Мургни Нутэнут


С. 3 Гаймычьын айванальэн амайын



жүктеу 1.94 Mb.
бет5/11
Дата22.02.2019
өлшемі1.94 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

С. 3
Гаймычьын айванальэн амайын

– Ии, ӄэйвэ айвэ гинэльуткумури, э'квырга нивмури: этъоныкит этъуркэ рэмкын рэнъэлгъэ, ыныкит ымыльырата мытрэнтыӈын, ынкъам аткайчака рэнъэлръугъэ мургин имылгытлирэмкын. Торгынанчинит лыги, миӈкэмил айгыннэты гэнъэле киваӄыльыт, ыныкит нуутрэтӄин э'ӄимыл. Этэӈкэ рэмкын э'тки нынъэлӄин.

– Мытив-ым ӄонпы ынӈин гатвален, титэ эвыт мэӈин нинэльуткуӄин, тымӈалголяӄ ръэнут гэвытрэтэ – ымыльо таӈыннаныӈ чывэёлӄыл, – э'птэ ынӈот иквъи кувлельын Кукилгын, пысӄунлылетэ чычамыткавэты.

Гыт мытив ынанпылчемгъольэгыт, ымыльорык тывэлю, лымалё лынъёйгыт ынпыначгэгыт. Мытив гынанчинит ӄонпы гивэ: ӄонпы гакынмалчета, кынмал гаратваӈа?! – инээргъи ынӈот ивкы ынанчепчыӈычьын э 'ӄимлюк Тивля.

– Вынэ эвнъэтйивкэ мынинмык, мыныныпкирэтгъэн э'ӄимыл, яральыт эплеэн эвыт рэӄын ривӈыт, мынымӈылёнат, – ынӈот эвэты Амайына таӈъомрыкагыргайпынэн бочкы.

– Аръаля, вынэ ӄэглын, – нэмэ иквъи Тивля, мынгытааткогъэ ынкъам нэмэ иквъи, – янот-ым акватыӈок вэлет эмкиткинуӄэй, вэлет йыкыргииръыӄай, вэлет мынъылпыӈогъан.

– Вэлчиин-ым вэлеркылеткутык, вэлчиин пилгъумтэгнык талваръэтгыпа итыркынитык, опопы-ым мытрэмчемэӈытык. – Ынӈин эвэты ымыльо чичеквъэт, иӈӄун Амайын ӄулиӄул акытрэвка нъэлгъи, йъэлыги малчемгъопылгытратыльын, малайылгыральын. Вытку ынкы койӈынтогъат, ининэттэтгъэт, койӈынвытратгъат. Гынмылкинэт ӄымэк пэнруулгатыльыт гэтумгэвлинэт, гапчаӈэйпыленат.

Кытэ акваттэнмаквъат, эмытъэт нэйӈэгъэн а'ӄэмлыёчгын О'мрынэн ы'ттъорвык. Ынӄоры ыныг яачы яалятгъат игыткинэт койӈаттомгыт о'ра-Киваӄыӈӄачагты. Ӈаргынэн айвэкэнак гэнрэтвилин. Тыляма нэльугъэн

нэкъаяӈӄачайпы гынмылкинэк ӄэргыӈ гэнъэллин, айвэкэнак йъын гагырголятлен ынкъам гавылгавлен.

Этъоӄааӄын нэмэ ӈаргын гапэнъёлгынъёнавлен рэмкын, гэкукэнпыръулин. Лымынкы гъыттъыма коргыӄолета гэйыръэтлин майӈыраеквэйӈын, нэкэм титэ ганъярарвыргыргавленат ӄлявылтэ. Ырыкгэта нэнлегъэн Таароӈкрычмын ӈаргынэнагты, айвэнрэт кытэ энанвайпъарыӈавыткольын айванрамкэты.

Гэйилыльэтлин росэльыелепы Лариса Выквырагтыгыргыӈана
Лыгъоравэтльэн вагыргыт

Ӈавынрагтатгыргын

Янот ныӈэвынъютгивиӄин ӄлявыл. Ынан нинэгитэӄин, ипэ миӈкри гэйгулетлин ӈэвысӄэт ваӈэк, увик, авэръэпык, миӈкри гытамэты вальын,

ӄэйвэ эты эӄытликыльин. Ынӄо вытку гивиӈит галяк ныӈавынрагтатӄэн. Яральа нэймитӄинэт ӈирэӄ ӄорат. Энаральа таӈамалваӈ вальа ӄэвииръэ

нынӄэвивӄин ӈэвысӄэт. Ыныкит ӈэвысӄэт накватыӈӈоӄэн у'вэӄучин ярагты, вирвирэ нъиӈкэлиӄинэт ынин ӄорат. Ӈавматальын пыкирык яральэты ӄлявылен, ынръа ӈэнку нъиӈкэлиӄинэт ӄорат.

Ынӄоры-ым ярак рымагтыӈӄач нэймитӄин ӄэюуӄэй ӄликин лымэвыр ӈавпээчвак. Ынӄо ынпыӈэвэ нинэнрэсӄивӄинэт ӈэвысӄэт гаӄлявыля. Янот гынонтытлык нывэгыткучитӄинэт, ынӄо ныкэмлилӄин пэнъёлгын. Яачы нэмэ нывэгыткучитӄинэт, иӈӄун ӄонпы чеэкэй нъынымытваркынат, аянръатка нъитыркынэт. Ынкы вытку нынтоӄэнат рэмкыльыт, энаральыт. Ырыгрээн яраӈы ныкэмлилӄин. Ынкы ӄлявылен орвоор, ӈэвысӄэтин гакаӈорвоор. Рымагты пэнъёлгын, миӈкы таӈамалваӈ вальын роолӄыл, рытэнмавъё ӈэвысӄэтэ, ынпыӈэвэ. Ӈавматальэн тэючгыӄэйчыку ныётваӄэн рорат. Инэтрилетыплыткук ӄайпэнъёлгыӄай ӄлявыля гэӈэвысӄэтэ, нэмэ ныкэмлилӄин ыргынан гэрэмкыльэ пэнъёлгын. Ынпыӈэвэ нытчиткуӄин рорат. Инэнинтэтыплыткук янот ӄлявыл гэӈэвысӄэтэ ныӄамэтваӄэнат, миӈкы ӄэмииръыт таӈамалваӈ вальыт. Таӈколё ынкы нымкыӄин ӄэвииръыт.

Ӄолеы'лёк ынръа ярак ӈавматальэн ройръа нынӄэвивӄинэт ӄэвииръэ ӄлявылен чымчельыт.

Итык-ым мыгӄораянвэн ройыръык ӄлявыл гэӈэвысӄэтэ янра нынымытваӈӈоӄэнат.

Ӄояӈ, Ӄыргопэлгын, Анадыркэн район


Рэмкын ныръаӄэмлёпааӈыркын

Кытур гантомгавлен мургин округык лымӈэ ӄол общественныкэн объединение – Союз трезвенников Чукотки. Гэныгйивэтлин ынӄэн управленияк Министерствэн юстициен Россиякэн Федерациен Чукоткакэн автономныкэн округыгъет апрелык 2002 гивик. Президенто ынкы итыркын ӄэтпъоравэтльан, корреспондент телерадиокомпаниен «Чукотка» Лариса Выквырагтыгыргыӈа. Ӄоныры аны ытлён эвын пэнин эӈъэлчьэтыльын, иӈӄун эвынӈуткэкыльыт вэты нырапааӈыркынат э'ӄимлюльэтык, нырэӄитпыльэнӈыркынэт нымытвак, кынмэйӈэвык, рэркылеӈык нымкыӄин таӈвагыргыт айгысӄываратыргэн – лыгъоравэтльэн, айванальэн, ӄаарамкэн, кэрэкыльин, чуваныльэн, юкагирыльэн. Ларисана ынанъыттъыёл Чукоткак ӄитпу ынкъам тъиву лыӈымгонэн а'ӄэмлёнпааӈаткэн метод, тывъё

нынныгйит Шичкон. Энмэч мынгыткэн гииӈитти ытлён ынкъам ынинэт винрэтыльыт лейвыркыт нымнымыткойпы округэн нэнъайвынвы ынкъам

кылейгут рытчынвы а'ӄэмлёпаакэнат вагыргыт. Ӄымэл-ым нымкыӄин эвынӈуткэкыльыт паагъат э'ӄимлюльэтык, ӄэтпынымытваӈӈогъат.

Иван О'мрувъе
Июнык ынкъам июлык
– 15 июнык нъэлгъэт 65 гивиӈитти о'раттагнэпы лыгъоравэтльэн поэт, вальын VI Ымнотаеквэкэн фестивалык ӈиӈыльин ынкъам студентэн Москвак Виктор А’рэчайвын (1937-1993).

– 350 гивиӈитти галягъат, титэ найголятымгонат ӈаргынэнакэнат гаймычьыт Чукоткакэн. Тэкэм ынкы Семен Дежневына гэльулин рыркэн ровтын Русильин Кошкак (Анадыркэн район). Ынӄэн гатвален 1652

гивик. Ваӈӄыт гиину гэлгылин аӈӄаляйвыльа.
С. 4
Русско-чукотский разговорник (Продолжение)

Одежда эвиръыт


Пальто, кухлянка – иръын (иръыт)

Обувь – плекыт (плякылгын - ед.ч.)

Брюки – ӄонагтэ

Рубашка – мычыквын

Женский комбинезон – кэркэр

Головной убор – къэли (къэлит)

Рукавицы – лилит (лелелгын - ед.ч.)

Камлейка – вытычгын

Дождевик – уккэнчи

Детский комбинезон – ӄалгэкэр.



Словосочетания
Турыльын кэркэр. Ӄинэйыл къэли. Ӈотӄэн лилит. Нычивмыӄин иръын.
Стихотворения
Э'ми, э'ми

Гымнин иръын?

Ӈотӄэн, ӈотӄэн

Гынин иръын.

Э'ми, э'ми

Гынин лилит?

Ӈотӄэн, ӈотӄэн

Гымнин лилит.


Дом, жилише, предметы домашнего обихода – Яраӈы, яракэн яаёлӄылтэ, райыръыт
Дверь – тытыл (тытлыт)

Кровать – йылӄыёлгын (йылӄыёлгыт)

Окно – ӄэргычьын (ӄэргычьыт)

Комната – ӄэлгин (ӄэлгит)

Крыша – рэсӄын (рэсӄыт)

Потолок – ӄымтэн (ӄымтэт)

Печь – пэнъёлгын (пэнъёлгыт)

Пол – нотайкоч

Стул – вакъосӄыёлгын

Лампа – ээк (ээкэт)

Постель – айкол (айколят)

Подушка – чотчот (чотчоттэ)

Одеяло – иниргиӈ (иниргиӈти)

Мыло – чоп (чопыт)


Сказка «Теремок» - Лымӈыл «Яраӄай»

Нылеӄин пипиӄылгыӄэй. Льунин яраӄай. Пынлёнэн:

– Яраӄай, яраӄай! Мэӈин ӈутку нытваӄэн?

Уйӈэ мэӈин.

Рэсӄиквъи пипиӄылгыӄэй. Ынкы ваӈӈогъэ.

Ныръилемъетӄин мэлёталгыӄай. Нывилгъи ынкъам пынлёгъэ:

– Яраӄай, яраӄай! Мэӈин ӈутку нытваӄэн?

– Гым пипиӄылгигым. Гыт-ым микигыт?

– Гым милютэӄэйигым.

– Ӄыетги, гымык рээн ӄытваркын!

Ваӈӈогъат ӈирэргэри...

Задание: Продолжи сказку.

Тэкэлиӈыльыт Вера Грачева ынкъам Надежда Паӈарултыӈа, Центр развития национальных школ округа

Описание под фото: «Виилыгтын гэтэйкылин Леонид Паутовына (арив, Варээӈ).



Чавчывэн нинъэйвыт
1. Рэмкыльыт лыгивэймэну гэлгэ.

2. Чьачаӈанма ӈэлвыльыт рылытвальатыльыт гэнилючьэтэ.

3. Ёа'нма ӈэлвыл райвачыӈкы гэтче, вэтыӄун гэнъютэ.

4. Кытманаӈатыльын ӈэлвыл гэтэнвылтыӈэ.

5. Ӄаат гытъэтыльыт пэтыраӈык гаягыткомгота, ӈэюльыт – гарынӈачвата, гумэкэтэ.

6. Авээнвыт йыркыы'тльу, унрэпкыльу гэльутэ. Эвнэрэнгытъэвӈыкэ ӈэлвыл – гыроръок ратватчергъа!

7. Рэвыма гавъёпчаткота, ӈэлвыльычыку гарычгата рылытвама, акавкэггы (таӈыгъявыӈ) гэтъирэткутэ.

8. Эргыръок гэтэӈвинвытэгнэтэ, о'расӄэпы гэтэӈгитэтэ камлелы.

9. Манаӈ ыннэнлеӈкы ӈэлвыл эвииркын – ынӄэн э'нӄэвыркын, таӈавээнвык варкын.

10. Пэтыраӈэты ӈэлвыл нъэнӄэтӄин!

11. Ӄорагэтгыма лыги гэлгэ гээвкы вальыт ӄаат.

12. Ныкиръилемйыльын ӈэлвыл гавъёпчата.

13. Мэрынрэ гэнтэгрэвэ ӈэлвыл йынрысӄэпы, ӈаепы.

14. Рынӈачвааркын ӈэлвыл– ӈэюгъи, коргычьааркын.

Гэкэлилин бригадиргыпы Варээӈкэн ӄорагынрэтыльэн Захар A'чаткойпы

Иван О'мрувъена 1977 гивик


Тагазенӈыльыт – администрация Чукоткакэн автономныкэн округэн ынкъам редакция газетэн «Крайний Север»

Гэтэйкылин Такалеӈынвык «Крайний Север»

Тагазенӈыльын Иван О'мрувъе

689000, ЧАО, г.Анадырь, ул.Южная, д. 14.

E-mail:gazefa@ks.chukotka.ru | Тайкыёттэ 998. Рывъёльавъё 6.

Чукоткакэн автономныкэн округ



«Ыяакэн Эйгысӄын» № 4 (8), 5 апрелык 2002 г.

Тайкыё газетак «Крайний Север»


С. 1
Э’ми ӄаат?
1990 гивик нутэйикви Россиен гэгынритлинэт 2 миллион 260 тысяч ӄаат. 1 январык 2002 гивик гынугъэт 1миллион 212,5 тысяч. Ымыльо ӈэлвыльыльыт округык, областяк, крайык ынкъам республикак тъэрытвигъэт

ӄаат. Ынӈин, 1990 гивик республикак Коми гатваленат 123,6 тысяч ӄаат, 2002-ӄэв– 116 тысяч; Ханты-Мансийскыкэн округык амъянра – 47,1 тысяч ынкъам 26,5 тысяч; республикак Саха - 361,5 тысяч ынкъам 144 тысяч; Кэрэкикин автономныкэн округык – 150,3 тысяч ынкъам 33,8 тысяч; Магаданкэн областяк – 121,5 тысяч ынкъам 19 тысяч. Мургин Чукоткакэн автономныкэн округык 1990 гивик гэгынритлинэт 491 тысяч ӄаат, 1 январык 2002 гивик – тъарыӈ 100 тысячкэнак. Э'ми ӄаат, иа'м тъэттывигъэт ӈэлвыльыт? Наӄам таӈамынан Ямало-Ненецкакэн автономныкэн округык

ынӈингивиткуӈит гэнымкэвлинэт ӈэлвыльыт: 1990 гивик ынкы гэгынритлинэт 490,5 тысяч ӄаат, 1 январык-ым 2002 гивик – 505 тысяч. Иа 'м ынкы нэнымкэвынэт ӈэлвыльыт, ӄулинутэткук-ым тъэттывигъэт? Миӈкри

нэмэ рымкэвык ӈэлвыльыт? Ръэнут ынкэгйит эӈъэлю, тъиву лынъёлӄыл ӄорагынрэтыльа ынкъам эрмэрык? Ынӄэнат вагыргыт вэтгаво гэлгылинэт II съездынвык ӄорагынрэтыльэн Россиен, э'митлён гэнумэкэвлин 12-13 мартак городык Салехард.

Вэтгавыркын делегат съездэн ӄорагынрэтыльэн Россиен Андрей Антыльын – ӄорагынрэтыльын-зоотехник бригадэн №3 совхозэн «Певек» Чаакэн районкэн:

– Чукоткайпы омакатынвык гатваморэ: Сергей Тыӈачайвынто (Ӄытрын), Анатолий Тыӈэру (Ӄээливтын), Петр О'мрынто (Анадырь), Виктор Подгайный (Анадырь) ынкъам гыым (Пээк). Лымӈэ морыкакыльэпы ынкы гатваленат Владимир Етыльын – вицепрезидент Союзэн ӄорагынрэтыльэн Россиен ынкъам Александр Комаров – исполнительныкэн директор Союзэн ӄорагынрэтыльэн Россиен.

Ӄутти ӄорагынрэткэнат вагыргыт ненцальэн вытку лыги тытчынэт. Ӄытлыги, ӈэнку перестройкама ынкъам вайыӈӄач совхозтэ фермеркэн хозяйствоно люӈытчыльыт. Чама ыргинэт варкыт чиниткинэт ӈэлвыльыт - нивӄинэт, чиниткинэну итыркыт ӄымэк 300 тысяч ӄаат. Кэлиткульыт эвынынкэкинэльин-ненцальэн э'нӄэтык кэлиткук ӈэлвыльык нынъэлӄинэт,

ынкы нымэйӈэтӄинэт. Лыгэн-ым чиниткинэт вагыргыт ненцальа ӄитпу, унмэӈъэлю нэлгыркынэт. Ыннэн килограмм ӄаатольэн вэлыткорак Салехардык 40 рублльэн. Наӄам тэнтыргыльын, гэчьылин.Тэӈлыгэвиръыльыт, ӄытлыги, ненцат, гэтэӈкэлилинэт ыргинэт гыргочаӈэръыт. Ӈыранӄаата ныгэкэӈыльэтӄинэт, наӄам ымы элек. Мыгтылечьыльыт совхозыльыт, лёӈӈъольыт кэмэтъэпы. Эрму-ым, директоро хозяйствок, районкэн администрацияк итыркыт мачамненцат, ымы председатель округкэн Думак ӈэнку итыркын ненцальын.

Мытпалёмтэлынат докладтэ, ымы гавэтгавленат Етыльын ынкъам О'мрынто. Мытльугъэн президенто Союзэн ӄорагынрэтыльэн Россиен пэнин о'равэтльан – Дмитрий Хороля. Мытынвэтгыльавын Обращение Президентэты Россиякэн Федерациен Владимир Путинына.

Виилыгтык: делегат II съездэн ӄорагынрэтыльэн Россиен Петр О'мрынто, виилыгтын Михаил Гермашовын.

(А'ачеко этгыргын кытоор 2-ӄэв страницак номерэн кэтъоркынэн Петр О’мрынтона)
В номере

Андрей Антылин, делегат съезда оленеводов России. Куда делись олени?1с.

Петр Омрынто. Моя юность – 2 стр.

Корм оленей – 2 стр.

Сочинение усть-чаунской школьницы Северины Етылиной – 3 стр.

Что отмечаем в апреле – 3 стр.

Советы оленного чукчи – 4 стр.

Русско-чукотский разговорник – 4 стр.

Загадки Нины Емельяновой – 4 стр.
С. 2
Мургинэт нутэтумгыт

Тэлӄэпыльигым

Кытоор, калеткома 9-ӄав классык, 20 сентябрык, кэлиныгйивэтыльэ кытамчачва ӈирэӄычьын оценка журналык йыпаннэн. Ынӄэн физика

райголянӈыма.

Лыгимэткиит э'э'тэ тэлпыльын урок тъатчан. Плыткунэӈу урок лыгэӄылпэӄэй амӈылёка мэӈин тычейвэквэтык ярагты Талӄапэты, миӈкы эмӄэлелвынэ гивигым: «Лывавыркын кэлиткук, этъыманы, лявтэпы курэ,

опопы гытката эвыр мынга винрэтэ ӄымигчирэтги, тэленъеп миргэ эвыр йытоткольа винрэтыльу амноӈэты начыӈыркынэгым».

Яральа Тэлӄэпык ваныяан йъарат ы'нымӈылёйвэгым, иа'м калеткорайпы тэквэтык, энмэч, этъыманы, ныкоргавӄэнат, тэленъеп аройвавэ, мэйӈэтгъи, ӄлявылё нъэлгъи, лелютгъи.

Эргатык лыгичикинъэ тэквэтык анольынвэты ӈэлвыльык, миӈкы нытваӄэн гымнин ытлыгын.

Кивыплыткук ӈалвыльэты ӈаргарӄаальатыльэты тэквэтык. Рыровӄай нытваӄэнат. Ӄэтэв нутэнут лыги, еп йъарат ачайгытлетвэка, лёнтъаӄъота, ытръэч аны ӄувликэ лейвык, нэкэм ваамэрэты эвыр омкычыкойпы, ынӈатал

э'ӄэлиӈэ гэлгипъэчиӄэтэ, ы'лё аны мачамъорасӄэпы гэлейвэ, ӄэйвэлымӈэ лыгэпъолтакы гэлгикимэвэ, нэкэм волӄытвэма.

Э'квырга ӈэнку эмӄэлелвынэ нивигым: «Ынӈатал ӈирэӄычьын (двойка) нэрмэӄин йыӄунтэтык калеткорайпы, калеткотомгэпы, ы'лгыӈавысӄатӄайгыпы (Наташа)...»

Турыпкирэ ӈэлвылекы таӈымыльо гакоргавленат торпастухэты, нэкэм ытлыгын. Алымы ынӈытэӄ гаӄаанматленат, иквъэт: «Мынӄаанмат, амӄынъычо морыкы рыровайпы люнъетэ калеткопаальыт, винрэттумгыт, выёльыт. Э'птэ нутэнут, ӈаргынэн, ауӄагтэ мурык рээн ныкоргавынат».

Ӄаачыкотык ытлыгэ нэнанкалыровӄэнат мургинэт ченэтӄаат, нинивӄин: «Ӈоткатагнэпы ымыльо гынинэт, эченур вэты гынрэтъёлӄылтэ, ӄонпы нытэӈӄин авээн ӄыльуркын. Тылгэргавыркын, ынпычьын экык пэтле рэйгулеты льаляӈӄорагынрэтык, еп игыр ынпыянвыт варкыт, имырэӄык ыргынан гымык рээн мытрэнийгулеквыр амноӈвагыргэты. Ӈэргэркин,

льэлеӈкин, гырокэн вагыргын алваӈ вальын элекинэк».

Эргатэты ӄэглынангэт, нэкэм амӄынъычо ялгытыльанма, оӈалльанма, гынтавма а'ӄараӈэпы (гололед), нымкыче тыкэтъон интернаткэн вагыргын.

Лыгэӄовчемгъома эмӄэлелвынэ нивигым: «Ытлыгын ӄонпы нылгитэгъеӈӄин, иӈӄун гымо ыныгмил нинъэв, ныкэтгуэ'в, ныгэкэӈъэв мынъэлгъэк». Ытръэч аны нылгинитчыӄин, таӈамӄэтпыянвэн,аӄыллекэянвэн, пылчемгъоянвэн, авысӄавкэянвэн, мӈалёянвэн.

Ымваӈэт эмыраӄэпы тырайъоӈын, э'квырга игыр тивыркын: «Этъыманы малчамъам ӄувликимтильу ӄаальатынвык тъитык, чамъам янотыльо тъитык рачвыӈомакатык инъыльыт». Тэлӄэпрэмкык, нивӄинэт, гымыкытлыгин яӄылгывэӈӄор гакаӈӄор нымкыӄин гивиӈит рыталгавтагнэты пэчайвык галвавлен, ытръэч эквэвыт нынрымэӄэнат мэчемӄынгивик, ытръэч чевараквав ӈыронгэвэк такалго гитлин.Мури О'мрылӄотӄай-Кулем э'раӈӈок мурык рэмкык мынынтэлгэвын пэчайвык лывавъё вэӈӄор. Итыкэвын ӄол титык ынык ягна пээчвагъёнратыплыткок мурыгрэмкык рачвыӈык ӈыроӄаво титык, ӄэтэв эпэнэ ӄол нинивӄин: «Ӄол ӄитыркын аны чейвэ ӄуӈэлыркын, рэпалӄоолгын ӄъэмэтыркын тленымкэвэ уӈинэӈ».

Эпэӄэйынэ нинивӄин: «Аны ӄол ӄитыркын ӄорагыркэма, ӄылгийӄэвыркын – ӈэвысӄэтэ ы'лгу нылгыӄинэт энъыянвыт, энакынъоянвыт, лыӈыр ныльуӄинэт мытлёянвыт».

... Чеӈэтгакаӈыльатӄората элвээкыт мэйӈумэкэтык Илирӈэйрэмкык и'рэк ӈраӄаво титык. Ыннанмытлыӈэн кчавыт эвыр мчыквын рыпъёт тыпиринэт.

Ынныт тлеткутэ мытынтынэт, мчыквын-ым ӈавъанэты тиилын,

тивъэн: «Эмӄынрэмкыльэтык ӄийпыркын, рэмкыльыт ӄивыркынэт, э'рапэрэё ы'вэӄучин». Ӄол нинэнтыӄин нэнайпыӄэн рэмкыльэтык.

П.О'мрынто, депутат округкэн Думэн
Чавчыва лыги гэлгылин

Ӄорэн рэӈ
А’нӄагыргын, нымкыӄин чавчывэн вагыргыт, э’митлёнат ӄолевагыргын вама чит гэркылелинэт мургинэт ы'ттъыюлтэ, игыр туртыӈэрэтэ натаӈынтыяатынат. Кэлюӄ яатльат чавчывэн аӄаака, нъэлчычеркыт, мыгъян аӄаака ваӈӈогъэ. Ытри ынӄэната гуйгульу нъэлгъэт,

миӈкы тымӈэмэгчетльо итыркыт: ӈуйытвэтыльу, коммунальнико, рыюльу складык лымэвыр рагпэльо ӄэкварак-оттырак. Лыгэрат ынкъам ӄаат амкартинкак ынкъам кинок нальоӈӈонат. Эви этлы?

Кэлик «Материальная культура чукчей» Владимир Богоразына гатвыленат рэӈыт ӄорэн.Лыгъоравэтльаелымэл гэкэлилинэт вэтгавыт ученыен Галина Дьячкована, игыр нымытвальа Москвак. Нинъэйвыткульу гитлин Анатолий Тыӈы (Агтэӈкон).

Льэлеӈкы ӄораӈы ватапота нитӄин, нымкъэв тыӈэльын эмнуӈкы, наӄам нынӈэӄин амалваӈ вальын ватап. Варкыт ӈэръамытлыӈэн авынӄораватаптэ:

1)лыгэватап, э'митлён чама нытвыӄэн элгыватапо лымэвыр кооватапо; 2) ӄайватапӄай лымэвыр эмыватапӄай; 3) ӄаймаватап, э'митлён чама нытвыӄэн ы'мталватапо; 4) ӄойвэватап; 5) мыргычгын. Ынӄэн амъянра нытвыӄэн

ынӈин: увъалямыргычгын (ӄынур рыръачомковъёт э'вкырвэттэ), э'гмыргычгын – и'гин мыргычгын (э'грыгмэл ныпэраӄэн); 6) каквэлватап, ӄынур вэлёлгын, нынӈэӄин кангатванвык; 7) аёпычьыватап.

Тувъёйпы ватапгыпы мыкычьу нынӈэӄин лыгэватап. Ӄаймаватап (ы'мталватап) тъэръэв нынӈэӄин эмнуӈкы. Ӄойвэватап тэӈрэӈылӄыл, э'квырга нынӈэӄин ытръэч миӈкэткук. Мыргычгын рэӈу а'ӄалгыӈ вальын. Каквэлватап ынкъам аёпычьыватап тэӈрэӈылӄылти, ытръэч-ым

нынӈэӄинэт кангатванвык, наӄам кытэ.

Турынӈэльыт вытвыттэ нэмыӄэй нынуӄинэт ӄората.Элек-ым тэӈипэмиӈкри вальыт вытвыттэ нынуӄинэт, пъонпъонтэ ымыӈ пипиӄылгыт,

турпинтыӄэтыльыт – этъипкыльинэт пчиӄэӄэгти. Элек ӄорат нынэвиивӄинэт мимлык ӄача: вээмык, куулык, гытгык. Льэлеӈкы-ым нъылюӄинэт.

Ӄораватап ӄонпы нынӈэӄин. Оратантэсӄованвык а'ткэгма

нынӈэӄин.


С. 3
Паӈъэвӈытогыргын эмнуӈкы
Центра национальныкэн калеткорамкэн округэн 2001 гивик нэмэ гэнлелин гыёлчетгыргын кэлиткульин тасочиненияӈкы лыгъоравэтльаелымэл. Эналватыльо гитлин кэлиткульын Ырыткучьы-нымнымкин калеткоракэн Северина Еттыльыӈэ, микын тывъёттэ мыткалейпатыркынат.

Гым нынымытвайгым нымнымык Аён. «Айон» гатомгатлен вэтгаквыпы «аё». Виинӄун ныпэраӄэн мургин илир ӄынут ӄорэн аё.

Мургин-ым совхоз нынныльын «Энмытагын». Нивӄинэт, энмэн чит ӈутку ганымытвален майӈычавчыв Энмытагын.

Гымнин ыммэмы Тыӈэвйи Вера Ивановна, татаӄай-ым – Еттыльын

Василий Никитович. Ытри нымигчирэтӄинэт эмнуӈкы. Гымнин татай

ӄорагынрэтыльын, ыммэй-ым нитӄин увильу, ваӈэльо.

Лымӈэ гымык варкын эпэӄэй. Ынин нынны Кэльэӈӈы Нина, ытлён нынпыӄин, ӄымэк ӈыраӄлеккэн гииӈитти. Эпэӄэй пэнин вальын эмнуӈкы, гъурэтлин ынкы.

Лымӈэ гымык варкыт ӈыроӄ йичьэмрэтти ынкъам чакыгэт: Сергей,

Рафик, Данила, Руслана.

Эмӄынэлек гым ныпаӈъэвӈытосӄэвэгым ӄорагынрэтбригадагты.

Колё нылгиэ'тгъуйгым, ивкэ эӄылпэ мыльуркынэт ымыльо яральыт, ӄорат, ярат.

Гымнин ыммэӄэй колё ваӈэӈав, йъарат лыгэвиръыт. Ыммэйынэ гым

нинэныйгулевӄин ваӈэк, тэнэлгыӈык, эноллятык.

Кырвэнтома мури ыммэй чеэкэ нинэгичимури рымавтыт, уунъыт, вэчовтыт, пъоӈпъоӈыт. Чама аӈӄачормык мыргот. Тыляма ныпычвэтгавморэ, ынан нэнатвыӄэн, миӈкри чит нынымытваӄэнат лыгъоравэтльат.

Мургин татай ӈалвыльэпы етык, ныпаӈъэвӈытоӄэн. Ынкъам ныторвыӈӄэн, нытачаанӈыӄэн.

Ӄол нинмури ымыльо нуӈэлмури ваамэты. Мургин ройыръын ныкоргыӄэн: ныӄэплювичвэнмури, нытэнӈыткумури, ытленъют-ым нытэйкэвӄинэт.

Гымыкы таӈычьыгыргын, титэ ымыльо мытнутэгчиркын. Ынкы

нычайпанморэ, мытинэруркын, мытгитэркын йыӄай-ым эмнуӈ. Мурыгрээн пэнин нылымӈэнаӄэнат мургинэт ы'ттъыт: Вилю, Маис, Илыӄэй, Рина, Шарик, Гоша. Лымӈэ гатвален ынанъылго лынъё моргынан ы'ттъын Джек. Джек гэвинрэтлин ытлыгэты ӄаагтатык, пэнин ымы орвъаматыльын уӈэлык. Ынкъам ытлён въигъи, уйӈэ эвинрэттумгыкэ мытнъэлмык.

Гырокы нырагтыӄэнат амалваӈ вальыт галгат, пчиӄэт. Ымыльэты нутэнут ӄулитэ ныйыръэтӄин. Мури нэмыӄэй ныкоргавморэ.

Ӄол нинмури нылегӈытаморэ кытчыгъёлгэты. Ытръэч эпэӄэй нивӄин: « Вэтыӄун ыннэн-ӈирэӄ лиглигыт пэляёлӄылтэ, этлы ымыльо эпирикыльинэт». Лымӈэ нывириӈӄинэт ы'ттъыӄэгти рылейвык, ӄэлёӄ-ым нэрэнуӈынэт лиглигыт, ӄайгалгаӄагтэ.

Тэлпыркын оръатчаё элеӈит. Вэнлыги мыткоргавыркын. Ӄэлёӄ-ым пэтле рээнӈыт ӄаальынвэпы татай, ытленъют. Нэрэрэнӈын ӈэлвыл ынкъам мытрэльуӈынэт мэйӈэтыльыт ӄэюуӄэгти. Ынӄо ратвагъа мэйӈыкрычмын

«Вылгыӄаанмат», гымнан ы'лгу лынъё. Ымыльо рэмкын инъэ ныгъевӄинэт. Ыммэйынэ йыӄӄай-ым эвиръыт нэнагтоӄэн ныркэтчыкойпы ынкъам навэръэпыморэ. Эпэӄэйынэ-ым нэнантэнмавӄэнат гыргырти, тайӈыквыт, милгыт. Айвэнъяп татайына рытвэтыркынин ярар, ӈилгыт, ӄлявылтэ-ым

нуӈэлӄинэт.

Эймэвык ӈэлвыл, ымыльо ярайпы нынтоӄэнат. Татай ынкъам ытленъют нытиӈурыткуӄинэт. Мури ыммэй нинэнинтымури вэврэткынык вальын рынлявъё титумилгэ мылгымыл.

Нымгоӄэн ӄаанматгыргын. Ыммэмэнэ нинэнийгулевӄин гытамэты тэкичгымиглитык. Ымныкэрэт, ымъылёӈэт нылеӄин крычмын. Ӈэвъэнйыръыт нытэкичгын - миглитӄинэт, ныналгынрыратӄэнат. Нэнэнэт ынкъам ӄлявылтэ нувӄинэт, нильунильэтӄинэт. Ынӄо ымыльо нъэйӈэвыткуӄинэт ӄамэтванво. Пылыткук, рэмкын рачвыӈыркын. Уттык нэнтыркынэт пэрэёлӄылтэ – нэлгыт, мъэмит, ы'ттъысӄыт, кэнтит, ымы манэт.

Гымнан тыгтъатчаркын элеӈит, иӈӄун эӄылпэ мырагтыгъак амноӈэты, мыльунэт чычеткинэт, ярат, ӄорат.



Нъэлгъэт

30 гивиӈиттти мэгчерымготагнэпы Анадырык (1972) телевизионныкэн станция «Орбита».

35 гивиӈитти, титэ Указыгъет Президиумэн Верховныкэн Советэн РСФСР поселок Пээк (Чаакэн район) гэтчылин городо.

45 гивиӈитти, титэ гэльулин ваны, миӈкы вальылӄыл кэтъоквын членырыкы Первого Ревкома Чукотки Анадырык (1957). Гыёлчетыльэпы тапамятниӈкы гапремиянпэрэвленат скульптор М.Ракитин ынкъам архитектор А.Лукьянов.

22-26 апрелык 1932 гивик (галягъат 70 гивиӈитти) Анадырык гатвален ы'ттъыёлкэн округкэн съезд Советыргэн, миӈкы рытомгавыйгот гэнтылинэт органтэ властэн Чукоткакэн национальныкэн округэн.

45 гивиӈитти, титэ гантомгавленат Чукоткак Беринговкэн ынкъам Провидениякэн районтэ (1957).

22 апрелык гъурэтлин Антонина Кымъытваал – лыгъоравэтльаӈав-поэтесса. Ынан гэтэйкылинэт нымкыӄинэт стихыт, рассказтэ, пьесат, гэнумэкэвлинэт лымӈылтэ.

Гантэнмавлен калейпатынво Иван О'мрувъена.

Виилыгтык: лыгъоравэтльаӈав-поэтесса, нымытвальын Магаданык

Антонина Кымъытваал, виилыгтын Михаил Гермашовын


С. 4
Виилыгтын Владимир Сертунын
Чавчывэн нинъэйвыт

1. Гуӈэле кыргуттэ. Льэлеӈкы чекыяагты, тъэръэв – ганыркылява ывикит.

2. Учвиткуттыт ганатва. Ымы пэнъёлгык ӄача гэтриле – таӈпэрэӈ ваӈэльа.

3. Рэмкык вама а'тав гуӈэле – вэтыӄун кыргуттэ. Рэвыӈӈоркынэӈыт: ынӄээн йытоё.

4. Таӈӄонпыӈ таӈылтанма ынкъам а'ӄалтанма нытвыӈӈоӄэнат ынпыянва йытоткольыт.

5. Ӄорагыркэма авнъатчальатка, авнамычвынатка томгэты – лыгэн чинит гамгота. Янор гамӈылёта тумгыт: «Ръаӄаат аймэтъёлӄылтэ?».

6. Йъататкоолгын гэймитэ. Вэнвъатаёт гакамлелтата, гэминъучьэтэ, гагагчава.

7.Гэгэкэӈэквэтэ мэрынрэ.

8. Гакаӈыльанма эмрынгиитэ гаянота, нэкэм аръэткыкэгляӈкы.

9. Чекыяагты эвнэӄувлигтылекэ.

10. Тотъавма, ныкэтыляма вэтыӄун гэминринэтэ.

11. Рэвивычьэтэ гаканъёт оратыляма.

12. Турыпкиринэӈу ӄаат гавъята лымэвыр гэнивлевэ таӈавээнвык.

13. Чекыяайпы пыкирыплыткук ганэтлява гаканъё ӈроча. Ынӄо вэтыӄун ганыркылява.

14. Ӄаат номавӄэнат, титэ вэйпык ы'льыл нылгыӄин.

15. Тумгин ӄаат мэрынрэ гаяата.

16. Тины ымы тумгин мэрынрэ гатааӈа. Нэвыӈӈоӄэнат: «Млегъэн – колё эрмэтвигъи».

17. Чымӈат этлы агтатъёокыльэнат.

Гэкэлилин Варээӈкэн бригадиргыпы ӄорагынрэтыльэн – Захар

А’чаткойпы Иван О'мрувъена 1977 гивик


Русско-чукотский разговорник (Продолжение)

Части тела человека увигрил

Тело – увик (увикит – мн.ч.)

голова – левыт (левтыт)

нога – гыткалгын (гыткат)

рука – мынгылгын (мынгыт)

лицо – льулӄыл (льулӄылти)

глаз – лылялгын (лылет)

ухо – вэлёлгын (вилют)

нос – и'ӈъиӈ (и'ӈыт)

рот – йыкыргын (йыкыргыт)

язык – йилыйил (йилыт).

Игра

Э'ми вилют? Ӈотӄэнат вилют

Э'ми лылет? Ӈотӄэнат лылет

Э'ми мынгыт? Ӈотӄэнат мынгыт

Э'ми гыткат? Ӈотӄэнат гыткат.

Загадка

Ӈыраӄ ытленъют вэтчатваркыт,

Ыннэн рэсӄыгиӈкы.

(Мынгылгын).

Тэкэлиӈыльыт Вера Грачева ынкъам Надежда Паӈарултыӈа, Центр развития национальных школ

Алкыльёлӄылтэ
Льэлеӈкы тэӈӄырым ныгытъэтын,

Кыткытык-ым ныгъевӄин,

Колё ныванляӈӈоӄэн.

Ръэгынник ынӄэн?

(Кэйӈын).
Ачгыта рэлеркын, ӄырым нывинрэтын.

Ръэнут ынӄэн?

(Виилвиил).
Ыныкит рэтэлпыгъэ –

уйӈэ вагыргын.

Наӄам а'ӄачвэӈ вальын.

(Мимыл).
Вээмыт ныӄитыӄинэт,

ӈэгти нытинъылетӄинэт.

Ӈаргынэн ныёа'тӄэн,

ныгтийгатӄэн, нывъялятӄэн.

Титэ ынӈот нытваӄэн?

(Льэлеӈкы).

Гэкэлилинэт Нина Емельянована, нымным Ӄытрын


Тагазенӈыльыт – администрация Чукоткакэн автономныкэн округэн ынкъам редакция газетэн «Крайний Север»

Гэтэйкылин Такалеӈынвык «Крайний Север»

Тагазенӈыльын Иван О'мрувъе

Тайкыёттэ 2243. Рывъёльавъё 4.


Чукоткакэн автономныкэн округ


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет