Морфологиясе


§ 145. Иятемнәрнең структур төзелеше



жүктеу 4.98 Mb.
бет25/28
Дата18.02.2019
өлшемі4.98 Mb.
түріЗакон
1   ...   20   21   22   23   24   25   26   27   28
§ 145. Иятемнәрнең структур төзелеше. Аваз һәм образ ияртемнәре төзелеше буенча берничә төргә бүленә:

а) ялгызак ияртемнәр: гөрс, гөлт, дык, лып, чалт, выжт, дерт, чулт һ.б.;

б) парлы ияртемнәр: ялт-йолт, лаштыр-лоштыр, шак-шок, шалтыр-шолтыр, калтыр-колтыр, чыш-пыш;

в) кабатланып килгән иятремнәр: дер-дер, мелт-мелт, кар-кар, кыйгак-кыйгак, тыпыр-тыпыр, кәз-кәз, җил-җил, дөбер-дөбер, шыгыр-шыгыр һ.б.;

г) өч компонентлы аваз ияртемнәре: ха-ха-ха, хи-хи-хи, ка-ка-ка, кыт-кыт-кыт һ.б.

Шул ук вакытта ияртемнәрнең аваз төзелеше дә үзенчәлекле һәм гадәти сүз төркемнәренең аваз төзелешеннән шактый аерыла. Татар телендә, мәсәлән, сүз ахырында тартыкларның янәшә килүе шактый сирәк күренеш (йорт, дүрт, әйт һ.б.), ә ияртемнәрдә шаулы тартык теләсә кайсы сонор аваз белән янәшә килә: чулт, чалт, чырк, гөрс, даңк, дөңк, шарт, гөмберт, гөрс, мелт, фырт һ.б. Аерым очракта ике шаулы тартык та парлашып килә ала: выжт, гөжт һ.б.



§ 146. Ияртемнәр нигезендә сүз ясалышы. Алда әйтелгәнчә, аваз һәм образ ияртемнәре нигезендә фигыльләр һәм исемнәр ясала ала. Я с а л м а ф и г ы л ь л ә р, мәсәлән, түбәндәге кушымчалар белән ясала:

а) –ла/-лә кушымчасы белән: шартла, чырла, гөрлә, чыңла, шаула, мияула һ.б.

б) –а/-ә кушымчасы белән: шалтыра, ялтыра, мөгерә, күкерә һ.б.

в) –ылда/-елдә кушымчасы белән:чыжылда, шакылда, дерелдә, дырылда, выжылда, чәрелдә һ.б.

Тезмә фигыльләр ит, кил ярдәмче фигыльләре белән ясала: ялт ит, келт ит, шарт ит, шылт ит, ду кил, мәж кил һ.б.

Исем ясалышы: шарлавык, гөрләвек, гөрелте һ.б.



Тикшеренүчеләр шулай ук аваз ияртемнәреннән морфологик аерымлану (конверсия) юлы белән яки башка ысул белән ясалган түбәндәге исемнәрне дә билгелиләр: күке, тукран, карга, чикерткә, тукмак, йолдыз һ.б. [Татар грамматикасы, 2002: 429 ].

БЕЛЕМЕГЕЗНЕ ТИКШЕРЕГЕЗ.

1. Аваз ияртемнәре (ияртемнәр) чыебарлык күренешләрен ничек белдерәләр?

2. Аваз ияртемнәрен лексик-семантик, морфологик һәм синтаксик яктан характерлагыз, ни өчен алар мөстәкыйль сүз төркеменә кертелмиләр?

3. аваз ияртемнәренең лексик-семантик төркемчәләрен атап күрсәтегез, мисаллар китерегез.

4. Образ ияртемнәре турында төшенчә бирегез, аларның аерым төрләренә мисаллар китерегез.

5. Төзелеше буенча аваз ияртемнәренең нинди төрләре бар?
АВАЗ ИЯРТЕМНӘРЕН ТИКШЕРҮ.


    1. А в а з яки о б р а з ияртеме.

    2. Мәгънә буенча төркемчәсе.

    3. Кулланылышы (мөстәкыйль кулланылыш, фигыль составында).

Бераздан урман эче гөр итеп тора башлады... дистәләрчә балталарның тукылдавы, пычкыларның зыңгылдап кисүләре... шуннан соң агачның чатыр-чотыр сынуы һәм, урман эчен дер селкетеп, ботаклары белән карны туздырып егылуы... тагын гөрс-гөрс агач егылуы,- менә шушы күңелле тавышлардан барлыкка килгән бер дәһшәтле авазның гөрселдәвеннән урман эче үкереп торды (И. Гази).

Гөр итепгөр –аваз ияртеме, җансыз предмет чыгарган тавыш, тезмә фигыль составында килгән;

тукылдавы, зыңгылдавытук-, зың- - аваз ияртемнәре, җансыз предмет чыгарган тавышлар, аваз ияртеменнән фигыль ясалган: тук-ылда, зың-гылда;

чатыр-чотыр – парлы аваз ияртеме, җансыз предмет чыгарган тавыш, мөстәкыль кулланылган, җөмләдә - хәл;

дер – образ ияртеме, тезмә фигыль составында килгән;

гөрс-гөрс – парлы аваз ияртеме, җансыз предмет чыгарган тавыш, мөстәкыль кулланылыш, җөмләдә - хәл;

гөрселдәвеннәнгөрс- аваз ияртеме, фигылҗ ясалган: гөрс-елдә.

Ярдәмлек сүз төркемнәре.

Бәйлек.

§ 147. Гомуми төшенчә. С е м а н т и к яктан бәйлекләр г р а м м а т и к м ә г ъ н ә белдерәләр, ягъни алар телдә сүзләр арасындагы бергәлек, корал, чагыштыру, сәбәп, максат, вакыт, урын һәм башка м ө н ә с ә б ә т л ә р н е оештыруда катнашалар: укытучы белән (сөйләшү), карандаш белән (язу), таң кебек (нурлы), тау чаклы (зур), дәрес өчен (әзерләдек), урманга таба (китте), юл аша (чыкты) һ.б.

Сүзләр арасындагы төрле-төрле мөнәсәбәтләрне белдерүләре ягыннан бәйлекләр килешләргә якын торалар, һәм асылда алар килеш формалары биреп бетермәгән грамматик мәгънәләрне белдерәләр. Мәсәлән, рус телендәге творительный падеж белдергән мәгънә, ягъни корал мәгънәсе, татар телендәге белән бәйлеге белән белдерелә: пишет пером, рубит топоромкаләм белән яза, балта белән кисә һ.б. Бәйлекләр шулай ук килеш мәгънәләрен ачыклап, төгәлләндереп тә киләләр: урманга чаклы, төштән соң һ.б. Шуңа күрә, алдагы бүлекләрдә без бәйлекләрне дә килешләр системасына кертергә кирәк, алар – аналитик килешләр дигән карашларның булуын да билгеләп үттек. Әмма андый карашлар булуга да карамастан, функциональ охшашлыкка нигезләнеп кенә, бәйлекләрне, безнеңчә, килешләргә кертү ихтыяҗы юк. Бәйлекләр – алар аерым сүз, ярдәмлек сүз төркеме. Аларның даими аваз составы бар, бәйлекләр кушымчалардан аермалы буларак, сингармонизмга, тартыклар ассимиляциясенә бирешмиләр, алар бер сүз төркеменә генә беркетелмәгән, күп төрле сүзләр белән килә алалар. Һәм, ниһаять, бәйлек –күп мәгънәле сүз төркеме.

С и н т а к с и к яктан бәйлекләр үзләре белән кулланылган сүзгә карата асылда и я р т ү ч е кисәк булалар һәм алар килешләр белән башкаралар, ягъни үзе иярткән сүзнең билгеле бер килештә торуын таләп итәләр: язга чаклы, төштән соң, дуслар белән һ.б. Шул ук вакытта, бәйлек белән исемнән яки башка сүздән торган бу тезмә үзе сөйләмдә башка сүз белән мөнәсәбәткә керә, ягъни аңа иярә, аны ачыклый, бәйлекнең г р а м м а т и к м ә г ъ н ә с е дә шул рәвешле формалаша: язга чаклы (эшләү), төштән соң (ял итү), дуслар белән (очрашу) һ.б. Бәйлекләр үзләре иярткән сүз белән берлектә җ ө м л ә к и с ә г е булып киләләр:

Ат килеп туктауга арбадан төште дә, картлар белән татар телендә исәнләште (Г. Ибраһимов) – картлар белән – кыек тәмамлык; Моңа кадәр, Сылу, кайда булдың? (Ф. Сафин) – моңа кадәр – вакыт хәле; Бөтенесе давыл вакытындагы урман шикелле айкала да чайкала (Г. Бәширов) – урман шикелле – рәвеш хәле һ.б.

§ 148. Бәйлекләрне төркемләү. Бәйлекләр сөйләмдә күбрәк исемнән, алмашлыктан һәм исемләшкән башка сүз төркемнәреннән соң киләләр, һәм ул сүзләрнең билгеле бер килештә торуын таләп итәләр. Төрки телләрдә бәйлекләр үзләре иярткән сүздән соң килгәнгә күрә, аларны русча язылган хезмәтләрдә п о с л е с л о г л а р дип атыйлар. Бу – төрки телләрнең үзенчәлеге. Рус телендә функциональ яктан бәйлекләргә охшаш тел чаралары, мәсәлән, п р е д л о г л а р дип атала: до обеда, после ужина һ.б.

Нинди килешне таләп итүләренә карап, бәйлекләр өч төркемгә бүленә:

1. Баш һәм иялек килешен таләп итүче бәйлекләр.

2. Юнәлеш килешен таләп итүче бәйлекләр.

3. Чыгыш килешен таләп итүче бәйлекләр.

1. Б а ш һәм и я л е к килешен таләп итүче бәйлекләр: белән, өчен, күк, кебек, сыман, шикелле, чаклы, хәтле, кадәр, аркылы, аша, буе, буенча, буйлап, саен, сәбәпле һ.б.



Кылыч белән түгел, турылык һәм чынлык белән көчле кешеләр (М. Җәлил). Бу – Нәгыймә өчен бөтенләй яңа әйбер иде (Г. Ибраһимов). Көтүчеләр тапкан чишмә кебек, Җырым минем, син дә улаксыз (С. Хәким).

Бу бәйлекләр белән килгән алмашлыклар гадәттә иялек килеше формасында була: аның белән, минем шикелле, безнең чаклы һ.б.



Кычкырдылар: “Торыйк-торыйк”, Сезнең белән дуслар булыйк, тату яшик, бергә торыйк! (Г. Афзал). Мин хәзер синең шикелле ярты-йорты түгел, чын кеше, чөнки минем кәсебем бар (К. Тинчурин).

II. Ю н ә л е ш килешен таләп итүче бәйлекләргә: кадәр, чаклы, хәтле, күрә, каршы, башлап, алып, таба, караганда, карамастан бәйлекләре керә.



Көн эссе булуга карамастан, Хәдичәттәй яшел шәл бөркәнгән, шәл чуклары җиргә кадәр салынган! (Г. Әпсәләмов). Төшкә таба төнлә яуган кар эреде, аяк астын пычратып җибәрде (М. Хәбибуллин). Бүген дә шулай, утызлап укучы килеп тулуга карамастан, мәктәп ятим иде (М. Мәһдиев).

III. Ч ы г ы ш килешен таләп итүче бәйлекләргә: соң, башка, бүтән, бирле, тыш, элек бәйлекләре керә.



Көзләрдән соң язлар килми, Алда салкын ак кышлар...(Р. Фәйзуллин). Арслан җавап бирүдән элек, тагын бер мәртәбә Корбановка сөзеп карады (Г. Ахунов). Иртәдән башлап яңгыр яварга җыена иде (Ш. Бикчурин). Тау ярыйсы гына текә булуга кармастан, чаңгы эзләре таушалган (Г. Әпсәләмов).

§ 149. Бәйлекләрнең мәгънәләре. Алда әйтелгәнчә, бәйлекләр сүзләр арасындагы төрле-төрле мөнәсәбәтләрне белдерәләр. Бу – аларның грамматик мәгънәләре. Күпчелек бәйлекләр мәгънә төрлелеге белән аерылып торалар, ягъни бер үк бәйлек сүзләр арасындагы күптөрле мәгънә мөнәсәбәтләрен белдерә ала.

Белән бәйлеге иң киң функцияле бәйлек булып санала ала. Татар теленең аңлатмалы сүзлегендә аның 13 мәгънәсе китерелә, иң гадәти һәм еш очрый торган мәгънәләре 5.

Белән бәйлеге түбәндәге мәгънә мөнәсәбәтләрен белдерә:

а) б е р г ә л е к һәм к а т н а ш л ы к мәгънәсе: иптәшләре белән, минем белән, аның белән, чиләк белән һ.б.



Башкалар белән Җиһанша бабай да килгән иде (Г. Ибраһимов). Арыслан белән юлбарыс яратылган бер каннан (Г. Тукай). Каршылый мине авылым Икмәк белән, тоз белән (Ф. Сафин).

б) к о р а л мөнәсәбәте: каләм белән, чиләк белән, кылыч белән һ.б.



Котелок белән кайнар су алып керәбез (А. Гыйләҗев). ... Чиләге белән күтәреп салкын су эчәсе килә... (Г. Бәширов).

в) бергәлек һәм корал мәгънәләрен к ү ч е р е л м ә т ө с м е р белән белдерә: тавыш белән, җил белән, акыл белән, намус белән һ.б.



Хәсрәтле генә тавыш белән әнкәй үзе җырлап җибәрә (Ш. Маннур). Истән чыкмый монда минем күргәннәрем, Шатлык белән уйнап гомер сөргәннәрем... (Г. Тукай). Түземсезлек белән көтеп тора башлады (Ф. Хөсни).

г) м а к с а т мәгънәсен оештыруда катнаша:



Китапханәгә Кәбир әфәнде эшне өзү теләге белән барган иде (Ә. Фәйзи). Шушы максат белән ... мин мисалларны үземнең тик бер әсәремнән китергәләп үтәм (Ф. Хөсни).

д) с ә б ә п мөнәсәбәтен белдерә:



Кышкы кичнең озынлыгын сизмисез дә Әнкәгезнең сөйләгәне әкият берлә (Г. Тукай). Яшьлек белән ул хата ясады (Г. Әпсәләмов). Күкчәтау халкының теләге белән, җидееллык татар мәктәбенә Галимҗан Ибраһимов исеме бирелде (И. Салахов).

е) у р ы н мөнәсәбәтен белдерә: юл белән (бару), сукмак белән, су юлы белән һ.б.



Ат ниндидер авыл урамы белән бара иде (Ә. Фәйзи). Якуб әерен генә чыгып китте. Килгән сукмак белән кайтасы килмәде аның (И. Гази).

ж) в а к ы т мөнәсәбәтен белдерә: кич белән, иртә белән һ.б.



Иртә берлән кайнамакта бу базар, Кая баксаң, анда тулган сәүдәгәр (Г. Тукай). Шулай да, вакыты белән аның әрнеп эче поша башлый (Ә. Еники).

з) исем фигыльләр белән килгәндә эш-хәрәкәтнең тиз алышынуын белдерә: кайту белән, күрү белән, ишетү белән һ.б.



Апрель числосы керү белән, мәдрәсәдәге бай шәкертләр таралып бетәләр (М. Гафури).Диңгезгә кереп югалу белән, үзеңдә акрын, ләкин тирән бер рәхәтлек сизә башлыйсың (Г. Ибраһимов).

Өчен бәйлегенең мәгънәләре:

а) эш-хәлнең к е м ө ч е н яки н ә р с ә ө ч е н эшләнүен, билгеләнүен белдерә: синең өчен, дәрес өчен, укытучы өчен һ.б.



Сезнең яхшы укуыгыз безнең өчен шатлык, дәрестә яхшы утыруыгыз – куаныч (Г. Кутуй). Тикшерү өчен хәзер мәсьәлә ачык (Г. Ибраһимов).

б) эш-хәлнең м а к с а т ы н белдерә: тынычлык өчен, тикшерү өчен, күрер өчен һ.б.



Әдәп өчен генә кереп утыра да, бер-ике минуттан тагын торып китә (Ә. Еники). Җитмеш чакрым якын җир түгел, Бер күрешер өчен килдек без (җыр). Чит илләргә чыксаң, озак торма, Гыйбрәт алыр өчен чык икән... (И. Юзеев).

в) с ә б ә п мөнәсәбәтен белдерә:



Рәхмәт сиңа җылы сүзең өчен, татлы сүзең өчен,күреклем (М. Җәлил). Сугышчан иптәшләре Газинурны матур җырлавы өчен дә яраталар иде (Г. Әпсәләмов).

Кебек (кеби), күк, төсле, шикелле, сыман бәйлекләре нинди дә булса б и л г е буенча чагыштыруны белдерәләр: чишмә кебек, җыр шикелле, җиләк сыман һ.б.

Көтүчеләр тапкан чишмә кебек, җырым минем, син дә улаксыз (С. Хәким). Парлылар йөри көймәдә Аккошлар йөзгән сыман... (Х. Туфан). Кунак егете төсле көяз, матур (И. Гази). Шул заманнан бирле айның туганына Һәм дә алтын көпчәк төсле тулганына Карап, күңлем минем кайчак хәйран кала ... (Г. Тукай).

Аерым очракларда бу бәйлекләр якынчалатып әйтү яки, икеләнү төсмерен дә белдерергә мөмкин. Мәсәлән: Беренче тапкыр күрүем, шулай да таныйм кебек... (Х. Туфан). Таныйм да төсле, юк та төсле (К. Нәҗми).



Чаклы, хәтле, тикле, кадәр бәйлекләре, баш яки иялек килешендәге сүзләр белән килгәндә, күләм ягыннан чагыштыруны белдерәләр: тау чаклы, йодрык кадәр, минем хәтле һ.б.

Ялгыз имәнгә уралып, аның тирәсендә дөнья чаклы тузан, тупрак болыты кузгалды (Г. Ибраһимов). Мин Галимҗан ага Ибраһимов янына барам! Мин Ялтага китәм! Бу көтелмәгән тау хәтле сөенечне кемгә булса да әйтергә, шатлыкны бүлешергә кирәк! (И. Салахов). Йодрык кадәрле, Йомры гәүдәле, Ак тәнле, Ах тәмле, Бигрәк тәмле бәрәңге! (М. Хөсәен).

Шул ук чаклы, хәтле, кадәр бәйлекләре юнәлеш килешендәге сүзләр белән килгәндә у р ы н яки в а к ы т мәгънәсен белдерәләр: өйгә чаклы, урманга хәтле, иртәнгә кадәр һ.б.



Өйләгә кадәр Зөлфәт беренчелекне бирмәде... (М. Хәбибуллин). Нурияне Әгерҗегә кадәрле Чишмәбай илтергә тиешле булып чыкты (Г. Ахунов). ...Кошлар иртәнге шәфәкътән кичкә кадәр өзлексез сайрыйлар, капкалар җырлап кына ачыла... (А. Гыйләҗев). Кырга ак кардан юрган ябылган, Җир язга чаклы йокыга талган... (Г. Тукай). Йортларның түбә кыегына кадәр күтәрелеп, кар өелде, чишмәләр күмелде (М. Маликова).

Юнәлеш килеше формасы белән килгәндә кадәр, чаклы, хәтле бәйлекләре экспрессив төсмер белдерү өчен кулланыла. Мәсәлән: Шуны аңлапмы, Гөлчирәгә хәтле Сабирны калдырып китте (М. Мәһдиев). Күркәсенә чаклы асрый икән ... (Ә.Еники).



Аша, аркылы бәйлекләре:

а) у р ы н яки в а к ы т мөнәсәбәтен белдерәләр: урам аша, елга аркылы, көн аша һ.б.



Урам аша чыккан чакта Бүрәнәгә абындым... (җыр). Бакча аркылы узганда туктап, Җидегән йолдызга карап тордык (И. Гази). Ә җан барыбер Күкләр аша кайта Тояр өчен яшәү тылсымын (Л. Янсуар). Мин гасырлар аша урап кайтып, Җанның нечкә кылларына чиртәм (Л. Янсуар);

б) а р а д а ш л ы к мөнәсәбәтен белдерә: хат аша, синең аша, иптәшләре аркылы һ.б.



Алар аша Айрат чик буендагы вакыйгаларның ничек бетүен белә иде (М. Харисов). Бодай көлтәләре Сөмбел белән иптәшенең җитез куллары аша Нәфисә алдына килеп, аннан үкереп торган барабанга керә торды (Г. Бәширов).

Буе, буенча, буйлап бәйлекләре:

а) шулай ук у р ы н яки в а к ы т мөнәсәбәтен белдерә: елга буйлап, көн буе, ай буенча һ.б.



Төн буе әти белән атлар сакладым (Г. Хәсәнов). Җирдән күтәрелгән көчле өермә Яманкул чокыры буйлап тауга ташланды (Г. Ибраһимов). Башка берни дә кирәкми, Дусларның мин гомерем буе Тойсам җылы карашын (С. Хәким). Җил шул вакыт җилбер-җилбер итеп исә, Исә-исә бөтен дөнья буе китә... (Г. Тукай).

б) буенча бәйлеге күбрәк т и ң л ә ш т е р ү, эш-хәлнең ч ы г а н а г ы мәгънәсен белдерә: әйтүе буенча, сүзләре буенча һ.б.



Хәзер аның доклады буенча бик кызу аңлаш бара (Г. Ибраһимов).

Саен бәйлеге у р ы н , в а к ы т мәгънәләрен һәм урын яки вакыт ягыннан тигез өлешләргә бүленүне белдерә: көн саен, йорт саен, атна саен һ.б.

Кояш йоклый һәр кич саен шунда төшеп... (Г. Тукай) . Аны ел саен көтеп ала торган булдылар (Г. Бәширов). Мин дә йөрим, Кояштан һич калмый, Нарат төбе саен күченеп (С. Хәким). Йорт саен йөреп... халыкны җыярга боердылар (Г. Ибраһимов).

Күрә бәйлеге с ә б ә п һәм т и ң л ә ш т е р ү мәгънәләрен белдерә: Эшенә күрә ашы (мәкаль). Авырганга күрә дәрескә килмәде (сөйләм теле).

Таба бәйлеге күбрәк юнәлеш килешендәге исемнәр белән килә, һәм урынга яки вакытка юнәлү мәгънәсен көчәйтә, төгәлләндерә: урманга таба, җәйгә таба, кичкә таба һ.б.

Таңга таба яңгыр да туктады (Г. Әпсәләмов). Якуб әкерен генә чыгып китте... урылган җирләр өстенә барып керде дә... ындырларга таба китте (И. Гази). Без дә бит алга таба барабыз, сугышның ахырына, соңгы җиңүгә таба (Ә. Еники).

Соң, элек – чыгыш килешен таләп итүче бәйлекләр. Мәгънәләре буенча алар шулай ук күбрәк у р ы н яки в а к ы т мәгънәсен конкретлаштыралар: төштән соң, җыелыштан элек, килгәннән соң һ.б.

Моннан ике ел элек Арслан Кыңгыраулы чишмә мәйданын кабул итеп алган иде (Г. Ахунов). Ярты сәгатькә генә туктап торган яңгыр төштән соң тагын ява башлады (Ф. Гыйльметдинов).

§ 150. Бәйлекләр һәм бәйлек ролендә йөрүче ярдәмче исемнәр.Грамматик хезмәтләрдә инде исбатланганча, бәйлекләрнең күпчелеге төрле мөстәкыйль сүз төркемнәреннән морфологик аерымлану, ягъни конверсия юлы белән барлыкка килгән. Хәзерге вакытта төп бәйлекләр дип йөртелгән белән, өчен, кебек, күк, кадәр, саен, сыман бәйлекләре инде тулысынча тамыр сүзләргә әйләнгән. Кайбер бәйлекләрнең кайсы сүз төркеменнән булуын әле дә абайларга мөмкин. Мәсәлән: буе, тыш, төсле, каршы, шикелле, бирле, чаклы, тикле, хәтле, буенча, буйлата, башка, аркылы кебек бәйлекләр исем, сыйфат, рәвеш сүз төркемнәреннән барлыкка килгәннәр; аша, буйлап, күрә кебек бәйлекләр хәл фигыль формаларыннан аерымланганнар, төсле, шикелле, чаклы бәйлекләренең ясалма сыйфатлар белән бәйләнеше бар һ.б. Шул ук вакытта телдә әле килеп чыгышы буенча нигез сүздән тулысынча аерылмаган, бер очракта мөстәкыйль мәгънәдә, бер очракта бәйлек буларак кулланыла торган сүзләр дә бар. Андый сүзләрне гадәттә б ә й л е к с ү з л ә р дип йөртәләр. Бәйлек сүзләргә, аерым алганда, караганда, карамастан, килгәндә, сәбәпле, турында, аркасында, карап, алып, карата һ.б. ны кертергә мөмкин.

Ялгызлык исемнәрнең тарихын тикшерүче белгечләрнең фараз кылуларына караганда, әлеге сүз ике кисәктән тора икән (М. Госманов). Мин дә үземне “телсез”ләрдән санамыйм, ләкин шуңа карамастан минем өчен язуның иң авыр өлеше “тел”гә кайтып кала (Ә. Еники). Яз башы җитеп, имтиханнар якынлашу сәбәпле, уку йортларында уздырыла торган кичәләр туктатылды (Г. Мөхәммәтшин).

Татар телендә сүзләр арасында мөнәсәбәтләрне белдерүдә кушымчалар һәм бәйлекләрдән тыш бер төркем я р д ә м ч е исемнәр дә катнаша. Мондыйларга: ас, өс, ян, эч, як, ал, арт, урта, тыш, баш, ара кебек исемнәр керә. Ярдәмче сүзләр дип, билгеле булганча, мөстәкыйль сүзләрнең аерым очракларда ярдәмче рольдә кулланылуына әйтәләр. Югарыда китерелгән сүзләр дә, мөстәкыйль мәгънәдә кулланылудан тыш,сүзләр арасындагы төрле у р ы н а р а мөнәсәбәтләрне белдерүдә катнашалар. Мәсәлән: Арлы-бирле борылгалап ... сузыла торгач, Яңа Сала юлы урман эченә кереп китә (Г.Бәширов). Тау артыннан кояш күтәрелеп килә иде (Ш.Бикчурин). Җир өстеннән күпме давыл узды, Бөтерелде күпме өермә... (С. Хәким). Галиулла озак вакыт идән уртасында басып торды (И. Гази). Кар астыннан дәшә үләннәр: - Язга еракмы? Язга еракмы? (Л. Янсуар).

Бу ярдәмче исемнәрнең килеш кушымчалары һәм бәйлекләр белән функциональ яктан уртаклыгы шунда, алар исемне җөмләдәге башка сүзләргә бәйлиләр һәм исемнең башка сүзләргә карата грамматик м ө н ә с ә б ә т е н барлыкка китерәләр. Әмма аларның бәйлекләрдән аермалы яклары да бар:

1. бәйлекләрнең лексик составы һәм килеп чыгышы н бик төрле, һәм аларның составы тел үсеше процессында тулылана бара. Ярдәмче исемнәр асылда бер үк төрле урынара сүзләрдән тора, аларның составы даими;

2. бәйлекләр төрләнмиләр һәм үзләре и я р т к ә н сүзнең билгеле бер килештә торуын таләп итәләр. Бер үк ярдәмче исемнәр, сүзләрне бәйләгәндә, өч төрле урынара килештә кулланылалар; һәм үзләре и я р г ә н сүз белән изафә мөнәсәбәтендә торалар: урман эченә, урман эченнән, урман эчендә, тау башына, тау башыннан, тау башында һ.б.

3. күпчелек бәйлекләр төрле-төрле мәгънә мөнәсәбәтләрен белдерәләр, ә ярдәмче исемнәр бары тик у р ы н а р а мөнәсәбәтләрне генә белдерәләр [бу турыда карагыз: Тумашева, 1964: 203].

...Зур сәкенең түренә, бөкләп салган юрганнар өстенә хәзрәтләр һәм кодалар утырган иде инде (Ә.Еники). Көлгән чакта зәңгәр күзләре вак җыерчыклар эченә төренеп сөйкемле ялтырый (И.Гази). Су буеннан әнкәй кайтып килә... (М. Галиев).
Теркәгечләр.

§ 151. Гомуми төшенчә. Т е р к ә г е ч – ярдәмлек сүз төркеме, ул җөмләләрне һәм сүзләрне үзара бәйли, терки һәм алар арасындагы төрле мәгънә мөнәсәбәтләрен белдерә. Димәк, с е м а н т и к яктан теркәгечләр шулай ук г р а м м а т и к мәгънә белдерәләр.

М о р ф о л о г и к яктан теркәгечләр төрләнмиләр, бары тик теркәгеч ролендә килгән мөнәсәбәтле сүзләр генә төрле килеш формаларын алырга мөмкин: кем - шул, кемгә - шуңа, шуңа, шуны һ.б.

С и н т а к с и к яктан теркәгечләр җөмләләрне, сирәгрәк аерым сүзләрне, бәйлиләр, әмма алар үзләре җөмлә кисәге булып килә алмыйлар. Мәсәлән: Дөрес, Каракошның үзендә дә кардәш-ыру күп булырга тиеш, ләкин, бабасы үлеп киткәч, алар ничектер билгесез булдылар да калдылар (Ә.Еники). Моңарчы камыл эчендә күренеп яткан чикерткә бер якка сикерде, һәм Габдулла аның кая барып төшкәнен күреп калды (Ә.Фәйзи). Боз һәм кар эреде, сулар йөгерде. Егълап елгалар, сулар түгелде (Г. Тукай).

Т е р к ә г е ч һәм б ә й л е к - ике ярдәмлек сүз төркеме, сүзләр һәм җөмләләр арасындагы төрле мәгънә мөнәсәбәтләрен белдерә торган чара буларак, алар арасында уртак һәм аермалы яклар бар. Аерымлыклар нигездә синтаксик якка карый, чөнки бәйлек тә, теркәгеч тә грамматик мәгънә белдерәләр, яки грамматик мөнәсәбәтләрне оештыруда катнашалар, морфологик яктан икесе дә төрләнмиләр, һәм алар нигезендә яңа сүзләр дә ясалмый. Синтаксик яктан исә, б ә й л е к үзе иярткән сүз белән бергә җөмлә кисәге булып килә, ә т е р к ә г е ч синтаксик яктан мөстәкыйль, ул җөмлә кисәге составына керми, аерым кулланыла. С е м а н т и к яктан да алар арасында мөһим аерма бар: күпчелек бәйлекләр сүзләр арасындагы бергәлек, корал, урын, вакыт, сәбәп кебек мөнәсәбәтләрне формалаштыруда мөһим, хәлиткеч роль уйныйлар (дәрес өчен, каләм белән, урам аша һ.б.), ягъни бәйлекләрдән башка мондый мөнәсәбәтләр барлыкка килә алмый. Теркәгечләр исә, аеруча тезүче теркәгечләр, сүзләр яки җөмләләр арасындагы инде урнашкан мөнәсәбәтләрне, әйтик, санау, каршы кую һ.б. мәгънәләрне т ө г ә л ә н д е р е п , к о н к р е т л а ш т ы р ы п киләләр. Шуңа күрә синтаксик яктан теркәгечле һәм теркәгечсез бәйләнешләр еш кына янәшә куела. Мәсәлән: Марат, Азат, Илдус кинога киттеләр ~ Марат, Азат һәм Илдус кинога киттеләр. Яки: Болыт килде, яңгыр яумады ~ Болыт килде, әмма яңгыр яумады һ.б.

Соңгы вакытта чыккан грамматик хезмәтләдә дә теркәгечләрнең телдәге үзенчәлекле роле шактый төгәл билгеләнгән: “...Алар (теркәгечләр –Ф. Х.) синтаксик бәйләнешнең ике (ияртүле һәм тезүле) төрендә дә урын алалар, күпләгән мәгънә мөнәсәбәтен булдыруны тәэмин итәләр: сүз һәм җөмләләрне бер-берсенә каршы куялар, тезеп алып китәләр, т ө г ә л а н ы к л а у г а б у л ы ш а л а р, эш-хәрәкәтнең вакытын, сәбәбен, үтәлү дәрәҗәсен, рәвешен булдыруда я р д ә м и т ә л ә р (ассызыклар безнеке – Ф. Х.)” [Татар грамматикасы, 2002: 359].

Типологиягә мөрәҗәгать итсәк тә, рус телендә теркәгеч (союз) семантик яктан бәйлеккә (предлогка) капма-каршы куела, һәм теркәгечнең мәгънәсе к в а л и ф и к а ц и я л и т о р г а н, яки т ө г ә л л ә н д е р ә т о р г а н мәгънә буларак билгеләнә [Русская грамматика I т.: 714].

Галимнәрнең бердәм фикеренчә, теркәгечле бәйләнеш төрки телләрдә соңрак барлыкка килгән, сөйләм телендә, мәсәлән, хәзерге вакытта да җөмләләрне теркәгечләр ярдәмендә оештырып сөйләү сирәк очрый торган күренеш. Теркәгечләрнең лексик составы да бәйлекләр белән чагыштырганда кимрәк, һәм аларның күпчелеген алынма сүзләр, нигездә гарәп-фарсы алынмалары, тәшкил итә: вә, әмма, ләкин, хәтта, һәм, әгәр, гүя, ки һ.б. Татар теленең үз сүзләре нигезендә формалашкан теркәгечләргә да / дә, ни...ни, бары, тагын, я, яисә, тик кебек теркәгечләр керә.

§152. Теркәгечләрне төркемләү. Нинди синтаксик бәйләнешне барлыкка китерүләренә карап, иң башта теркәгечләр ике төркемгә бүленәләр: а) т е з ү ч е теркәгечләр, б) и я р т ү ч е теркәгечләр.

Т е з ү ч е теркәгечләр җөмләдә үзара тигез хокуклы, ягъни бер-берсенә иярмәгән сүзләрне, яки тезмә, кушма җөмлә составындагы гади җөмләләрне бәйлүдә катнашалар; и я р т ү ч е теркәгечләр исә, җөмлә эчендә бер-берсенә ияреп, ачыклап килгән сүзләрне, яки иярченле кушма җөмлә составындагы иярчен җөмләне баш җөмләгә бәйлиләр, һәм алар арасындагы төрле мәгънә мөнәсәбәтләрен белдерүдә катнашалар.



1. Тезүче теркәгечләр. Тезүче теркәгечләр үз эчләрендә җ ы ю ч ы, к а р ш ы к у ю ч ы һәм б ү л ү ч е теркәгечләргә аерылалар.

Җ ы ю ч ы теркәгечләргә: һәм, вә, тагын, ни...ни, янә, да, дә теркәгечләре керә. Җыючы теркәгечләр үзара тигез хокуклы җөмлә кисәкләрен һәм кушма җөмлә составындагы бер-берсенә буйсынмаган гади җөмләләрне бәйлиләр; җ ы ю , с а н а п к и т ү , т е р к ә ү кебек вазыйфа башкаралар:

а) Җыючы теркәгечләр җөмлә эчендәге тиңдәш кисәкләр янында киләләр:

Әнә шул тау итәгендәге куаклар арасында, печән чапкан вакытларда, ул һәм Заһидә ничек бер-берсе белән очрашырга теләп йөриләр иде (Ә.Еники). Рус белән тормыш кичердек сайрашып, Тел, лөгать, гадәт вә әхлак алмашып... (Г.Тукай). Камышиев ни көлергә, ни ачуланырга белмичә, Мансурның кара күзле алсу йөзенә аптырабрак карап торды.... (И.Гази). Барам, туктыйм, колак салып торам; тагын кузгалып китәм. Үлән арасында мәш килгән хисапсыз кортларга, бөҗәкләргә озак кына карап торам (Ә.Еники); Теплоходларның ак салонында Бетховенның “Айлы соната”сы Агыла да һаман агыла (Зөлфәт).

б) тезмә кушма җөмлә составындагы гади җөмләләрне үзара теркиләр:



Сизелмичә генә караңгылык иңде һәм көймә төнге табигать эчендә кечкенә бер йомычка кебек чайкала башлады (Г.Ибраһимов). Тагын шәһәр тау-гөр килә башлады, .... тагын вакыйгалар яшен тизлеге белән төрле почмакларга тарала башлады (Х.Садри). Әле яңгыр ява, әле ялтырап кояш чыга (Сөйл. т.)

К а р ш ы к у ю ч ы т е р к ә г е ч л ә р: ләкин, әмма, ә, бәлки, фәкать, тик.

Каршы куючы теркәгечләр җөмләдә тиңдәш кисәкләрне (а), яки тезмә кушма җөмләдәге гади җөмләләрне (б) теркиләр һәм бер-берсенә каршы куялар.

а) Хәзер аны гамьсез ак күбәләккә түгел, ә горур аккошка охшатырга мөмкин булыр иде. (Ә.Еники). Рәхилә ак конвертны кулына алды, тик шунда ук кире бирәсе килеп куйды (Ә.Еники). Дөньяның мин күрдем суын, күлен, Урманнарын, тавын, чүлләрен, Тик күрмәдем, Идел, синең кебек, Сагындырган ягын күрмәдем (Х.Туфан).

б) Кара җирнең кара малае мин, Ашап үстем аның икмәген... Ләкин үзем әле шул җиремдә Чәчеп, урып иген икмәдем (Р.Гаташ). Хәзер дә Илмира буйга-сынга, төскә биткә әллә ни үзгәрмәгән, тик чәчен соңгы мода буенча кыска итеп кистергән дә, кигән киемнәре затлырак (Г.Әпсәләмов).

Б ү л ү ч е т е р к ә г е ч л ә р: я, яки, яисә, әле... әле, бер... бер. Бүлүче теркәгечләр сөйләмгә санап китү, охшаш күренешләрнең берсен аерып кую, күренеш, вакыйга эш-хәлләрнең кабатлануы кебек мәгънә төсмерләре өстиләр. Мәсәлән: Юк, бу тәкъдимне ул миңа булачак киленнәре итеп кенә, яки Фатихаттәйнең үтенүләрен тыңлап ясаган (Г.Әпсәләмов). Нигә ул моңа кичә, яисә анннан элегрәк көннәрдә игътибар итмәде икән? (Г.Әпсәләмов). Я суыта дөнья, я тирләтә, яки ачыктыра. Кузгалырга, алга юл алырга Форсат ачып тора (Р.Гаташ). Әле яңгыр ява, әле ялтырап кояш чыга (Сөйл. т.)



2. Ияртүче теркәгечләр. Ияртүче теркәгечләргә: чөнки, ки, гүя, гүяки, гәрчә, әгәр, ягъни кебек теркәгечләр керә. Ияртүче теркәгечләр иярчен җөмләне баш җөмләгә ияртеп киләләр һәм алар арасында с ә б ә п, м а к с а т, ш а р т, к и р е ш а р т һ.б. мөнәсәбәтләрне оештыруда катнашалар. Җөмлә эчендәге с ү з л ә р н е бәйләүдә башлыча ягъни теркәгече генә катнаша, һәм синтаксист галимнәр аны а н ы к л а у ч ы теркәгеч дип атыйлар (Татар грамматикасы II т. – 300 б.).

Күзгә күренмичә, берничә адымда гына торып җырлаган кыз ялгыз гына булса кирәк, чөнки бүтән беркемнең дә тавышы ишетелми (Ә.Еники). Таулар Кларада һәрвакыт ихтыярсыз соклану уяталар, гүя алар, дөньядан югары күтәрелеп, түбәндәге тормышка бәйсез бер горурлык белән карап торалар (Ә. Еники). Бу вакытта Ләйлә шулкадәр матур иде ки, аңа бөтен кешенең исе китә иде (И. Гази). Әгәр менә хәзер Арыслан аның янына килеп, аңардан гафу үтенсә, ул инде күптән тынычланган булыр иде (Г. Ахунов).

Китерелгән җөмләләрдә чөнки теркәгече – баш һәм иярчен җөмлә арасында сәбәп, әгәр теркәгече - шарт, гүя чагыштыру мөнәсәбәтен һәм ки теркәгече аергыч мөнәсәбәтен оештыруда катнаша һ.б.

Аналитик төзелешле иярченле кушма җөмлә составындагы җөмләләрне үзара бәйләүдә ияртүче теркәгечләрдән тыш, т е р к ә г е ч с ү з л ә р һәм м ө н ә с ә б ә т л е с ү з л ә р дә катнаша. Бу очракта җөмләләрне үзара теркәүдә күбрәе сорау һәм күрсәтү алмашлыклары кулланыла.

Кем – шул, кайда – шунда, ничек – шулай, ни – шул, кемнең – шуның кебек сүзләр традицион рәвештә грамматик хезмәтләрдә парлы мөнәсәбәтле сүзләр дип, шул, шуның, моның, моңа, шуңа, шунысы, шуңа күрә, шуның чаклы һ.б. алмашлыкларның теркәгеч вазыйфасында кулланылуы я л г ы з а к м ө н ә с ә б ә т л е с ү з л ә р дип атала [Зәкиев, 2005: 260-261]. Мөнәсәбәтле сүзләрнең теркәгечләрдән яки бәйлекләрдән аермасы түбәндәгечә билгеләнелә: “...алар (ягъни мөнәсәбәтле сүзләр – Ф. Х.) бер үк вакытта җөмләләрне бәйләү хезмәтен дә үтиләр, һәм җөмләнең аерым кисәге булып киләләр. Мөнәсәбәтле сүзләр җөмләләрне һәрвакыт ияртүле юл белән бәйлиләр...” [Шунда ук].

Мөнәсәбәтле сүзләрнең кулланылышы алмашлыкларның телдә өстәмә вазыйфа башкаруы ягыннан гына морфологиягә карый, ә җөмләләрне теркәү үзенчәлеге буенча мөнәсәбәтле сүзләр тулысынча синтаксиска карыйлар, алар нигезендә синтаксик берәмлекләр:

а) парлы мөнәсәбәтле сүзләр:

Кемнең итәгенә ут төшсә, шул яна (Мәкаль). Бәхетле шул баладыр, Кайсы дәрсенә күңел бирсә...(Г.Тукай). Ни чәчсәң, шуны урырсың (Мәкаль). Казан кайда – сүз шунда, сылу кайда – күз шунда (Мәкаль).

б) ялгызак мөнәсәбәтле сүзләр

Безнең әдәби тәнкыйтебезнең зур бер кимчелеге шунда, без художник турында сүз чыкканда, күбесенчә дип әйтерлек, аның социаль җәмгыять җимеше булучылыгын ачу белән... чикләнеп...аның үзенә хас әдәби һәм фәлсәфи җанын бер читтә калдырабыз (Ф.Хөсни). Менә шундый инде ул адәм баласы: нинди генә авыр хәлгә калмасын, үзен юатырлык сылтау эзләп таба (И.Гази). Мин бернәрсә аңлый алмыйча утырам, шуңа күрә иңбашымны гына җыерып куйдым (Ә.Еники).

Модаль сүз төркемнәре

Кисәкчәләр



Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   20   21   22   23   24   25   26   27   28


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет