Мургни Нутэнут


«Ыяакэн Эйгысӄын» № 3 (26), 26 мартык 2004 г



жүктеу 1.94 Mb.
бет7/11
Дата22.02.2019
өлшемі1.94 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

«Ыяакэн Эйгысӄын» № 3 (26), 26 мартык 2004 г.

Тайкыё газетак «Крайний Север»


С. 1
Лыгъоравэтльэн лымн’ылтэ ынкъам тэлен’кин тывъёттэ
Лымн'ылтэ гантомгавленат талян'кэнаткогыргэпы. Вулк'ытвик айвэрэнн'эт, пан'ъэвн'ытома тылятомгэты, пынлёльэты ынпыянва гатва тэлен'кин вагыргын. Тэлен'-ым нак'ам йык'к'эй ныкалевэтгавынат эвытлым ы'нпалёмтэлын вэтгавъёлгын. Ытръэч гавалёма пын'ыл эвытлым талян'кэнаткогыргын.

К'элюк'-ым, к'утти о'равэтльат гагтийголятленат пын'ылтэлык. К'утырык-ым, пытк'ытвыма пытк'ыгэчевкы наратвыркын валёмъё пын'ыл. К'ол нитк'ин, к'ынвэр-ым тыляалван' нынъэлк'ин кытооркэн тывъё, к'оныръым к'утырык мын'алёянва тумгыт нэрэтэмъюн'ыркынэт, нэръыръунтыркынэт тылянвэтгавытвэва ымы гынникк'эгти, галгат, тын'эчьыт. Тыленымкэвэ, тыленрин'эвэ, тыленйык'эвэ. Талян'кэнаткогыргын лымн'ылё нынъэлк'ин.

Лымн'ылномакавма Анадыркэн районгыпы тынвэтгаватынат Рултын'э,

Товток', Тымн'эн'авычгын. Лымн'ылыйгот рытык ытри янор нивк'инэт: «Гым-ым итык эйгулеткыльигым лымн'ылык. Ытръэч талян'вагыргын гымнан гайман'эн тратвын'ын». Нинивигым: «Вынэ колё. Ымы ынк'эн гымнан пэгчин'у нинэлгигым».

Лымынн'энвагыргэпы гатомгатленат лымн'ылтэ: 1) мин'кыри гатомгатлен вагыргын, 2) мин'кыри гэнрултэтлин а'к'авагыргын, 3) гынникыт – ватомгыт о'равэтльэн, 4) эн'эн'ыльыт, гыттэпычьыт, 5)мин'кыри гамаравленат вараттэ ынкъам к'утти.

Лыгэн-ым гатвылен лымынн'ин нутэкин вагыргын. Эмнун'ыльэ – эмнун', ан'к'альа – ан'к'ы, рэмкынутэльэ – рэмкын, эвыр-ым гэръэлетэ рэмкын

– ымы ныръэлетк'инэт лымн'ылтэ.

Лымн'ылгыпы мытэлкылыркын талян'вагыргын морыкваратыргэн, мытыгъюлетыркын тэнчимгъук, тэлен'кинэмил ы'лгу мытылгыркынэт гынникыт, мытыгъюлетыркын, мин'кыри итыльылк'ылмури эпаръама, мин'кыри вальылк'ылморэ. Йъарат-ым лымн'ылгыпы мытыгъюлетыркын мургин йилиил.

Лымн'ылтэ – ынк'эн мургин гаймычьыт, мургин талян'вагыргын, мургин елытэнмычьын. Ынкъам моргынан кыткоргаво мытылгыркынэт ымыльо о'равэтльат, микынти игыр лымн'ылномакавыркыт. Пытк'ымайын'кы-ым коргаво лымн'ылномакавыльыт кытооркэнат.

Ынк'энырык рээн Лев Васильевич Беликов, Петр Яковлевич Скорик, Иннокентий Степанович Вдовин, Владилен Вячеславович Леонтьев, Петр Иванович Йын'энлик'эй, Василий Васильевич Ятгыргын, Иван Васильевич Поломошнов, Маргарита Константиновна Так'ъак'ав ынкъам к'утти.

Антонина Кымъытваал, поэтесса, г. Магадан
***
Лыгъоравэтльаваратэн вагыргын гамголен лыгитэленъеп. И.С.Вдовинына, Н.Н.Диковына ынкъам к'утырык кэлигйит, энмэн, еп к'ымэк н'ырак' тысячат гивин'итти яалегты, лыгъоравэтльэн ы'ттъыютльэт энмэч нылвэн'ыттык'инэт эмнун'кы тин'урэ ынкъам пойга. Ынкэтэгнык лыгъоравэтльат ытръэч ылвэгилитэ гэегтэтлинэт. Ынк'эн ылвагэлегыргын гатвылен лыгэмыглымн'ылык.

Ынк'оры-ым чымк'ык ылвэгилильыт ымы ныпкирк'инэт ан'к'ачормэты.

Ынкы ыргынан ныльук'инэт тэлен'кинэт айванальыт. Айванальыт-ым, энмэн, энмэч пытк'ыталян'ын' ганымытваленат ынкы, ан'к'ачормыеквэк. Ытри

энмэч гэгъюлетлинэт ы'твыткук ынкъам ивиник. Ырык энмэч нытвак'энат

лыгъытвыт ынкъам и'нныпъит, яаёттэ рыркан'ыттыма. Ылвэн' ыттыльыт

лыгъоравэтльат элек нан'к'ачорматк'энат ынкъам тылегъюлетэ нитк'инэт

мэмылн'ыттык чама рыркан'ыттык...

Ынанъыттъыёл лыгъоравэтльэн лымн'ылтэ ынкъам талян'вагыргыт ганомакавын'н'оленат Владимир Германович Богоразына (1865-1936). Лыгъоравэтльалымн'ылтэ гымнан гапалёмтэтленат ынкъам гэкэлилинэт мэгчеранма кэлиныгйивэтыльу Чукоткак. Галымн'ытленат гымыкы –Рэнтыгыргын, Тэгрынкээв, Гэмавъе, Тъэюттъын ынкъам Э'левги (Уваляйпы), Ы'ттъувйи ынкъам К'эргынто (Мытк'овляйпы), Амос, Чымкы ынкъам Ръалн'ыто (Четпокагыргэпы), Выквульын (Алк'атваамгыпы), Ёлгын (Ван'к'арэмайпы).

Л. В. Беликов, калейпы «Лымн'ылтэ».
Сегодня в номере:

А. Кымытваль, Л. Беликов. Чукотские сказки и предания –1 с.

Рассказывают сказки и легенды Тынэтэгын, Антонина Кымытваль, Юрий Рытхэу и Лев Беликов – 2, 3, 4 с.
С. 2
Рачвын’ыльыт
Пипик'ылгык'эе нинэлк'ырирк'ин мэлёталгын. Энмэн-ым ынанэнъычьын гэмгэгынникык мэлёталгын. Пипик'ылгык'эй нивк'ин:


  • Эвыр тырэльун'ын мэлёталгын, эвын мынрачвын'авын!

Пипик'ылгык'эе льунин мэлёталгын, э'йн'эвнин:

  • Мэй, к'ыетги!

Мэлёталгын к'ытгъи. Пипик'ылгык'эе ивнин:

  • Ръапын'ыл?

  • А'м уйн'э.

Милютэтэ ивнин:

  • Гынин-ым ръапын'ыл?

Пипик'ылгык'эе татлыгнэн:

– А'м ытръэч гым нычимгъуйгым, ивкэ н'ирэмури мынрачвын'. Ымыльо гымнан льоо нивк'ин: «Мэлёталгын колё нинъык'ин!». И'ны нивк'ин, кэйн'ын, ымы-ым к'утти нивк'инэт. Милютэтэ татлыгнэн:

– Ии, итык к'эйвэ, тэнъеп микынэ энапэчайвыка инэнтыркын. Ымы-ым гынан к'ырым к'энапэчайвыгэ, еп акванма трапэлягыт!

Пипик'ылгык'эе ивнин:



  • Китак'ун-ым мынрачвын'! Н'аанк'эн н'аан маёлгын мынкавран!

Рачвын'гъат. Пипик'ылгык'эй акватэты янотгъэ. Ытлён лыгэн турэквэтэ тымкыгэн'кы пирк'ыск'ычетгъи. Мэлёталгын-ым кавранвэты нылгийк'ыръилек'ин, нивк'ин:

  • Этъым энапэлягъэ, эмрэк'у-ым э'ми, тынтымн'эвын!

Пипик'ылгын-ым лыгэн пэрк'ынвэпы пэлк'ынтэтгъи ванвэты, ынк'оа'тчан'н'онэн мэлёталгын.

Мэлёталгын тан'к'онпы гэйк'ыръилелин. Эчги мэлёталгын пыкэрын'н'огъэ, пипик'ылгык'эе тэнн'у рытчынин:



  • А-а-а-а-а! Эмпамэлёталгын, эмимпэтэ рыпэт йыкыргын раан'кавнэн!

Пыкиргъи мэлёталгын, гэлгипэн'ъивэтлин. Иквъи:

  • Колё, мэй, ынн'атал-ым тыпэн'ъивэтык!

Пипик'ылгык'эе нинивк'ин:

– А'мын вэнъым к'оныры нимпэйгыт! Еп турэквэтэ тыгалягыт, к'эйвэ галян'н'ок тиквыт: «Вай, вай, тыгаляркынэгыт!». Вэнлыги эналваквъэ галявэрэн'кы.

Милютэтэ ивнин:


  • Э'тки, чамъам трапэчайвыгыт, опопы ратанн'авнэн!

Пипик'ылгык'эе ивнин:

– Ии, э'тки нимпэйгыт, к'ырым к'энапэчайвыгэ. Опопы ратанн'авнэн к'ырак'атык!

(Тын'этэгын, «Чавчывэн лымн'ылтэ», Магадан, 1959).
Урэйылк'ыльын
О'равэтльа рырынгиивнин кэйн'ын. Ынан ивнин:

– Етти!


– Ии!

Кэйн'э пынлёнэн:

– Ръапын'ыл?

О'равэтльа татлыгнэн:

– А'м уйн'э. Гынин-ым ръапын'ыл?

Кэйн'э татлыгнэн:

– А'м ытръэч пэтле трэйылк'этгъэ. Мин'кыри к'ун пэтле ръылетгъэ.

О' равэтльа пынлёнэн:

– Титэ рэгъеквъэ?

– Гырокы.

О'равэтльа ивнин:

– Ынк'эн игыр рэйылк'этгъэ ынкъам вытку гырокы рэгъеквъэ?

– Ии, к'элюк'-ым гым ымльалян'эт ныйылк'этигым.

О'равэтльа ивнин:

– О'тчой, мэй, ынн'атал-ым нурэйылк'этигыт! Гым ытръэч ныкитэ ныйылк'этигым, эргыръок-ым ныгъевигым. Гыт-ым к'ынур въильигыт – ымльалян'эт ныйылк'этигыт!

Кэйн'ын урэйылк'ык курык н'ыркычаквъэ, льонатчын'атэты эквэтгъи.

(Тын'этэгын, «Чавчывэн лымн'ылтэ», Магадан, 1959).
С. 3
Н'эвыск'эт

Ганымытвален к'лявыл лымыльын. Ынан к'ол н'эвъэн к'онпын' нэнатачайвэвык'эн, лыгэн колё э'к'у. Ынн'инн'эвыск'этин ытлыгын энаральо нитк'ин. Ыныкит ырык вальын нэнайъок'эн, ымы ытлыгын нэнатачайвэвык'эн.

К'ынвэр к'ол итгъи авэтывак' нотагты эквэтгъи ынк'эн н'эвъэн. О'тчой гэлелин. К'ынвэр эплеккэ нъэлгъи. Тымн'эрак'а э'левчиннинэт гыткат, аёпкэгты. Како вай ральогъэ. Рэск'иквъи – эвын амран. Нак'ам ук'к'эмэчыку-ым к'орааръат ынкъам ыпалгын. Нивк'ин:


  • А'мын ивкэ мык'амэтваркын! Вынэ мачынан мык'амэтвагъак.

Эръэтъул пиринин, ынкы рылгывинвэтгъи ыпалгык, к'амэтвагъэ. Чен'эр-ым рунин! Аплёратвака-ым н'авэтын етгъи. Кавральатэты раск'эвын вальын. Лыгэн эчги к'эргытагнык нъэлгъи – лыгэн ээкэтойн'ыпылвэльыт. Н'авэтын раск'эвма к'олентогъэ:

– Како гым эмлейвыткутэ, к'ынвэр-ым яран'ы рэк'э раск'эвынво лыгнин,

нак'ам колё ныткэк'эн!

Люур льунин ынкы н'эвыск'эт вэтчатвальын. Рыпэт гатэргатлен, егыт льук. Эк'ылпэ рыплягтаннэн-ым, равэръэпаннэн. Колё к'амэтвайгот рыннин, к'амэтвагъэ. К'эмиплыткульын-ым ивнин:

– Кита рай чейвыткульыт к'ыёпатгынат, к'ыгитэгынэт н'айын'к'ачагты, егтылельыт к'ыльугынэт.

Н'ытогъэ. Лылепыткуск'иквъи. Эвын н'ирэк' и'гыт нытэгрэттылек'инэт.

Рэск'ивкы иквъи:

– Н'ирэк'-ым рай алван' нылек'инэт.



  • Ынк'энат. Эты лыгэн эюргымтэк'эткэ ринн'ыт? А'мын тыттэн'эт

А'тчан'н'огъат. Пыкиргъэт. Чоттагнык иръытвыгъэт. Нын'ынван'эк'энат раск'эвтыляма:

– А'мын мургин ытльайн'ын лейвыткутэ! К'эйн'ун нылейвыткук'ин! Рэк'э яран'ы гатален! Колё а'к'аткэгъэ чоттагын, рэлкун!

Рэск'иквъэт. Эвын йык'к'ай н'ирэк' а'ачекыт – гэйичьэмэ.

Ытльата ивнинэт:



  • Вынэ ынн'э эюргымтэк'эткэ! Лыгэн торыкы тэнагнатватык.

Мэлеквъэт. Нэлгыгъэн гэйичьэмэ ынк'эн н'эвыск'эт. Лыгэтан'авэръэпыгъат. Янот-ым ытлыгыт намн'ылёнат, эты рыльататъёлк'ыл. Н'эвыск'этэ ивнинэт:

– А'м вынэ ынн'э инэнльэтэткэ! Лыгэнитык наранмынтык.

– Мачынан ы'нынмымык, вэнлыги мынылк'ынмык, мынэйвэт, мынтэкичгынльэтэнмык.

Н'ирэӄ' аймакыт нэйн'энэт орвыткынык, ынкы-ым ымы ынк'эн н'эвъэн нэноматын. Нъэмэтгъэн, нэнэквэтэвын. Пыкиргъэт. Эвын э'к'ъувэк'уч нымн'ик'ин. К'ол-ым н'эвъэн ынкы нытвак'эн.

Рэск'иквъэт к'олерак. Колё гувилинэт, гагтык'амэтваленат. Нак'ам ынкъам ейвэлк'эй нытвак'эн. Лыгэн мэск'ээк'ын вак мальатав ынк'эн ейвэлк'эй нивк'ин:

– Тъаляён'н'ок.

– Ынкы лыгэн к'ъаляёркын! Ынн'э антока!

– Вынэ э'тки чамъам ынкы тыръаляёгъа! Э'тки чамъ-ам чоттагнык!

– Аны рэлку к'ъаляёгэ!

– Вынэ э'тки к'ырым!

К'ынвэр н'ан н'ытогъэ. Лыгэн н'ытонан'о пынлятгъэ армачьырагты. Лыгэн вэтчата гэрэск'ивлин пын'ытльан:

– Э, вынэ к'ытэнйылк'этыркынитык! Рай н'эвъэн гэныпкирэтлин. Н'эранъоравэтльата гаматален. Ынн'атал-ым тэн'эвиръыльу гэтчылин!

Виин рай нывакъочычак'эн, н'эвъэн нинивк'ин:


  • К'ыгтыгынат вынэ! Мынк'легратайкавмык!

А'мын-ым вынэ нагтынат. Лыгэн рэск'ивык ивнинэт:

  • Энмэн рай нык'ылегратайкавынат рэмкыльыт.

  • Вынэ эгъюлеткыльымури к'легратайкавык!

  • Ынан нэрэнинъэйвын'ытык!

Ытлен'и ынинэльэ нинивк'ин:

  • Мынылк'ынмык!

Н'эвъэнэ нинивк'инэт:

  • Ынн'э элк'ыткэ! Энмэч мынэквэнмык!

  • Вынэ ымыльо мынылк'ынмык! Ымы гыт к'ылк'ытги!

К'ынвэт-ым э'рыкут э'нк'этыльын нэнльэтэтын ы'вак'очрагты. Рэгъэт. Кынмароск'ыткынык вакъогъат. Колё нытайкавтэнмавк'эн эрмэчьын, нын'элгынток'эн. Ивнинэт:

  • Таа'м вынэ! Ипэ микынэ янор рэнапэнрыгъа?!

Ытлен'и ивнин:

  • Гынан к'ыпэнрыгын!

  • Гынан!

Ынпычьын иквъи:

–А'м эйгулеткыльигым-ым! Вэлер мыетык.

К'лявыля н'илгэннин чиниткин увик ынкъам н'илгэ пынрынэн ынк'эн. Н'илгэннин.

– Э-э! Вынэ к'инэймитги н'элгэпы, гымнан-ым гыт! Н'отк'оры вай! Ээ!!

Н'илгын нытымлытыляк'эн, тылегылгычыкутэ. Въигъи эрмэчьын.

Ынк'оры кынмайпы н'ытогъат, ръилеквэтгъэт, мытлынча э'гык'ъолягъат мэн'к'о: к'элюк'-ым тэгинн'этгъэт и'гыт ынк'эн! Н'эвыск'эт к'онпын' ырыгрээн нъэлгъи, нэлгыгъэн.

Ытръэч.

(Антонина Кымъытваал, «Лыгъоравэтльэн лымн'ылтэ», Магадан, 1987)


С. 4
...Ръэвыт нылек'инэт выргыргыръогты, к'ынур нытрак'эн н'эргэркин а'ратыльын чьымимыл.

– Ытри морыкы винрэтыск'ивыркыт! – аммайн'ыкоргава нык'улильэтк'ин а'ачек. – Морыкы тылеркыт мургинэт йичьэмиттумгыт!Эвъим ынпы-Н'аав к'эглынангэт нивк'ин – ръэвыт мургинэт лыгичычеткинэт йичьэмиттумгыт!

Эн'унэ пыгпыгыт тан'рытрэлнэнат, амрагырголянн'а мимлыгйит, ынкы-ым ымы льунинэт ръэвыт. Ытри нылек'инэт к'ынур лымн'ылкэнат тан'пэраы'твыт – тан'ранъав!

Евъэгыргын ытри мычвынатгыргын гэръэлетлинэт к'элелвынчыку Эн'ун. Ытлён мин'кри этъопэл итык? Нытайын'к'эн-ым н'ан энкуврэтэвкэ рытык эвын кыляёлк'ыл вагыргытэнмычьын. К'оныры-ым микынэ ынн'ин иткыльинэт нэрэтэнымчен'н'ынэт? Э'митри эвынгыттэпычьыт ан'к'альываратэн?

Аймавын'н'ок, ръэвыт марынран' нынъэлк'инэт тылек, лыгэн-ым йикилю нылгык'инэт о'равэтльат. Накамлелтанат раквачальыт, ынк'оры нэнэквэтэвынэт чинит рылетэ ан'к'ачормэты.

Гыннигн'ыттыльыт ымчаакай ныратван'к'энат анан'ъачавкэгты ръэвыт.

Вай-ым энмэч тан'алкылын' нъэлгъэт ярат, н'ылынтольыт гырголягты.

Ръэвыт нывилгъэт эйычгичурмык рымагты.

Ан'к'ачормык нытвэтчатвак'энат о'равэтльат ынкъам энэчгытэты

ныгитэк'инэт ынанынн'эн пыкитльэт чиниткинэт нутэтумгыт, к'эйвэ лыгэрочгыпыльыт, вачак'-ым ытръэттэгын лыгэкоргычьатыльыт, ин'к'ун ынн'ин люн'ывъитэ итгъэт, егтэтлекы пэлятгъат...

(Юрий Рытгэв, «Игыркинэт лымн'ылтэ», Магадан, 1983).
Ныпытлин'к'ин ейвэлк'эй

Энмэн, ынк'эн гатвален Мэчигмэльын. Ынинэт чит тъэркинэт к'орат

гатваленат. Эмиткэтэ гэнымкэвлинэт чавчывайпы. Энмэн ынк'эн эрмэчьын

ымыльорык айылго нылгык'ин. Ынкъам эмиткэтэ гагаймычьавлен. Лыгэн вытрын' к'онпы нытвак'эн. Ымын' ынин мигчитльэт гатваленат.

Ынкъам к'олечавчывак ейвэлк'эй нытвак'эн н'эвмиргык'эйык ымын'

миргык'эйык рээн. Ынкыри тын'ивынинэт мигчитльэт эрмэчьэ. Ынк'энат

лыгэн'ъочьо гатваленат. К'ытлыги, ынк'эн ейвэлк'эй пытк'ылым нэрмэк'ин, нак'ам винвэкин.

Люур пыкиргъэт мигчитльэмкын. Ынпыначгык'ая пынлёнэнат:



  • Рэк'ыркынитык?

Люур к'ол иквъи:

  • Нэмэ эрмэчьэ нэнн'ивымык.

Пынлёнэнат:

– Рак'эты?

– К'орагты.

Ыргин ытръэч мытлын'эн к'орат гатваленат. Ынпыначгык'ая ивнин:

– Чик'к'ырым! Мачынан нармайпыгъан, мачынан ы'нынмыткомык! К'иквыткы ынн'ин!

Люур к'ол иквъи:

Вынэ мури наранмыткомык, уйн'э вальыморэ. Вэлер мытлын'эн мынынрагтатын к'орат.

Ынпыначгык'ая ивнин:

– Вынэ мургин ытръэч мытлын'эн к'орат варкыт. Аръаля к'ырым мылпынрытык! Мачынан ныетын ынанчинит! К'иквыткы ынн'ин! Ваа!

Эквэтгъэт мигчитльэт. Ынпыначгык'ая ивнин ейвэл:

– Ытлён гыт ытръэч гыллик'эву итыркын гымык, к'ырым к'ывирин'ыткуги эрмэчьэ энэвнаёморэ к'ората!

Люур ейвэлк'эй иквъи:



  • К'ырым итык мури ы'нк'ораэнэвнамык. Мэчынкы тырэнтэйкэвн'ын.

Люур эргатык волк'ытвэгты ининигъэт. Нъэмэтк'ин эрмэчьын орвыткынык. Иквъи ынпыначгык'ай:

–Вынэ н'отын' етгъи эрмэчьын!А'тав к'ытэнмаквэ!

Ейвэлк'эй тэнмаквъэ. Пыкиргъэт, эрмэчьын э'мэтэ нынтык'ин. Иквъи

эрмэчьын:

– Э'ми к'орат тургин? К'оро к'инэйылгытык, эк'ылпэ вынэ! Ынпыначгык'ай иквъи:


  • Чик'к'ырым мыйылгыт, к'эйвэ эрмэчьу ритгъэ!

Люур армайпыгъэ, к'утгъи орвэрпы. Эчги ынпыначгык'ай пириркынин, люур ейвэлк'эй н'ытоск'ычатгъэ. Ивнин:

  • Ынръам рырэк'эвыркын?

Эрмэчьэ ынръам ейвэлк'эй пэнрынэн. Аны ымъылён'эт гэтэйкэвлинэт, к'ынвэр вулк'ытвигъи. Тэркырама эрмэчьин мынгык'ач мыленин. Вэнлыги ынн'ин нылек'инэт. Ынръам к'ачакэн мыленин мынгылгын. Эрмэчьын иквъи:

  • А'мын ратанн'авн'эн! Ынан к'ората мылпынрытык!

  • Вынэ итык амк'ората тъэркин!

  • Ынан чама нэлгэ.

  • Вынэ, тъэркин!

  • Чама ынпычьын н'ээкык н'эвъэну к'ылгыгын.

  • Вынэ, тъэркин!

  • Ынан гымык эрму к'ынъэлги.

– Ии, эрму тритгъэ гым гынык. Энмэч н'отк'энат ынпыначгык'агтэ мыривлынэт.

Ытръэч лымн'ыл. Ынн'ин вальыт тэленъепкинэт эрмэчьыт.

(Лев Беликов, «Лымн'ылтэ», Магадан, 1979).

Виилыгтыт Михаил Гермашовын ынкъам Иван О'мрувъен.


Тагазенн'ыльыт – администрация Чукоткакэн автономныкэн округэн ынкъам редакция газетэн «Крайний Север»

Гэтэйкылин Такаленынвык «Крайний Север»

Тагазенн'ыльын Иван О’мрувъе

Тайкыёттэ 998. Рывъёльавъё 3.


Чукоткакэн автономныкэн округ

«Ыяакэн Эйгысӄын» № 6 (20), 15 августак 2003 г.

Тайкыё газетак «Крайний Север»

Анонс: номер полностью посвящен творчеству первого чукотского профессионального поэта Виктора Кеулькута
С. 1
Кэвылк’ут
Виктор Григорьевич Кевылк’ут, ы'ттъыёлкэн чукоткакэн профессиональныкэн поэт , гъурэтлин 15 январык 1929 гивик ялгынма Туманскыкэн эмнун'кы ройыръык к'орагынрэтыльэн, ынк'оры гыннигн'ыттыльин А'лянон. Ытля ынин Н'эвъыттъын'э гэпэлк'этлин 1949 гивик. Кэвылк'ут гэкэлиткулин н'ирэнгивикин калеткорак гыюлмигчитльин колхозык ынкъам кытэ гитлин зоотехнико. Пограничнико гитлин Провиденияк. 1954 гивик гэнъэтлин литсотруднико газетак «Советкэн Чукотка». Ынн'ингивик тэн'вытку гакалейпатлен ынин стихотворение. 1955 гивик стихыт Виктор Кэвылк'утын, вальэн Н'ырок'ав Ымсоюзкэн омакатынвык н'иныльин литераторэн, елыльатъёттэ В.Сергеевына, Л.Соловьевана ынкъам Н.Старшиновына, гакалейпатленат «Литературная газетак», к'утти москвакэнат журналык. 1957 гивик ытлён нэмэ гатвален Москвак делегато Ыннанмытлын'к'ав Ымнотаеквэкэн фестивалык н'иныльин ынкъам студентэн.

1958 гивик Магаданкэн такниган'ынвык гэтэйкылин ы'ттъыёлкэн кэликэл Виктор Кэвылк'утын «Моя Чукотка» («Гымнин Чукотка») русильин ынкъам лыгъоравэтльэн йилымил.

Н'ирэк'эв кэликэл «Пусть стоит мороз» гэтэйкылин Москвак нэмык'эй ынн'ингивик. 1959 гивик поэт гэнъэтлин члено Союзэн писателен СССР. Гаялгытлен Магаданэты, мин'кы гамэгчерымголен редакторо-йилыльэтыльу Магаданкэн такниган'ынвык. 1961-1963 гивиткун'ит Кэвылк'ут гэкэлиткулин

Высшие литературныкэн курсык Союзэн писателен Москвак.

Гэчевкы вальыт стихыт ВикторКэвылк'утын, нэкэм тайкыёттэ мык'ыльэты, нананагты. Н'утингивик нъэлгъэт 40 гивин'итти палк'аттагнэпы Кэвылк'ут. Ытлён уйн'э гэнъэтлин Ленинградык 9 июнык 1963 гивик, 34 элен'итыльу. Игыркин номерык приложениен мыткалейпатыркынат тайкыёттэ Виктор Кэвылк'утынэ стихыт.

Иван О'мрувъе


К'ырым мывэннэтык
Ыяагты к'ытыльигым

Нанъотавыркынэгым,

Нак'ам н'ээккэк'эгтумгыт

Ваннагыргыт лейвыльыт.

К'элюк'-ым еп ныппылюйгым,

Опопы лыгэн ынн'ин.

Ытри нывичвэтыркынэт,

Гым-ым н'утку мытваркын.

Гымык варкыт а'лёчелгын

Ынкъам к'эплык'эй.

Ынк'эната ырыкы гым

К'ырым мывэннэтык.

Гэчевкы трувичвэтыркын,

Кэйн'ык'эй тырэнъюркын.

А'лёчелгын транвакъовн'ын,

Милютэк'эй транатчьавн'ын.


Мэтивэтыльын
Эвин'ан игыр рэнъюгъэ?

Мачтанн'авэты нивк'ин,

Лыгэн-ым матэвэты

Ынпыначгын рэмкыльын.

Ынк'эн-ым нэнамн'ылёк'эн

Ёрочыко омръольын

Н'инк'эй рыётэнмавыльын

Айвэчгыръогты эвын.

Н'инк'эй лёнтатлын'ыткольын

Ынык пынлёткольэты,

Ытлён лыгэн ныгагчавк'эн

Эк'ылпэ н'алвыльэты.

Унтымэквъи ынпыначгын

Гынмыл мэтивэтыльын,

Вытку льук н'ытотыляльын

Омэръыльын рыюльын.

Н'инк'эю ынин вагыргын

Этъым ынан кэтъонэн,

Эмрэк'у чемгъотван'н'ольын

Авъеткынка гэнъэтлин.

Ныппыльэв к'аантагыргын,

Чьэчен'кы рыёгыргын,

Эйылк'ыкэ ратван'гыргын...

Ымкэтъота гэнтылин.

Нэкэм ынанъыттъыёлкэн

Тэргатгыргын н'элвыльык,

Рак'аанлен'кы лывавкэн

Гырольанма эргынкэк.

Ынкъам к'ынур нинэгитэк'ин

Н'алвыльэты тылельын,

Мэтиву лынъё игыткин

Ынин рыюлк'ытыльын

Энмэч нинэтэнк'итпын'к'ин

Эмк'элелвынэ н'инк'эй.

Эргыпйъэлгык типъэйн'эльын,

К'утыргымил нэмык'эй.

Ынн'ин майн'ъоравэтльамэл

Ынан нэнантэнмавк'эн.

Ытлён турмэйн'эттылельын,

Кувчемгъонн'атыляльын.


С. 2
Пылчимгъульын
Н'инк'эе нынван'эвк'эн

Эвылыэ'лгымагляльын,

Кэлиткуск'ивыльырык

Ун'элеквэтыльын.

Вэтык'ун к'рак'атыльыт

Калеёчгэмтэльыт.

Нырэн'элк'ивн'ык'инэт

Ынпыначгэн орвык.

Нытаалгылыткок'эн

Вэчык'олентогты,

Ынпыначгын магляльын

Ран'алк'эвн'ыльэты.

Кытъаткэ н'элк'ивыльыт

Н'ычвынгэтаёттэ.

Н'ыпэйгут люн'ынтыльыт

К'ынвэр йын'аёттэ.

Ынк'эн-ым ынпыначгын

Эвльэлгымагляльын,

Н'инк'эйык йын'эткульын

Этъым пылчимгъульын..


Чинит траплягты
«К'оро гымнинэт плекыт,

Ыммэмэй, эк'ылпэ.

Игыр гым гымнанчинит

Ынн'атал траплягты».

Ынкъам чинит плягтыльын

Эк'ылпэ н'ытогъэ.

Гытгылгэты к'ытыльын

Томгынайпы тагъэ.

Тымкыткойпы тыляма,

Ынрак' итъунтэтгъи,

Ытлён пыниттурэгъи,

Чинит пынитыльын.

Тымкыткынык вакъогъэ

Ынкъам вай эвын'н'огъэ:

«Тыттэн'эт вэчыгыргын,

«тылечьын» чимэтгъи.

Эк'ылпэ мынтэнкэвн'ын,

К'ынвэр рагтийгыръо».

Ытлён гъомрылпынэтлен,

Гытгэты гэпкитлин.

А'лян'н'алгын ганмылен,

Унъэлю гэлгылин.


Альогтыкватка
Экык рыюлк'ытыльын

Ытльата нинивк'ин:

«А'тав альовтыкватка,

Кытк'эралгатыркын,

Элпыниттурэкэ.

Олвытвака к'ытваркын,

Ынн'э эйылк'эткэ.

Лыги гынан к'ылгыркын,

Кытийгэн вагыргын,

Киткит райылк'ын'ын'ок

Эмнильэтыткульын.

Гэмо элгыкэ н'элвыл

Амманан'атыльын.

Нэкэм ван'н'ок турпин'ъыч

Эвыргыргыкыльин.
Энанмытатыльын
Н'ирэк' н'ээккэк'эгти

Гытгак к'этын'н'ок,

Мъэк'имылк'эйык к'ача

Мъэтипъэйн'эркыт.

К'утынэ вай мык'ычьэ

Чиниткин ынин

Выльинтывэчгын, аны

Нинэнмэткук'ин.

Нак'ам выльинтывэчгын

Элгын' люгнъэлыльын,

Йъэлыги пытк'ычарэн'

Гэтчылин ытлён.

К'ынвэр-ым рыпаавнэн

Ынкъам питтынин.

Ынк'о тэн'ынчымк'эннин

Кытчарэйпыльын.


Оонъынтальыт
Н'инк'эй оонъынтальын,

Кукэк'эйн'ынрыльын,

Иннук'эйык пыкирык

Камлелы лылепгъи:

«Какомэй, мэн'к'о мымгок

Оонъыгыркэмгок!

Ипэ э'ми уунъыт

Атлягпэран' варкыт?»

Ынн'ин ытлён ивыльын

Тумгынынэ валёмнэн,

Ынкъам гагчеты йъонэн

Уунъыгийнрэльын.

– К'эглынангэт а'мын, мэй!

Мэн'к'о вай мынымго?

Колё мыкуунъыльын

Мургин вэты ваны!»

Ынк'оры авъеткынка,

К'ынвэр-ым ачгыта,

Оонъэгыркэмгогъат

Мачвакъолк'эвэты.

Нымкык'инэт уунъыт

Ыргынан нэпрынэт.

Кукэк'эгти мык'ыльыт

Нэтэнйыръэтынэт.

Ытръэч рагтытыляма

Тан'гэмо нэлгынэт,

Мачымыльо коёттэ

Кукэкин уунъыт.

Ынкъам ымы ыргынан

Тан'гэмо гэлгылин,

Мэн'к'оры гамголенат

Оонъыгыркэмгок.


Ытлён милицията нэрэпиригыт
Н'инк'эк'эй-ралечеттомгын

Чакэтта нинивк'ин:

– Иа'м ынрак' тэргын'н'оркын?

Тинэнвичын'ыркын!

Эк'уликэ, атэргатка.

Нэгитэркынигыт,

Ытлён милиционера

Вай нэрэпиригыт!

Ынн'ин ивыплыткук, н'инк'эй

Нымэрэгтывак'эн.

Виин нывйитвык'ин кытэ

Рарагтын'ын'ольын.

Ынкъам нычимгъук'ин:

«Лен'ытэк' ынк'эн,

Милицияльыт «э'ткин'ыт»

Гамгатэргыльтэты».

Амъатав айылгавыркын.

Нэмык'эй чакыгэт,

Ымы-ым ралечеттомгыт

Атэргатка варкыт.

Нак'ам танайылгынъёгты

Ванэван ныетын,

Тэргыльэты н'энк'аеты

К'ол милицияльын.


Челгъэнныкамлетльан
Челгъэнныкамлетльан,

О'мрыкъалелгыльын,

Н'инк'эй тылеркын

К'энрээ'мэтыльын.

О'мрыкытъыльеквэ

Ытлён вай тылеркын.

К'энрэк апак'атлы

Лыгийъэчычеркын.

Гэмо лын'ыркынин

Льулк'ыле эргыргын.

Пин'ъычык онмыльык

Тан'амэчатыркын.

Ыныкит-ым льунин

Пипик'ылгын ынан,

Колё тэнн'ыткугъи,

Яалегты тыляма.

К'ынур гэнйигычгэвлин

Ынк'эн пипик'ылгэ.

Вэчьым гакоргавлен

Мъапэпэк'ылгэты.


С. 3
Н'ээккэк'эй
Како н'ээккэк'эй

Инъэк'эй н'ытогъэ,

Мигчирыск'ивыльык

Ытлякы рээн.

Ынк'оры тылельыт

Тумгык'эгти льунинэт.

Мэчвуск'ымчыку еп

Н'аргынэн нытвак'эн.

Нэльугъэн ыргынан

Вычготтытъолк'ай.

Ралечетык кынмал

Наяамгогъан.

Н'инк'эе вэннэтэ

Ытри напэнрынат.

Ытръэч-ым налвавынат

Йъок н'ээккэк'эгти...



Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет