі шаруашылық-ауыз су мен өнеркәсіптік мұқтаждықтарды 95% құрайды, егіншілікке және балық шаруашылығы 75%, лимандарға – 30-50%. Құбылмалы жылдары су тұтынуды – 20% кесуге болады (лимандар есептелмейді). Су аз жылдары су ресурстары жеткіліксіздікте лимандар су тұтынушылар есебінен алынады.


9. Су шаруашылық есептердің нәтижесі


Су шаруашылық баланстарының республика бойынша жиынтығы 9.1 кестесінде көрсетілген, негізгі бассейндер бойынша мәтінде төменірек толығырақ көрсетілген.

2040 деңгейіне есептік үстірттік су ресурстары әр түрлі сулылық жылдарда 110,3 - 64,3 км3 өзгеріп тұрады немесе су ресурстарының көлемінің жиынан 94-97 % құрайды, реттеу, су бөлу, өзендерге суды тастау есебімен. Коллекторлы-дренажды, қалдық және суармалы судың ағын суларының, өнеркәсіптік пен коммуналды-тұрмыстық шаруашылығының құрамындағы қайтарымды суларды пайдалану үшін қосымша ресурс ретінде қарастырылады, 5 км3 көлеміндей құрайды.

Жер асты, шахталық-кен, ағын, коллектор-дренаж, теңіз және өзен суларының пайдалану деңгейі 2040 жылы 1,7 % немесе 1,9 км3, Қаспий теңіз суларының және Балқаш к. көл суларының жалпы алынымы 1,6 км3 (1,4 %), Еділ ө. (РФ) Қазақстанға суды лақтыру - 0,1 км3 (0,1%) құрайды.

Осылайша, алдағы уақыттағы (2040 ж.) жалпы су қорларының жалпы көлемі 114,2 км3 құрайды. Бірақ, ҚХР суды алу көбейюіне қарай, 2040 ж. су ресурстары 9,4 км3 азаяды, сонымен 104,8 км3 құрайды.

Су қорларының жер үсті суларын (олардың реттеу, қайтару және ағын суларын есептегенде) 2040 ж.-ға бөлуі:


  • 27,0 % (30,8 км3) экологияға және ағынның шығыны;

  • 25,5 % (29,1 км3) теңіздер мен көлдерге құйылымдар (Каспий және Арал теңіздер, Балқаш, Алакөл, Сасыккөл, Қорғалжын көлдер и др.);

  • 19,5 % (22,3 км3) экономика салаларында пайдалану;

  • 19,5 % (22,3 км3) басқа мемлекеттерге беру, ең бастысы, РФ;

  • 8,2 % (9,4 км3) – Ертіс және Іле өзендері бойынша ҚХР келетін ағын азаяды;

  • 0,3 % (0,3 км3) – жер асты суларының тартулары есебінен өзен сағасына зарар.

Қазақстанның экономика саласындағы су тұтыну 2040 ж. деңгейінде 84 % - үстіртік су көздерінен алынады, қалған көлем - жер асты, теңіз мен көлдер және ағын сулары есебінен жүзеге асырылады.

Республикада су пайдаланудың негізгі бөлігі ауыл шаруашылыққа келеді. Айтқаннан бөлек, ауыл шаруашылық су тұтынушылардың ең үлкені суармалы егістікке келеді, одан кейін лиманға жем өндіруге арналған, жайылымдарға және ауыл тұрғындарын және малды сумен қамтамасыздандыру.

Суармалы егістікте негізінде үстіртік су ағынын пайдаланады, егістік оңтүстікте және оңтүстік-шығыста көбінесе дамыған – Сырдария, Іле, Шу Талас, Ертіс өзендерінің бассейндерінде.

Лимандық егістік көбінесе Батыс және Солтүстік Қазақстанда дамыған, Жайық, Торғай, Тобыл және басқа өзендердің көктем ағынында.

Республика бойынша ауылдарды көбінесе жер асты сулармен қамтамасыз етеді.

Айтылғандардан басқа, өзендердің төменгі жағындағы тасқын сулармен пішен орылымдарын суғаруға ағындардың жұмсау орны бар. Кейбір жағдайларда экологиялық тағайындауы да бар жұмсаулар, «экологияға су шығару» бабы бойынша жүргізіледі.

Бассейндердегі су тұтынудың «үнемсіз» категорияларының ең үлкеніне өзен арнасынан болған жойылулар, су қоймасы бетінің булануы, жайылма және саға өзендерінде ағынның жиналуы және т.б.

Ағын шығынының бұл түрін, нақты айтқанда жойылу деп айтуға келмейді, өйткені олардың есебінен жайылма өзендердегі табиғи кешен өседі (ормандар, бұталар, шөптер, жануарлар әлемі), сумен жайылым мен шөп орымдары т.б. сумен қамтамасыз етіледі. Экономика мен суды пайдаланушы салаларының халықты сумен қамтамасыз ету мәселесіндегі мәртебесінің тәртібін сақтай отырып орындалған су шаруашылығы теңгерімінің талдауы, болашақта суды пайдаланушыларды сумен қамтамасыз етуге қарағанда, экономика салаларын сумен қамтамасыз ету анағұрлым қолайлы болатынын көрсетті.


8 сурет. Орташа көп жылдық ағынына жақын болған жылдары 2040 ж. деңгейінде су қоларын бөлуі көрсетілген., км3

Тұрғындар мен өнеркәсіп барлық аймақтарда сумен ішкі қорлар (Каспий теңізі және Қазақстан көлеміндегі бассейнаралық ағыс жіберумен қоса) мен тартылған ағыс (Еділ өзені) есебінен қамтамасыз етіледі.

Болашақта 2040 ж. деңгейде өзінің су ресурстары экономика салаларының талаптарын қанағаттандыру үшін жеткіліксіз, дефициттік бассейндерге, облыстарға (Астана қ. ішінде) сырттан демеуқаржы жасау керек, 7.2.19 кестесінде көрсетілген. Жалпы 2040 ж. лақтыратын ағының көлемі 741 млн. м3/жыл құрайды, ал су аз жылдар 95% қамтамасыз және одан да көбірек - 813 млн. м3/жыл болады. Ауыл тұрғындарын және ауылшаруашылық өндірісін сумен қамтамасыз ету де, негізінен жер асты суларын пайдалану есебінен оң шешіледі. Жүйелі түрде жерді суландыру тәжірибе жүзінде барлық жерде қалыпты шамада сумен қамтамасыз етілген. Жерді жүйелі түрде суландыруды сумен қамтамасыз етуді көтеру болашақта суландыратын жер бөліктерін жер бетіндегі көздерден анағұрлым сенімді су көздерімен - жерді суландыру жүйесінің ПӘК көтеру арқылы жерді суландыру жүйесін қайта құру және орналастырылған су көздерін көбейту жөніндегі басқа іс-шаралармен, Көксарай су қоймасын пайдалануға енгізілуімен, жер асты суларына байланысты болады. Жүйелі суландыру үшін көлемі бойынша аздаған тапшылықтар Сарысу өзенінің, Қарасор көлінің (Қарағанды облысы), Торғай, Қобда (Ақтөбе облысы) бассейндерінде және құрғақ жылдары суды тұтынумен қамтамасыз етуге есептік қамтамасыз ету шегінен тыс қол жеткізген, яғни тұтынудың 80% төмен кейбір басқа бассейндерде бар.

Торғай, Ырғыз өзендерінің бассейндеріндегі лиманды суландыру 30% қамтамасыз етілген (9.2. кесте). Болашақта суды пайдаланушылардың талаптарын қанағаттандыруға қатысты қарасақ, онда Қазақстанның жекеленген аймақтарында су шаруашылығы кешендерін сумен қамтамасыз ету, кеме, энергетикалық, балық шаруашылығы, әсіресе аймақтардағы экологиялық тепе-теңдікті сақтап қалу талаптарын өтеуге байланысты мәселелер туындауы мүмкін.

Бұл аймақтарға трансшекаралық өзендердің ағысын бөлу бойынша ҚР шектес елдермен келісім міндеттемелерін сақтаудан, сумен қамтамасыз ету көбінесе көршілес мемлекеттерден келетін транзиттік ағысқа байланысты болатын аймақтар жатады (Жайық-Каспий, Шу-Талас, Арал-Сырдария, Балқаш-Алакөл, Ертіс бассейндері).

Су тұтынушылардың және суды пайдаланушылардың сумен қамтамсыздандыру толық сипаттамалары келешекте жеке бассейндер бойынша төменде берілген.

Арал-Сырдария бассейні

Арал-Сырдария бойынша жиынтық сушаруашылық баланстары, барлық сумен қамтамасыздандыру көздерін есепке алып 9.3 кестеге жиналған. Қазақстан республикасының шегіндегі Сырдария су шаруашылық баланстарында бір жағынан – су тұтынушылардың және су пайдаланушылардың талаптары, көбінесе, жылдың жылы кезіндегі, және екінші жағынан қысқы мезгілде Шардара су қоймасына келетін ағын байланыстыруға тура келді.

Шардара, Көксарай (көлемі 1,0 км3) су қоймалары, Арнасай көлдерінің жүйелері және Сырдария өзенінің арнасы бірге жұмыс істегенде сағаны сумен қамтамасыз ету мүмкіндіктері қарастырылған. Сырдария сағасында суды пайдалану негізгі бығыттары ауыл шаруашылық, бас орында тұрақты суғару болып табылады. Негізгі су тұтынушылар: Солтүстік Арал Теңізі (САТ) және Сарышығанақ шығанағы, Сырдария өзенінің атырауы, Сырдария өзеніндегі Шардара су қомасынан Қазалы қаласына дейінгі учаскісіндегі экосистемалар. Шардара су қоймасы және Көксарай реттегіш су қоймасының бірлескен жұмыс режимімдері әзірленген сонымен қатар ПӘК-тін жоғарлаумен суармалау жүйесін қайта құру, есептелген барлық даму кезеңдерінде суармалы аудандарда сумен қамтамасыздандыруға мүмкіндік береді.

Суы өте аз жылдары (95 % қамтамасыздық) шалғындықтарды жоққа шығарғанда, терең жайылма режимінде жұмыс істейтін Көксарай реттегіш су қоймасы жем-шөп өсіруге қосымша қор болады, бұл өнімнің жетіспеушілігінің орнын толтыруға мүмкіндік береді.

Көрінген сулылық жылдарын салыстырғанда басқа экономика салаларының талаптары бірталай кіші суармалы егістіктік талаптарына қарағанда. Сырдария сағасына 1,4 км3 қажеттілігін есептер бойынша 75 % нормативтік қамтамасыз ету кезінде беріледі.

Экожүйелерді сумен қамтамасыз ету Сырдария ө. ШрСҚ-нан Қазалыға дейінгі телімінде жылдың сулылығынан белгілі болады және әртүрлі жылдарда бірталай өзгеріп тұрады: 6,0-дан 3,3 км3 дейін (сәйкесінше Р = 50 % және 95 %).

Солтүстік Арал теңізі (САТ) және Сарышығанақ жапырыпына түсетін су жылдың сулулығымен байланысты 4,2 – 4,4 км3 (Р = 50 %) ден 1,4 – 1,6 км3 (Р = 95 %) дейін өзгеріп тұрады және Солтүстік Арал теңізіне көп жылдықтағы орташа керекті ағын - 3,0 км3 төмен емес критериясын сақтайды. Сарышығанақ жапырыпын сумен қамтамасыз ету 0,69 км3 көлемімен шарты әртүрлі сулулық жылы орындалады (2020 ж. бастап толтыруы басталады).

Болашақта ЧАКИР және бұрынғы «Аш дала» алабының су тұтынуы қойылған лимиттен аспайды.

АРТУР таулы және таудың жағасындағы аудандарда атмосфералық жауын-шашынның біраз көп, жоғарғы территориясындағы өзендердің сулылығы маңызды, дамыған суармалы каналдардың жүйелері мен су қоймалар суармалы егістікке керекті суды қазіргі деңгейдеде және болашақтада бере алады.
9.1. Кесте

Қазақстан Республикасы бойынша жылдық 50%, 75% және 95% - на жақын қамтамасыз етілген,



(2015 - 2040 жж.) млн. м3 су шаруашылық қосынды балансы

Р/с №

Балансты құраушы

2015 жыл

2020 жыл

2030 жыл

2040 жыл

Ортажылдық

75%

95%

Ортажылдық

75%

95%

Ортажылдық

75%

95%

Ортажылдық

75%

95%

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

I.   Кіріс бөлігі

1

Реттеу, су бөлу мен қайтарылым суларды есептегенде, өзендер ағынының үстіңгі қабаты

109113

89439

64093

109744

87515

63798

110192

85620

63894

110347

88467

64301

2

Еділ суының ағыны

68

68

68

77

77

77

85

85

85

94

94

94

3

Жер асты және шахталық-кен суларын пайдалану

1211

1211

1211

1373

1373

1373

1612

1612

1612

1916

1916

1916

4

Ағынды және коллектр-дренаж суларын пайдалану

118

118

118

161

161

161

203

203

203

244

244

244

5

Балқаш к. мен Каспий теңізі суларын пайдалану

1315

1315

1315

1407

1407

1407

1527

1527

1527

1614

1614

1614

 Барлығы

111826

92151

66805

112762

90533

66817

113619

89047

67321

114214

92335

68169

II. Шығыс бөлігі

1

Соның ішінде суды алу:

19371

19136

17421

20148

19761

17825

21234

20707

18594

22327

21714

19530

Жер үсті бұлақтарынан

16886

16651

14936

17374

16987

15051

18070

17543

15430

18744

18130

15946

Жер асты және шахталы-кеңді суларын пайдалану

1211

1211

1211

1373

1373

1373

1612

1612

1612

1916

1916

1916

Ағын және коллектрі-дренаж суларын пайдалану

118

118

118

161

161

161

203

203

203

244

244

244

Балқаш к. мен Каспий теңізі суларын пайдалану

1156

1156

1156

1240

1240

1240

1349

1349

1349

1423

1423

1423

2

ҚХР – на қосымша су шығару

5100

5100

5100

6700

6700

6700

8100

8100

8100

9400

9400

9400

3

Жер асты суларын алу салдарынан ағын өзендеріне келтірілген залалы

218

218

218

251

251

251

294

294

294

347

347

347

4

Соның ішінде ағынды, экология шығыны:

32648

23781

16093

32032

22983

15617

31510

22417

15260

30801

21597

14756

су қоймасы бетінің булануы

13381

10812

6860

12982

10126

6337

12616

9606

5910

12077

8852

5413

КСаК бойынша шығын

270

270

270

270

270

270

270

270

270

270

270

270

каналдарда судың көкжиектерін ұстау, сағаларға табиғи жіберілімдер

1407

583

333

1296

549

325

1187

492

309

1122

467

300

Тараудағы табиғи кешен су тұтынуы, арна т.б шығындары.,

16830

12066

8580

17434

11988

8635

17387

12000

8720

17283

11957

8724

Олардан КСаК есебінен Шидерті к. – нің сағасына табиғат қорғау су шығарылымы

50

50

50

50

50

50

50

50

50

50

50

50

оның ішінде Шульбадан төмен Ертіс сағасында шығындар:

710

710

710

730

730

730

747

747

747

745

745

745

5

Оның ішінде ағынды қалдықтарының сағаларға ағуы:

31077

23216

17505

30380

22570

16724

29649

21873

16077

29063

21264

15662

Балқаш к.-не

14140

12437

10955

13671

11989

10289

13083

11396

9690

12486

10750

9225

САТ мен Сарышығанаққа

4262

2489

1472

4235

2452

1437

4265

2475

1451

4420

2631

1575

Алакөл мен Сасыккөл ө.-не

3212

2383

1620

3197

2368

1605

3183

2354

1591

3164

2335

1572

Каспий теңізіне

7891

5384

3206

7773

5266

3145

7664

5163

3094

7577

5080

3043

олардан, басқа өзендерге:

1528

482

210

1461

453

205

1412

442

209

1375

425

205

КСаК есебінен Қорғалжын қорығына табиғат қорғау су шығарылымы

42

42

42

42

42

42

42

42

42

42

42

42

6

РФ-на ағады

23412

20700

10469

23251

18268

9700

22833

15657

8996

22276

18014

8474

 Барлығы

111826

92151

66805

112762

90533

66817

113619

89047

67321

114214

92335

68169

III. Баланс

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0



Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   18   19   20   21   22   23   24   25   ...   32


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет