Мургни Нутэнут


«Ыяакэн Эйгысӄын» №7 (11),26 июлык 2002 г



жүктеу 1.94 Mb.
бет6/11
Дата22.02.2019
өлшемі1.94 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

«Ыяакэн Эйгысӄын» №7 (11),26 июлык 2002 г.

Тайкыё газетак «Крайний Север»




С.1
Нутэтумгыт
Кынмал ытри гэвиилыгтылинэт ынӈытэӄ Анадырык, титэ гатвален конкурс тэкэлиӈыльин нынныгйит мургин таӈэргыпатыльэн писателен Юрий Рытгэвын (ытлён гынунык). Ынык ӈачыӈкы – председатель Анадыркэн городкэн ассоциациен эвынӈуткэкыльин, культурамэгчетльан Людмила Букушева. Лымӈэ ӄол ӈэвъэнйыръын (мраӈӄач), нэмыӄэй лыгиръыльын, ынӄэн Елена Гнилорыбова, мэӈин ынӈатал ныӄитпыӄин. Ытлён мигчирэтыркын Тавайваамкэн кынъёрак воспитателё.

Ытри эмэлвэнымкинэт, э'квыргъам коргаквъат льувылгык, ӄэлюӄ эвын танчемгъоянвыт лыгъоравэтльат кынмал гэрэӄитпыльэнӈэ. Ытри – нутэтумгыт.

Корр. «Ыэ»
О'равэтльарылгатгыргын Россияк 2002 гивик

Нэмыӄэй лыги ы’нылгыгыт Россияк!
Тэӈвытку тор-Россияк 9-16 октябрык 2002 гивик нарарылгыӈынат о'равэтльат ымыльэты мыкэльыт.

О'равэтльарылгатгыргын Россияк – ынӄэн ромакавъёттэ экономикакэн, нымытвакэн, ягталытвакэн вагыргыт о'равэтльаргэн, микынти варкыт нутэйиквик Россиен рыгъеватъё гивик.

Тэӈытръэч о'равэтльарылгатгыргэпы нывытрэтӄинэт, миӈкри вальыт йилыт, вараттэ ынкъам ройыръыт, калегъёлятгыргыт вытрэтыркыт нымытвальык мурыгнутин.

О'равэтльарылгатгыргын – ӄырымэн тымӈэнарылгатгыргын нымытвальык. Ынӄэн пыӈылкэн база ӈотӄокэн инэныгйивэткин, энанъомравкэн инэнлекин рывэтгаквыргык, законык ынкам ипэ ынӄо нывытрэтӄин, миӈкри вальын нация рылгыгъэ.


Ръэкин о’равэтльарылгатгыргын?

Ынӄо ныныгйивэтӄин, тъэр о'равэтльат варкыт мурыгнутэк, микынти ынкъам миӈкэмил ытри нымытваркыт.

О'равэтльарылгатгыргэпы гантэнма ынкъам гэрэлкылӈэ ӈотӄокэнат вагыргыт экономикэн, гэныгйивэтэ нымытвамэгчертэнмычьыт. О'равэтльарылгатгыргын – ынӄэн история Россиен. Ынӄэн лыги нэрэлгыркын ымы ӈотӄокэнат тыӈэрэтырык.

Тывма чиниткин вагыргын, торгынан эмэлкэ рыйылгэтыркыниткы ынӄэн ӈотӄокэн нымытвальык. Лыги лыӈык эмигчиркэ вальыт о'равэтльат, таӈынтэнмыӈ мэгчерванвыт. Лыги лыӈкы, миӈкэмил мыкэльыт кмиӈыт, отгыӈ гантэнма тайкыёлӄылтэ кынъёрат ынкъам калеткорат. Татлынъёйпы пынлёёт пенсияльа гантэнма пенсияпэрэгыргын.

Гамгао'равэтльан вэты винрэтыльылӄыл энарылгатык. Адокументыка ынӈин татлынъёлӄылтэ пынлёёт о'равэтльарылгатыльа. Энарылгатыльа нэрэкэлиӈынэт гынинэт вэтгавыт гыныграк лымэвыр телефонгыпы ынкъам энарылгатванвык. Торгынан тывъёттэ ытръэч нэрэкэлиӈынэт, мэкына ӄырым ы'нытвынат.

О'равэтльарылгатыплыткок гаймаӈэн нымкыӄин

вагыргыт раныплепавӈыт. А'тав нэмыӄэй ӄыӄитпыльэтги энарылгатык.

Комитет государственныкэн энарылгаткэн Чукоткакэн автономныкэн округэн


В номере
Для чего проводится перепись населения? – 1 стр.

Портреты земляков – 1, 2 стр.

Общественные объединения аборигенов – 3 стр.

10-летие коренных народов мира. Материалы на эвенском языке, подготовленные Михаилом Дьячковым – 3 стр.

Русско-чукотский разговорник – 4 стр.

Люди и события – 4 стр.


С. 2, 3 – уйн’э
С. 4
Июлык ынкъам августык
— 16 июлык нъэлгъэт130 гивиӈитти о'раттагнэпы Рауль Амундсен –

норвегияльэн полярныкэн нутэгъюлетыльын, мэӈин ы'твэ «Мод» гэлейвылин

Северо-Востокыӈӄачагты ынкъам 1920 гивик гайъолен Беринговкэн и'рвытгыр.

— 28 июлык – 1 октябрык 1932 гивик, ынкатагнэпы галягъат 70 гивиӈитти, титэ гатвален гилынчимэвъытвэ «А.Сибиряков» аӈӄаляйвыгыргын (капитано ы'твык гитлин В.И.Воронин) О.Ю.Шмидтын. Ы'твын гэлелин Архангельскэпы Берингын э'рвытгыртагнэты вытгыр эльэлеӈиткэ. Ынкъам ынкатагнэпы Айгысӄыгэляӈӄаеквэ ы'твыляйвыгыргын эӈъэлю налгыӈӈогъан.

— 65 гивиӈитти галягъат, титэ Омваан-гыргоча гатваленат экспедицияльыт Всесоюзныкэн Арктикакэн Институтэн. Ынӈэнӄачкэн ӈэйчыку гэльулинэт касситерит ынкъам вольфрам.

— 12 августык 1937 гивик – галягъат 65 гивиӈитти, титэ Паакэгты гэпкитлин ӈирэӄэв Чаакэн экспедиция Всесоюзныкэн Арктикакэн Институтэн, э'митлёнына гэльулин олово Чукоткак. Эрму экспедицияльэн гитлинэт Возбудский ытри Сафонов.

— Августык 1957 гивик – галягъат 45 гивиӈитти, титэ гэтэйкыплыткулин поселкак Провидения ынанъыттъыёлкэн Чукоткак мимлынэймэв-ӄымчучьын гытгэпы Истихет ӄымэк 7 километрмэл ивлельын.

— 45 гивиӈитти галягъат, титэ гантомгавленат овэчвынкалыровкэнат

ансамблыт Канчаланык, Нууӄэк, Увэлек ынкъам ӄутти национальныкэн

нымнымыткук округэн.

— Нъэлгъэт 70 гивиӈитти рытомгавтагнэпы ы'ттъыёлкэнат полярныкэн станцият Чукоткак – э'ӈыткынык Шмидтын, Провиденияк ынкъам Увэлек (1932).

Калейпатынво гантэнмавлен Иван О'мрувъена


Русско-чукотский разговорник (Продолжение)

Посуда – кукэт, уӄӄэмэт

Блюдо – ӄэмэӈы (ӄэмэт)

Ложка – вонны (вонныт)

Кастрюля – кукэӈы (кукэт)

Нож – валы (валят)

Женский нож – пэкул (пэкулти)

Чашка – койӈын (койӈыт)

Тарелка – уӄӄэм (уӄӄэмэт)

Стакан – тэнкойӈын (тэнкойӈыт)

Ведро – аймыёчгын (аймыёчгыт)

Вилка – эюпинэӈ (эюпинэӈэт).

Ӄамэтвама

Ититгъи рыркатъол. Эпэӄэйынэ рэннин ӄэмэӈы. Ваалына рэннинэт уӄӄэмэт ынкъам койӈыт. Ымыльо вакъогъат. Ӄамэтваӈӈогъат.


Пища – роолӄылтэ

Бульон – аръапаӈы

Рыба – ыннээн

Уха – ынныпат

Сырое мясо – тэкичгын

Оленье мясо – ӄоратъол

Моржовое мясо – рыркатъол

Китовое мясо – ръэвытъул

Сушеное мясо – кыкватъол

Конфеты – кэнтит

Картофель – кымчек

Яйцо – лиглиг

Молоко – лывээръын

Строганина – ӄитыӄит

Хлеб – кавкав

Масло – парапар

Сахар – чаӄар.
Ынныпат

Эпэнэ рэннин ыннээн. Ыммэмэнэ ыпаннэн ынныпат. Нычачаӄэн ынныпат.


Растения, ягоды, грибы – тыӈэчьыт, уунъыт

Ягода – оонъылгын

Морошка – рыттыт

Голубика – лиӈыл

Шикша – лыгоонъылгын

Гриб – пъоӈпъоӈ

Лук – майъолялгын

Трава – въаглыӈын

Цветы – тыӈэчьыт

Лист – вытвыт

Дерево – уттуут.
Продолжи предложения:

Нычелыӄэн, нычачаӄэн...

Лелелпэральын, нэтлегӄин...

Нувӄин, мыгмимлыльын...

Слова для справок: лыгоонъылгын, рыттыт, лиӈыл.

Загадки


Микынэ гым ринэвиръытвыгъэ, ытлён ратэргатгъа (майъолялгын).

Элек нынӈэӄинэт, гытгак нэрэтӄинэт (тыӈэчьыт).

Льэлеӈкы ынкъам элек этлы алваӈ энъэлкыльинэт (ӄыргон).

Ръэкылылет гэгичилинэт: нычелыӄэнат, нувӄинэт, лелелпэральыт (уунъыт).

Тэкэлиӈыльыт Вера Грачева ынкъам Надежа Паӈарультыӈа , Центр развития национальных школ округа

Тагазенӈыльыт – администрацияЧукоткакэн автономныкэн округэн

ынкъам редакция газетэн «Крайний Север»

Гэтэйкылин Такалеӈынвык «Крайний Север»

Тагазенӈыльын Иван О'мрувъе

Тайкыёттэ 998. Рывъёльавъё 7.


Чукоткакэн автономныкэн округ

Ыяакэн Эйгысӄын № 8 (31)

Тайкыё газетак «Крайний Север» 17 декабрык 2004 г.
Ан’энмывэтгав рыркайпиян’авэн

Эмнун’ылыт пэнин к’итпыльэтыльыт

Вера Николаевна Тэвлянто гымнан лыги еп 1978 гэвэтагнэпы. Ытлён чит ганымытвален Валк'арак. Эвын ынкы вама нинэльуйгым пэнин к'итпыльэтыльын имырэк'ык, ынн'aтал нымигчирк'ин ынкъам нытывэлк'ин гамгао'равэтльэты. Ынан гэтэн'ыйгулетлин н'элвыльыльин мигчир. Нак'ам чама яатльан чавчывэн — ытлыгын ынин Николай Олвав кытоор гитлин онмытан'бригадиро к'ол н'элвыльык валк'аральэн. Ы'ттъыютльэт Ролтытваалын (чит ынн'ин нъэйн'эвк'ин Тэвлянто) — майн'ычавчыво гитлинэт, к'этпъоравэтльо. Эвын-ым этъым ы'ттъыютльин ан'ъалчьатгыргын тэн'ыркылеркынин ынан. Чама нак'ам ытлён пэнин к'итпыльэтыльын тэлен'кинэткукин ансамблык «Рыркы», к'ол нитк'ин фестивалтэ вама ныпкирк'ин Анадырэты (ытлён льуркыниткы гымнан тайкыё виилыгтык типъэйн'эльын). Ынн'ытэк'-ым пыкиргъи редакциягты ынин письмо. Ынкы Тэвлянтона тывыркынэнат нымкык'ин вагыргыт. К'ычитайгыткы, рэк'ын ивыркын Вера Тэвлянто.

Иван О'мрувъе.

Эмк'ынгивик СХП «Пионер» мигчирэтыльыт специалисто ынкъам ырык рээн директор хозяйствокэн А. Буглак амк'ынгытгак пэнин каралыткогэлельыт амратынпын'а н'элвыльыт ветеринаран'ан'а. Емгэн'элвыл тан'ымыльэты нан'антыёркын. Игытгивикин нэкэм ныгтъав гатвален ляйвыгыргын амнон'гыпы. К'элюк' янот к'утти н'элвыльыт гъаратленат элек. Янот гинэнмэлевэтлинэт. Ынк'о вытку нэмэ емгэнымным напытк'ыйъон амраръоран'ыттын'а.

Гым амк'ынотпускак к'ол нитигым нылымн'энайгым ямганымгыпы лейвык. Итык чама гэчевкы вальын амнон'гыпы лейвык, ытръэч ыныкит н'аргынэн нъак'алтатын'ок'эн орвыльэн мигчир илык, пэн'аё'а нэнанкыттывэк'эн. К'элёк' н'аргын вальын тапагтын'гыргын. Ынръам ветспециалистак кытыйгын нэмык'эй а'рэткочьо нэтын'ок'эн. Н'эвэк'-ым к'орагынрэтыльыт пэнин етъа вальыт. К'онпы лён'ъарэткота микын нымным. Гымнан иничгыту, чама танъяркынат ветспециалистат н'отэнхозяйствокэн, мин'кри к'ун ытри чинит такаралн'ыркыт, ынк'о уколыткоркыт. Ынк'о лымн'э чинит нэтинэн'н'ыркынэт орвыт, нэйн'эркынэт каралтэ, кимитъыт мганымэты ынкъам лымн'э н'ыръыръэнут.

Гэльувылгылинэт н'ирэк' эрмэт н'эранхозяйствокэн: А.Н.Буглак, микынэ гэнвилыткувлинэт, 500 к'орат сельхозпредприятиягты Чаакэн районкэн, мин'кы эрму итыркын М.Е. Сизов – льувылгытумгын. Кычьымэты вальын гатвален льовылгыгыргын. Ымы к'орагынрэтыльыт лён'ыгтъатчата гитлинэт, нык'итпъэв к'ааёнратгъат.

Лымн'э а'рэткочьо гитлинэт орвыт – МТЛБВ. Уйн'э ынк'энат орвыт этэйкинэн'кэ. Эмк'ычетык тэйкинэн'эт, нурэтэйкыркынэт тылечьыт. Ынкъам

к'ынвэт чьэчен'ръуркын. Лымн'э илкин ырмытк'ыт тъэръэв пэнин ратъёт. Итыкэвын тэнмычьыгъет ырмытк'ымыт нырэтк'ин. Ытръэч вэнлыги нытъэрылтэтк'ин, мин'кри к'ун нурэк'инэт тылянвыт. Пытк'урэтвигъэт ыныкит н'ирэк' нымнымыт рыръэчеквъэт. Нымэйын'к'ин квадратный километр ыннанхозяйствок. Тылянвыт колё элытратыльыт, нэкэм айгыск'ын'к'ачкэн.

Читэвын к'орагынрэтыльыт к'итпэквъэт нымытвак, ыныкит ляйвын'н'огъат ямганымгыпы орвыт. Нэрэтыркынэт мыкын' кимитъыт, эвиръыт элек яаёлк'ылтэ, плекыт ынкъам нымкык'ин яанан' имыръэкин. Вэлынкык'ун «Полюс Надежды» – н'авъанйыръэты гантэнмавленат набор-инэнк'эвив. Нэкэм коргаво нылгык'ин рытрииръыт, титит, кылылет ынкъам йъарат мэнигыт вытычгылк'ылтэ. Эченчи ыныкит

к'лявылен н'отк'о э'птэ набортэ нэнъытэйкынэт, вэлер портянката. Тъэркин

нэрэтыркын портянкалк'ыл. Пэтле чимиръэтыркыт ыннэнъют яак. Нак'ам

к'орагынрэтыльыт элен'ит тан'амк'ынъычо гинрычьыегэ итыркыт. Э'квырга эмнун'ыльыт вэнлыги пэнин к'итпыльэтыльыт ынкъам игыр н'элвыльыт мэчынкы ван'н'огъат. Мытмычвынатыркын эчвэра рымагтэты эмынн'ин мытратван'н'о.

Вера Тэвлянто, нымным Рыркайпиян Шмидтыкин районкэн.
Сегодня в номере:

Что заботит сегодня рыркайпийского оленевода? Рассказывает бывший ветфельдшер Вера Тевлянто – 1 стр.

К 105-летию писателя Тихона Семушкина. Отрывок из рассказа «Талеко и его храбрый Лилит», переведенный Юрием Рытхэу – 2,3 и 4 с.

В окрсельхозуправлении. Предварительные итоги работы АКП за 2004 год – 4 стр.


С. 2
Кэлик ынан гатвылен Чукотка
Яврэна, 2005 гивик, рэнъэлн'ыт 105 гивин'итти о'раттагнэпы эргыпатыльын тэкэлин'ыльын Тихон Семушкин, мэн'ин накэтъоркын чукоткальа энантомгавыльын кэлик «Алитет уходит в горы». Тихон Захарович Семушкин гъурэтлин 1900 гивик нымнымык Старая Кутля Мокшанскыкэн уездык Пензенскыкэн губернияк крестъяныльэн ройыръык. 1912 гивик ынан гэплыткулин земскыкэн торымгокалеткоран, 1916 гивик-ым – Михайловскыкэн церковно-учительскыкэн калеткоран. Кылгынкэн ыннэн элен'итыльу Тихон Семушкин кэлиныгйивэтыльу гамголен мигчирэтык сибиркэн калеткораткок. 1921 гивик гакалеткомголен физико-математическыкэн отделенияк педагогическыкэн факультетэн Москвакэн университеткэн. Калеткома ынан лыги рытчынинэт тайкыёт кэлит Владимир Тан-Богоразына ынкъам ынкатагнэпы ынан эн'ъэлю рытчынин Эйгыск'ынутэнут. Акваттэнмавымгогъэ Чукоткагты. Янор таписьмогнэн Владимир Германович, микынэ анъянэн рэквэнн'ыльын Чукоткагты. К'ытрык ытлён нэмык'эй гэк'итпыльэтлин рытомгавкы калеткоран-интернат. Эйгыск'ынутэк ытлён ымыльэты гатвален амн'ырооткэн гивиткун'ит, маглята гэлейвылин лымынк'о Чукоткаеквэ. 1931 гэвэтагнэпы ганымытвамголен Москвак, гэмигчирэтлин Комитетык национальностэн Наркоматэн просвещениен. Гэк'итпыльэтлин рытомгавма лыгъоравэтльэн письменность ынкъам ы'ттъыёлкэнат кэлит-учебникыт.

Талпын'н'ок 30-к'ав гивит ынан тайкымгонэнат художественныкэн кэлит, мин'кы нэнатвык'энат о'равэтльат, вагыргыт Чукоткакэн. Ынан гэтэйкылинэт роман н'эрантомыльын «Алитет уходит в горы»,«Жизнь во льдах», « Угрюм-Север», «Полет в Арктику», к'утти.

1949 гивик Государственныкэн учебно-педагогическыкэн такниган'ынвык Министерствэн просвещениен РСФСР Ленинградык гэтэйкылин пын'ылтэл лыгъоравэтльэн ынкъам русильин йиле энмэч эргыпатыльэн тэкэлин'ыльин Тихон Семушкинын. Йилыльэтыльу гитлин

ынн'ингивиткук еп нылгинын'инк'ин Юрий Рытгэв, микынэ гэплыткулин Анадыркэн педучилище ынкъам гакалеткомголен Ленинградкэн университетык. Пагчен'эты вальын кэликэл, нак'ам ымы йилыльэтыльын гэтэминн'ычьэтлин ынкы тэмурыгн'э кэличитык.

Игыр мыткалейпатыркын чымк'ык калеё ынк'эн кэлик.

Иван О'мрувъе.


Тихон Семушкин

Талеко ынкъам ынин айылгыкыльэн Лилик’эй
…Талеко вакъогъэ айколяткынык ынкъам рырыткон'н'онэн н'ирэк’эв кылтын. Мэгчеранма ынан рытгэваннэн амынан вагыргын гэлыткынык. Н'отк'эн кылтын тэкичгэ йыръыльын. Йытома тэкичгыт, люур Талеко

к'улильэтгъи:



  • Письмо! Письмо! Письмо! Лилик'эй!

Рычимэвнин конверт ынкъам калевэтгавын'онэн письмо.

«Талеко!


Героё к'итги! Ынн'э атэргатка! Гымнан гыт тыльугыт ынкъам эргатык

инъэ трэрин'эетгъэ. Ыныкит раёо'ръогъа, киткит к'энъатчагэ. Ынн'э айылгавка, вэнлыги трэнъегтэлетгыт.

К'ылк'ыриргын вэтгыск'ын – гынык к'ача варкын. К'ытэнмычьыгын

гилгил. Ыныкит ратваа' к'ликкин сантиметрыт, к'ыйпатгын левалытконан'.

Гымнан кылтык тыёа'н челгыманэг. Ыныкит тъарын' ратваа', ынн'э айпатка левалытконан'. Рин'энэн' рэпылк'этгъэ. Валёмэ? Ытръэч.

Гынин тумгытум рин'энэн'эткульын Томилин».

– Тумгытум, – иквъи Талеко ынкъам тэнн'эквъи. – Ынн'атал-ым рэн'ак'лявол! Томилин – рин'энэн'эткульын. Айвэн'оон ытлён гэетлин мурык

калеткоракэнак праздникык. Ынан гым нэнаркыпчыткок'эн рэлпэпы ынкъам нинивк'ин. «К'эглынангэт нымэльэв гынан гэчеютулин умк'эчеютун». «К'эглынангэтгым нымэльэв гэчеютуйгым», – чимгъугъи ытлён коргэты.

Талекона пиринин Лилик'эй ынкъам нэмэ калевэтгавын'онэн письмо нэргъав. Лилик'эйынэ рыгырголявнэн рыгльолк'ылк'ай.

Талеко нычимгъук'ин: ымы Лилик'эй валёмыркын. Письмо нымкыче накалевэтгавын. Талеко нытэн'ычьэтк'ин калевэтгавык. К'ынвэр, плыткук,

Талекона ратчын'аннэн письмо ратрочыко.

– Мынк'амэтва, – иквъи ытлён ынкъам эйминнин консерваёчгын.

Н'инк'эе нэмэ кэтъонэн валы ынкъам пытк'ывъентоэ'. Нак'ам уйн'э ынк'эн. Чит рывэнтэтыркынин пувтын гилгилык кыпля, ытръэч нак'ам гилгил нычимиръэтк'ин. Лилик'эйынэ нинэгитэйвык'ин Талеко.

– Ынн'атал эчимгъукыльигыт, Лилик'эй. Иа'м инивкэ инэнтыркын. Туупэтэ-ым мэчынкы тан'ынвантаты пувтын.

Ынан эйминнин туупэн, гитэнин чьомыткын ынкъам левтынилюи':

– Ынн'э, Лилик'эй. Мытрэнэвылк'эвн'ын туупэн, эргатык яаёлк'ыл тарэн'анан'таръэнн'ык. Валёмэ?

Ныкитэ Лилик'эй ытри Талеко гъомрыйылк'атленат омкоколчыко. Чекыяа нывыргыргэтк'ин э'йн'эткучьын. Гилгил нылек'ин айгыск'эты, гынонагты.

Талеко кыевыск'ычетгъи. Ытлён к'утгъи ынкъам н'ытогъэ кайгэн'чыкойпы. Гыргол нык'эргатк'энат эн'эрти,


С. 3
гролмакы вуск'ын нытвак'эн.

– Еп инъэ. Вэнлыги к'ырым лымн'э мыйылк'эт. Мытръатчан'ын эргыръон, – иквъи Талеко.

Эргыръок, Талекона эйминнин челгыманэгытъол, туупэн ынкъам к'ынур лыгивинильын к'ырирыск'ивнин вэтгыск'ын, тывъё рин'энэн'эткульин

письмок.


Ынк'эн гатвален чымче. Талеко тыттэтгъи кааткынык ынкъам тэн'гитэнин вэтгыск'ын. К'эглынангэт, ынык ы'ттъыёча вытрэтгъи киткит нэн'агты вальын вэтгыск'ын.

«Ынн'атал, тан'вакъон льунин рин'энэн'эткульэ! Гырголяйпы нымэльэв льуркынин, к'ынур гатле».

Талеко нычейвыткук'ин вэтгылк'ыеквэ ынкъам нэнъомрытаан'к'эн гилгил туупэтэ. Гилгиле нымэльэв нэнъарэк'эн о'равэтльан.

О'птытъача кыплык туупэтэ гилгил, Талекона рэвнин ынк'эн. Ынан

рытолтаннэн гилытъул, матъяалегты рыльэтэннин. Ынкъам гэтама гилытъул чимгъугъи:

« Тъэр н'утку сантиметрыт, Лилик'эй, мин'кри мынрылгынат сантиметрыт? К'эйвэ гынан лыги н'отк'эн лыгэгтычемгъоёлк'ыл? Нак'ам уйн'э

н'утку кэлиныгйивэтыльын. Микынэ рэнтэн'ытвэнн'ынин а'к'алтатгыргын?».

«Метрык ... – мытлын'к'леккэн сантиметрыт...» – нэнакэтъок'эн ынан.

Къэли яалегты эрэтгъи, рилвыт чеэкэтгъэт, эмчимгъук рыпэт н'инк'эй омръогъэ.

«Эк'ылпэ к'ычимгъуркын, Талеко. Эргыръоркын», – чинит ынан нэнангагчавк'эн.

Талекона люур кэтъонэн тывъё кэлиныгйивэтыльин: «Н'отк'энат милгыт. Ыннэн милгык – н'ырак' сантиметрыт».

Талеко кылява рагтыгъэ ынкъам эк'ылпэ рэннин мэлгыёчгын.

«Валы, н'отк'эн вай! Н'утку гэнэрэтлинэт рин'энэн'этэ кылтыт».

Талекона кээтвынин валята гилытъул ынкъам тэнмычьынэн тоопапойга. Валята тэнмычьынэн эвлыгыргын. Ынк'оры вакъогъэ, н'ыраткынык рытрилнин туупэн, ынкъам милгэ рытэнмын'н'онэн.

«Н'оот н'ырак'... лымн'э н'ырак'. Амн'ырооткэн нъэлгъи. Лымн'э н'ырак' ... мынгыткэн н'ирэк' парол. Лымн’э рытрилык н'ырак' ... кылгынкэн

ыннэн парол. К'эйвэ ынн'ин тырылгын? Н'ырача амн'ыраёно – кылгынкэн ыннэн парол. К'эйвэ ынн'ин...», – ынкъам Талеко нымэльэв выентогъэ.

Мытлын'к'ав милгымил мыкылтэтгъи лыгикиткит майын'кы.

Тъэр ылён ратва сантиметрыт?

Талеко чимгъуи', этчывъентоэ' ынкъам иквъи:

– Вэчьым, кылгынкэн н'ырак' парол.

Нэмэ пытк'ынтэнмын'н'онэн. Нымкыче рытэнмынэн, вэнлыги ынн'ин мыкэльын нытвак'эн. К'унэче энмэч тъарын' кылгынкэнак н'ырак' паролык гатвален.

Талеко к'утгъи, рымнин туупэн ынкъам нунтымъэв иквъи:

Како вай, Лилик'эй, ынръам тъэрылтэтыркын.

Нак'ам Лилик'эй ымы лёнтаалгылята. Ытлён янра нылгэван'элтатк'эн:

ныргыткук'ин.

Эргыръон'н'огъэ.

Талекона гитэнинэт туупэн ынкъам челгыманэгытъол. К'ырым лыгэнитык ынк'энат игыр ныяанэнат. А'к'айпатын' левалытконан'. Ынан эйминнин челгыманэгытъол ынкъам тэвлянэн. Тан'ак'очеткынка нытвак'эн, нычьэчен'этк'ин. Гыролмакы ытръэч этэлпыкигилгил. Выен нылгэнык'эрык'эн, к'ынур тинтин. Ыяа нывытрэтк'ин эмнун'кин нутэнут. Нак'ам чейвэ а'к'апкэрын'. Ыяа – итык мачынан, ытръэч тылянвык чын'атгыргын а'к'ъэрын' вальын варкын.

Талеко горатвален к'отытвак ынн'ин рынрэ челгыманэгытъол. Ынан

гитэнин йъыйык', кээт ынкъам пытк'ы э'лерэи'. Итык к'эйвэ тэн'у нинэлгык'ин ан'к'ы ынкъам гилгил, ытръэч игыр к'онпы ынык чимгъук нутэск'ын нытвак'эн. Ымы пааэ' выргыргэтык э'йн'эткучьын. К'ынур ман'энайн'ын

нымайын'к'энайн'ын гэвъилин н'утку ынкъам ынк'эната тан'ак'очеткынка гыролмакы.

Кэтъонэнат Талекона нымным, калеткоран, ынин тумгыт. Ынкъам ынк'эната лыгэрарагтын'ын'оэ' ытлён томгэты!

Ынан кэтъонэн ытля. Ытри ытръэч н'ирэргэри нынымытвак'энат. Ынкы вулк'ытвик ытлён лён'пын'ылтэля ытльагты гитлин, ынн'э ытльата нэнарапалёмтэлн'ык'энат школакэн пын'ылтэ. Кэтъонэн тывъё ытльэн: ытлыгын тан'ъоравэтльан, тэн'ивинильын, раквачальын тэленъеп гилчыку. Ынкы еп Талеко ныппыльэв гатвален. Ынан ымы гэмо ытлыгын. «А'мын, вэчьым, ымы гым трараквача. Ытля, вэчьым, тэргатыркын», – чимгъугъи Талеко ынкъам к'ымэк тэргатгъэ.

Люур ыяа йыйыкык льунин увъэлемымрэк'эй. Ынк'эн к'ынур янрагатле нырин'эмъетк'ин. Талеко лыляпыткон'н'оэ', ин'к'ун эвнэчимгъукэ ярагты. Ивкэ а'мын рин'энэн' нырин'эмъетын лымн'э. Ръэнут ынръам? Нэмэ н'анк'эн увпэраэ' ы'ттъыёляк к'ача. К'эглынангэт, вэчьым, галгат. Ытръэч ынрак' ныран'н'ытанат н'анк'о льэлен'кы галгат?

К'ынур рыгынтавъё рэк'окалгын, Талеко тыттэтыск'ычетгъи кааткынык

ынкъам лылятъылын'отагнэты гэтан'н'онэнат увычыт.

«Вынэ к'ырымэнат галгат... Вэчьым, а'мын рин'энэн'эт... Н'ирэк'. Иа'м ынрак' н'ирэк'?».

Пэтле выргыргатын'огъэ типъэйн'эн моторэн. Рин'энэн'эт эк'ылпэ нэймэвк'инэт. Гавыргыргыма ынк'энат ныпкиртылек'инэт.

Талеко кытгынтатгъэ вэтгыск'ыткынэты. Ынрак' к'ынур рэк'э рынвилениин ытлён, ынкъам ытлён пэлк'ынтэтгъи. Талеко чен'ыттэтгъи: ыныкит рин'энэн'эт равакъон'ыт, ынк'энат рэпылк'энн'ыт, мин'кри к'ун гилгил нывытлык'эн!

Лыгэлен'камаграэ', ыныкит рин'энэн'эт ивтылетгъэт. Ынк'энат чивтыл

галягъат ынык гыргоча. Талекона ратчын'аннэн челгыманэгытъол ынкъам мынга тын'ивынинэт рин'энэн'эт амнон'эты.

Н'эрак'авкаврак, рин'энэн'эт гырголятын'огъат. Талеко коргаквъэ, нэмэ

тын'ивынинэт мынга рин'энэн'эт амнон'эты ынкъам иквъи:

– Ыргынан гым наалёмгым! К'эквэтгытык амнон'эты!

Ы'ттъыётльан рин'энэн' рилнилюи' ынкъам амнон'эты эквэтгъи. Н'ирэк'эв рин'энэн' нэмэ кавраэ' ынкъам лыгичивтэтгъи ынкъам рин'эмъетгъи

лыгичымчетэ. Энмэч рин'энэн'эткульын пинтык'этгъи ынкъам мынга левалыткоэ'.

Талеко лыгэкачьараквъэ. Ынан элкылнин ытлён. Ынк'эн гатвален Тымн’эт,

(Плытковач 4 стр.)
С. 4
Талеко ынкъам ынин айылгыкыльэн Лилик’эй
лыгъоравэтльан, рыгъёлявъё рин'энэн'эткук русильэ рин'энэн'эткульэ Томилинына. Игыр Тымн'эт ан'к'агынрыратыльо нитк'ин.

Мытлынча грулмыи' Тымн'эт н'инк'эйык гыргоча. Мытлын'к'авык

грулмык, ръэнут рэрэннин, э'птэ рилнилюи' ынкъам рин'эмъетгъи амнон'эты, тылягырголята.


  • А'мын нытэн'игыт, Тымн'эт! – к'улильэтгъи Талеко гырголягты, чит

левалытконан'ата левалыткоркын Талеко, ытръэч айылгаквъэ.

Талекона у'рэгитэнин рин'эмъетыльын рин'энэн'. Ы'ттъыёлкэн энмэч гэйк'унтэтлин.



  • Э'ми ынрак' Лилик'эй? – иквъи н'инк'эй ынкъам а'йн'авыткон'онэн

ы'ттъык'эк'эй.

Каачыкойпы вытрэтгъи камчалявтык'ай ы'ттъин. Ынк'эн ръилемъетгъи Талекона.

Гэлрачыко нэмэ ныгичивэтк'инэт. Раратъёк кылтычыку гатваленат: манэгран, милгэр, мъэмит, книга, пувтынвэнтэткин валы, тэнн'у лынъё

н'инк'эе.

– К'ыгит, анык'ун, Лилик'эй! Тымн'этына лыги, ръэнут моргынан тэгъен'у мытылгыркын.

Кылтык гатваленат торпанраплякыт, н'ирэк' памъят, налгык'онагтэ ынкъам турлилит. Чама ынкы гатваленат рыркатъол ынкъам мэмылытъол.



  • Нэмэ вай письмо!

Письмогты галгэкоргавлен Талеко, ытлён оратвагъэ авэтгавка о'равэтльак рээн. Письмо-ым – к'ынур о'равэтльан. Нак'ам Лилик'эй ытръэч ныпалёмтэлк'эн, ванэван нывэтгавын. Ынан рывэнтэннин конверт ынкъам ныпылмэръэв йытонэн кэликэл.

«Талеко!


Гым ымы тыетык эмрэнъегтэленн'э гыт. Моргынан вэтык'ун мытрэнъегтэлетгыт. Ынн'э айылгавка. К'эйвэ раёо'ръогъа, вэнлыги ынн'э айылгавка, гынык ымыльо вагыргыкэн варкын. Тымн'эт».

– Валёмэ, Лилик'эй! Ынн'э атэргатка! – иквъи Талеко ынкъам памыткон'н'онэн примус. Примус выргыргын-летыск'ычетгъи. Ымы гитэк н'ылетыльын примус коргын' нынъэлк'ин!

– Чемырот матъяал мынытрилынэт,рэнленн'ыт. Ынк'эн айвэ Томилинына рычымк'этъюунин ынкы керосинъёчгын.

Талекона ромакавын'н'онэнат чемырот ынкъам люур рыпэт аан'катгъэ.

Чемырочыко нытвак'эн к'ынур ынык кэлиныгйивэтыльин метр. Ынан пиринин ынк'эн ынкъам рытэнмынэн чьомыткын метрыкэн тэнмычьык туупэк.


  • Ръэнут ынръам?

Талекона маленэнат лылет ынкъам нэмэ гитэнин. Вытлыгыргын гилгилин к'ликкин ыннэн парол сантиметрыт... Рин'энэн' мэчынкы нъывакъоа'н.

Примус нынлетк'ин. Чайкок ы'льыле йыръыльын къавалык нытвак'эн.

Талекона нунтымъэв нинэнрык'ин метр. Н'аргын ныгтыйгатк'эн ынкъам кытыйгын нэнавалёмк'эн Талекона.

Вулк'ытвик выятлёэ'. К'ынур э'йн'эткучьын нык'оляк'эн кытыйгын

кэйгин'ык гилчыку. Емгымгыгыргын гилчыку. Ымы гынникыт натчык'энат

ынн'энвыятлёк.

К'олягыргын кытыйгэн ныкэнтэтк'ин гэлрачыко.


  • Мури авнантока мынинмык, Лилик'эй, – иквъи Талеко нунтымъэв. –

Юрэк' мытрантымн'эвн'ын мургин яран'ы. Мури мытраралкотва маляттагнэты.

Ытлён нонмъав выентогъэ ынкъам чимгъугъи: «Кытыйга, вэчьым,

рэнъэк'эрэвн'ынин вэтгыск'ын»...

Управленияк сельскакэн хозяйствэн
Ынн'ытэк' Анадырык гумэкэтлинэт директортэ хозяйствэн Чукоткакэн, эрмэт управлениен агропромышленныкэн комплексэн, микырык вэтгаво гэлгылинэт к'орагынрэтгыргын, ан'к'агыннэгн'ыттыгыргын, к'утти отраслят, э'митлёнат эн'ъэлю лын'ыркынинэт правительствота Чукоткакэн автономныкэн округэн.

Умэкэтыльэ мыквэтгаво гэлгылинэт энъататгыргыт к'орагынрэткэн 2004 гивик, гэныгйивэтлинэт вальыт эвматгыргыт, гантэнмыленат кыляёно н'отк'окэн 2005 гивик мигчитлык'ылти тан'ынолвавынво авынотрасль сельскакэн хозяйствэн – к'орагынрэтгыргын. Игыр Чукоткак гынритыркыт к'ымэк 136 тысяч к'аат. Инъэтэтычьу хозяйствоткойпы округэн итыркыт, гатвылен докладыльа эрмэтэ Управлениен сельскакэн хозяйствэн Виктор Подгайныйына, сельхозпредприятият «Канчаланский», «Имени Первого Ревкома Чукотки», «Певек», «Пионер», «Амгуэма», «Кэпэр».

Кытъаткэ-ым, умэкэтыльыт гивлинэт, панэна еп мачымыльо хозяйствоткок к'итпу люнтэн'ылгэ нэнтыркын тан'алвыльын'гыргын ымгэвэн'эт, тымн'энн'эн ынк'эн мигчир нэнлеркын чымк'ык н'элвыльыльэ. Мыкэтыркыт к'аат, ытръэч-ым ынк'энат лёнтан'пэрата итыркыт, панэна еп нычимык'инэт. Нымкык'ин акавкэтгыргыт гатвыленат омакатынвык ан'к'агыннэгн'ыттыгыргыгъет – тъэръэв охотникыт манэмынгыкватыркыт, нырулк'инэт ыргинэт яанан'ат гыннигн'ыттыкин. Лымн'э ачынтэ хозяйстворгэн государствогты еп варкыт, энмэч мыкэтгъэт. Специалистат ынкъам эрмэт хозяйствоткокэн тъэрылтэтыркыт, ынпэвыркыт, н'энъян-ым еп эйгулеткыльин ынн'инмигчирык. Итык-ым мигчитльэт агропромышленныкэн комплексэн округэн ынн'атал к'эглынангэт к'итпэквъэт, титэ ыргин рэнъатанн'ыгыргыт нэмык'эй эн'ъэлю нэлгыркынэт округкэн эрмэрык.

Иван О'мрувъе.


Тагазенн'ыльыт – администрацияЧукоткакэн автономныкэн округэн

ынкъам редакция газетэн «Крайнии Север»

Гэтэйкылин Такален’ынвык «Крайний Север»

Тагазенн'ыльын Иван О'мрувъе

Тайкыёттэ 998. Рывъёльавъё 8.
Чукоткакэн автономныкэн округ



Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет