Н. ТҰЯҚ баев т к. Арыстанов б. ӘБішев жалпы геология курсы



жүктеу 2.97 Mb.
бет12/19
Дата19.09.2017
өлшемі2.97 Mb.
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   19

144

және т. б.) зерттеу жұмыстары комплексті түрде жүргізіледі.

Қыска уақыт ішінде байқалатын қозғалыс жылдамдығы мен оның негізгі бағыты еңіс өлшегіш құрал және деформограф арқылы анықталады.

Жаңа замандық (неотектоникалық) қозғалыстар неоген және антропоген дәуірлерін қамтиды. Олардың өзіндік ерекшеліктерін геотектониканьщ жаңа бір саласы неотектоника зерттейді. Соңғы 30—40 млн жылдар ішінде болған тектоникалық қозғалыстар неотектоникалық құрылымдардың (қыраттар мен ойпаттардың) және қазіргі кездегі негізгі бедер пішіндерінің қалыптасуына, сонымен бірге денудациялық және аккумуляциялық процестердің дамуына көп әсерін тигізеді. Олар жер бетінде экзогендік процестермен байланысты жүріп жатады. Мысалы, тік жоғары бағытталған қозралыстар нәтижесінде тау жоталарының жоғары көтеріліп өсуіне қарама-қарсы бағытталран денудациялық әрекеттер, оның ішінде ен, алдымен өзендік эрозия байқалады. Ал теңіз бассейндерінің (төмен бағытталған қозғалыстарға бай-ланысты) тереңдіктерінің ұлғаюына кұрлықтан ауысып теңіз түбінде жиналған шөгінді қабаттар кедергі жасайды.

Сондықтан жоғары бағытталған қозғалыстар бедер пішінінде көрініс табуы үшін, олардың жылдамдығы денудациялық әрекет-тердің жылдамдығынан жоғары болуға тиіс. Тереңсулы теңіз бассейндері қалыптасуы үшін ең қажетті жағдай, шөгінділердін, өте аз болуы. Тектоникалық қозғалыстардың жылдамдығы денудация-лық немесе аккумуляциялық әрекеттердің жылдамдығына жуық болған жағдайда, денудациялық (Орыс жазықтығы) немесе аккумуляциялык, (Батыс Сібір жазықтығы) жазықтар пайда болады.

Сонымен жоғары көтерілу процесінің абсолюттік шамасы мен жылдамдық көрсеткішін дұрыс бағалай білу үшін белгілі бір уақыт аралығында қалыптасқан бедер биіктігіне болуы мүмкін денудациялық үгілу биіктігін шамамен қосып есептеу қажет. Ал иіліп төмен шөгу процестерінің дәл шамасы мен жылдамдығын анықтау үшін, бассейн терендігіне оньщ түбіне жиналған шөгін-Ділердін, калыңдық көрсеткішін қосу керек.

Жақа замандьщ (неотектоникалық) қозғалыстар геомор-фологиялық және геологиялық әдістер арқылы зерттеледі.

145


Геоморфологиялық әдіс жер қойнауындағы қозғалыстардың жер бетіндегі (қазіргі кездегі жер бетінің бедер пішіндерін) көрінісін жан-жақты зерттеуге негізделген. Атап айтқанда, теңіз жағалауын және өзең террасаларын, әр түрлі су бассейндерінің ескі жағалау сызықтарын анықтау, өзен аңғарларыньщ құрылыс ерекшеліктерін, таулы аймақтардың бедер пішіндерін және т. б. жағдайларды зерттеуге сүйенеді.

Геологиялық әдістер бір мезгілде қалыптасқан (жастары бірдей) фациялардың таралу, орналасу заңдылықтарын талдауға және олардың қалыңдығын анықтауға, сонымен бірге (неоген және антропоген дәуірлерін қамтитын) қатпарлы және үзілмелі-жарылмалы құрылымдарды зерттеуге негізделген. Төмен түскен жерлерде діөгінді қабаттардың қалыңдығы жоғары көтерілген жерлермен салыстырғанда, көбірек болады. Жер қыртысының қозғалысы жөнінде маржан рифтерін зерттеу көп деректер (информация) береді. Әдетте маржан рифтерінің биіктігі 50—60 м-ден аспайды Бірақ кейде жеке аудандарда кездесетін маржанды ізбестастардың қалыңдығы 1000 м-ге дейін жетеді. Бұл жағдай мүхит немесе теңіз түбінің біртіндеп төмендегенін көрсетеді (мысалы, Тынық мұхиты).

Тектоникалық қозғалыстардың (әр түрлі бағытталған) неоген-антропоген дәуірлерін косьш есептегендегі амплитудалық өзгерістері С. С. Шульц және Н. И. Николаевтың басшылырымен жасалынған ТМД-ның неотектоникалық картасында жақсы көрсетілген.

Көне замандардағы тербелісті қозғалыстардың ерекшеліктерін зерттеу жұмыстары фацияларды талдауға және шөгінді жыныстар-дың қалыңдығын, сонымен бірге олардың стратиграфиялық орналасу реттілігін анықтауға негізделген геологиялық әдістер арқылы жүргізіледі.

Фацияларды талдау жұмыстарының нәтижесі палео-тектоника-лық зерттеу жұмыстарының ең маңызды көрсеткіштерінің бірі болып саналады. Қазіргі кездегі ғалымдардың көпшілігі фация деп, белгілі бір стратиграфиялық кесіндіде көрші орналасқан, құрамы және құралған физикалық-географиялық ортасы жағынан бір-'бірінен оңай ажыратылатын шөгінді жыныстар комплексін айтады.

Фациялардың орналасу реттілігі көне замандардағы ескі су бассейнінің түбі мен жағалық бөліктерінің топографиясың сонымен бірге құрлықтық аймақтардың да сол кездегі алып жатқан аумағын айқындай түседі.

146

Шөгінді жыныстардың (тұрақты түрде жиналған) калың қабат-тары (материктік ірі су қоймаларында) төмен шөккен тектоникалық зоналарға, құрғақ аймақтар тектоникалық көтеріңкі жерлерге сәйкес келеді. Геология тарихында құрғақ жерлер мен сулы ортаның орын алмастыруы және жағалау сызықтарының ауысып отыруы (тік жоғары-төмен бағытталған тербелісті қозғалыстарға байланысты) жиі кездеседі. Құрлықтың төмен түсуіне байланысты трансгрессия-лық (су басу), ал жоғары көтерілуі кезінде регрессиялық (судың кейін қайтуы) процестер байқалады (VII. 1-сурет).

Жағалау сызықтарының өзгерістеріне қарай, фациялардың да орын ауыстыруы байқалады. Мысалы, теңіз трансгрессиясы кезінде (тік бағыттағы геологиялық кесіндіде төменнен жоғары қарай санағанда), жағалық малтатастардың құмдармен, сонан соң барып саздар (балшықтар) және ізбестастармен алмасуы байқалады. Бұл шөгінді жыныстардың трансгрессиялық сериясы болып аталады. Теңіз суының регрессиялық қайтуы кезінде фациялардың орналасу реттілігі керісінше басқаша қатынаста болады. Бұл жағдайда (тік бағытта) неғұрлым жұқа майда шөгінділер төмен, ал ірілеу құмды-тасты қабаттар жоғары орналасады, басқаша айтқанда шөгінді жыныстардың регрессиялық сериясы қалыптасады.

Қабатталып жиналған шөгінді жыныстардың қалыңдығын зерттеу жұмыстары тербелісті қозғалыстың жылдамдығын анықтауға мүмкіндік береді. Өйткені, жер қыртысының иіліп майысуы шөгінді жыныстарының қабаттальщ жиналуымен теңестіріліп, толықтырылады (200 м-ге дейінгі тереңдікте). Тектоникалық қозғалыстар жылдамдығы мен компенсация жылдамдығының ара-



VII. 1-сурет. Теңіз деңгейініқ жоғары көтеріліп төмен түсе бастаған жерлерді (трансгрессиялық) су басуын (А) және жоғары көтерілген құрғақ жерден теңіздіқ (регрессиялық) кері қайтуын (Б) бей“ нелейтш схемалар:

1-малта тастар, 2 — құмдар, 3 — саз балшықтар

147

сындағы қатынас әр түрлі болып келеді, бірақ жалпы алғанда бірлік цифрға жақын болады. Сондықтан шө-гінді жыныстардың қалыңдық мөлшерін жер қыртысы-ның иіліп майысу дәрежесінің көрсеткіші деп қарауға болады.

Геологиялық кесінділерді зерттеу барысында стратиграфиялық шөгінді қабаттардың (жиналу реттіліғі) толық болмайтындығы жиі кездеседі. Кейде белгілі бір уақыт аралығына сәйкес түзілуге тиісті шөгінді қабаттар жоқ болып шығады. Мұндай жағдайлар тектоника-лық қозғалыстардың бағыттық өзгерістерін көрсетеді, басқаша айтқанда стратиграфиялық үзіліс деп аталады. Шөгінді жыныстар-дың қабатталып жиналу тәртібі {реттілігі) бұзылып, үзіліске ұшырайды. Бұл жағдай жоғары көтерілу процесінің кенеттен тоқталып, төмен түсу әрекеттерімен алмасуын көрсетеді. Соған байланысты шөгінді жыныстардың қалың қабаттары жиналады.

Бір мезгілде қалыптасқан шөгінді жыныстардық фациялық құрамы мен қалыңдық мөлшерінің өзгерістеріне: талдау жасау жұмыстарын қатар жүргізу (бірге қарастыру) жер қыртысының төмен иіліп майысу шамасын және кішігірім тербелістердін, амплитудалық өзгерістерін зерттеп білуге мүмкіндік береді.

Геологиялық өткен дәуірлерде болған (көлденең бағғытталған) тектоникалық қозғалыстарды анықтау жұмыстары арнаулы зерттеу әдістерін қажет етеді. Сондай эдістердің бірі палеомагниттік әдіс болып саналады. Бұл әдіс құрамында ферромагнитті минералдар (магнетит, титанды магнетит және т. б.) бар жыныстарды зерттеуге негізделген. Мұндай минералдар алғашқы жаратылысында-ақ сол кездегі магнит өрісіне қарай бейімделіп, белгілі бір бағытта (полюс-ке қарай) созыла орналасады екен. Тау жыныстарының барытталған үлгілерін алып, олардың бұрынғы жағдайы мен қазіргі жағдайын са-лыстыру арқылы, көлденең бағыттағы қозғалыстардың шамасын бағалауға болады.

VII. 1. 1. Тербелмелі қозғалыстарды зерттеудің маңызы

Қазіргі кездегі тектоникалық қозғалыстарды зерттеудің іс жүзіндегі маңызы өте зор. Әсіресе ірі құрылыс орындарын (теңіз порттарын, каналдар, су электр станцияларын, металлургиялық зауыттар салуда) дұрыс таңдай білу үшін өте қажет.

148

Хектоникалық қозғалыстардың ерекшеліктерін ескермеу кез-дейсоқ күтпеген жағдайларға әкеп соғады. Мұнай, газ және шашыранды кен орындарын (алтын және т. б'.) іздеуде, сонымен қатар боксит және т. б. кен орындарын кұрайтын ескі үгілу қыртысын іздеп-табуда дз мұндай жұмыстарды жүргізудің орны ерекше. Тербелісті қозғалыстарды зерттеу арқылы ескі замандар-дағы палеогеографиялық жағдайларды анықтап, болған геология-лық оқиғаларды бір-бірімен байланысты қарастыруға болады.

ҮІІ.2. ДИСЛОКАЦИЯЛЫҚ ҚОЗҒАЛЫСТАР

Дислокациялық (латын тілінде “дислокатиос” — ығысу деген мағынада) қозғалыстар нәтижесінде тау жьшыстарының алғашқы жатыс пішіндері өзгеріп (деформация) бір жардайда қатпарланран (пликативтік) құрылымдар түзіледі. Екінші бір жағдайда, олар жа-рылу әрекеттеріне байланысты әр түрлі бүзылыстарға ұшырап (бөлініп немесе бөлшектеніп), үлкенді-кішілі (немесе ірілі-ұсақты) блоктарға ыдырайды; кейде тек-тоникалық жарықтар бойымен жоғары-төмен немесе көлденең бағытта ығысып орын ауыстырады. Басқаша айтқанда, үзілмелі-жарылмалы немесе дизъюнктивтік (латын тілінде “дизъюнкто” — бөліну деген мағынада) құрылымдар пайда болады.

Шөгінді қабаттардың кеңістікте орналасу жағдайын (алып жатқан орнын) анықтау үшін олардың жату элементтерін (созылу сызығын, құлау сызығын және құлау бұрышын) өлшеу әдісі пайдаланылады (VII. 2-сурет).

Шөгінді қабаттың белгілі бір барытта созыла орналасу жағдайын (ұзына бойын) көрсететін сызық созылу сызығы, ал оған перпендикуляр бағытта жүргізілген көлденең (еңкіштік) сызық құлама сызық деп аталады.



VII. 2-сурет. Қабаттың жату элементтері:

аб — ұзына бойлық созылыс бағыта (простирание); вг — құлау ба-ғыты (падения), а —құлама бұрыш.





149

Шөгінді қабаттардың жатыс элементтері тау компасы арқылы өлшенеді. Оның, бұрыш өлшегіші (клиноме арқылы құлама бұрыштың шамасын дәл анықтауға болады. Құлама сызық пен оның горизонталь жазықты тағы проекциясының арасындағы бұрыш құлау бұршын құрайды. Созылу сызығы оның азимуты арқылы, құлама сызықтың бағыты азимут және құлау бұрыш арқылы анықталады.

Белгілі бір бағыттың азимуты деп, шын меридианның солтүстік бағыты мен анықталуға тиісті бағытынын, арсындағы (оң дәреже-дегі) векторлық бұрышты айтады. Созылу сызығының азимуты қарама-қарсы екі бағытта анықталады. Олар бір-бірінен І80°-қа ажыратылады. Құлау сызығының азимуты тек бір бағытта ғана (құлу бағытында) анықталады. Оның шамасы созылу сызғының азимутымен салыстырғанда 90°-қа ажыратылады.

VII. 2. 1. Қатпарлы (пликативтік) құрылымдар

Қатпарлы дислокация төрт түрлі жағдайда: жоғар қарай иілген (дөңес пішінді) антиклиналдар (VII. 3-с рет); төмен қарай иілген (ойыс пішінді) синклиналдар (VII. 3-сурет); әр түрлі биіктікте көлбеу жатқан қабаттарды байланыстыратын тік бағытта кұлай орналасқан (тізенің бүгілісі секілді) бүгілмелер флексуралар (VI 4-сурет); ылдиға қарай құлай орналасқан қабаттар (еңіс пішінді) моноклиналдар (VII. 4-сурет) түрінде кездеседі.

Ұзыннан-ұзақ созылған жайпақ пішінді моноклинадық құрылым-дар платформалық аймақтарға, ал тікшлеу келген түрлері платформадан қатпарлы-таулы а мақтарға ауысатын аралық зона-ларға тән болып келеді.

Синклиналдық қатпарлардың орталық (ядро) бөлік тері жас қабаттардан, ал антиклиналдарда көне жастағы тау жыныстары қабаттарынан құралады.

Антиклиналдық және синклиналдық құрылымдар бі бірімен жалғаса орналасып, қатар кездескен жағдай-





VII. 3-сурет. Антиклиналды (А) және синклиналды (Б) қатпарлар:

1 — көне қабат; 4 — еқ жас қабат

150

.



VII. 4-сурет. Тау жыныстарының қабатталып орналасу пішіндері немесе жатыс пішіндері:

А — көлбеу жатыс; Б — бір бағытта қисая жату (моноклинді); В — флексуралық жату; Г — қатпарланып жату.

ларда ғана толық қатпар түзіледі. Әрбір қатпардың морфологиялық пішіні оның геометриялық элементтерінің (қанаттары, ядросы, шоқтығы, жоны, қатпарлану бұрышы, ось жазықтығы және осі) өзіндік ерекшеліктерімен сипатталады (VII. 5, VII. 6-суреттер).

VII. 5-сурет. Қатпарлардың элементтері:



I—2, 5—6 — синклиналдың құлпы; 3— 4, 7—8 — антиклиналдық құлпы (күмбез) 2—3; 4—5, 6—7 — қатпардың қанатгары; а — қатпардың бұрышы; а—б— в—г — осьтік бет; д—е — топса.





VII. 6-сурет. Осьтік сызық (АБ) пен топсаның (ВГ, В' Г') қатпардағы орны:

а—б—в—г — осьтік бет.

151

 

VII. 7-сурет. Қатпардың осьтік беті мен қанатының орналасу жағдайына қарай жіктелуі:

А — тура немесе түзу; Б — еңкіш келген құламалы, В—төңкерілген; Г — жатпа; Д — сүңгіме (аударылған).

Ось жазықтығының орналасу жағдайына қарай олар түзу (екі қанатының да құлау бұрышы бірдей болса), қиғаш (бір қанаты екінші қанатымен салыстырғанда тігірек келсе), төңкерілген немесе аударылған (шоқтығы бір жақ қанатына қарай қисайып, құлай орналасқан жағдайда), жатық немесе жығылған (шоқтығы не тө-менде, не жоғарыда емес, бір жақ бүйірінде болса, былайша айтқанда ось жазықтығы көлденең орналасқан жағдайда) қатпарларға ажыратылады (VII. 7-сурет).

Төңкерілген немесе аударылған және жатық пішінді (жантая орналасқан) қатпарлардың жоғарғы қанатын (ось жазықтығынан жоғары орналасқан) құрайтын шөгінді қабаттарының алғашқы орналасу реті бұзылмай бұрынғыша (жас қабаттар көне қабаттардың үстіне қарай) сақталады. Ал ось жазықтығынан төмен орналасқан қанатында кездесетін жыныстардың орналасу тәртібі керісінше болып (көне жыныстар жас қабаттардың үстінде орналасады) келеді.

Шоқтығының пішітне жэне қанаттарының өзара қарым-қатынасына қарай (VII. 8-сурет) олар дөңгелек пішінді (немесе үшкір), изоклиналды, желпуіш (веер) және сандықша тәрізді қатпарларға ажыратылады.

Дөңгелек пішінді қатпарлардың шоқтығы үшкір бұрышты болып, ал изоклиналды қатпарлардың шоқтығы тар және қанаттары бір-біріне параллель болып келеді. Желпуіш секілді қатпарлардың шоқтығы жалпақ, кең болып және қанаттары желпуіш секілді таралып, жайыла орналасады. Сандықша пішінді қатпарлар өте кең шоқтығымен және қанаттарының тікбұрыштылығымен ажыратылады.

Ұзындығы мен енінің шамасына қарай олар күмбездер (куполалар), брахиқатпарлар және белгілі бір ба-

152


 

VII. 8-сурет. Қатпарлардың қанаттарынын, қатынасына қарай және құлыптарының пішіндеріне қарай жіктелуі. Қалыпты жағдайдағы:

А — үшкір келген өткірлері; Б — жұмырланған, В — изоклиналды; Г — желпуіш тәрізді, Д — сандық (қорап) тәрізді.

ғытта созыла орналасқан (бағытталған) қатпарларға ажыратылады (VII. 9-сурет).

Изометриялық өлшеммен сипатталатын антиклиналдық көтеріңкі қатпарлар күмбез (купола) деп аталады. Олардың ұзындығы енімен салыстырғанда екі еседен артық болмауы тиіс.

Күмбездерге ұқсас синклиналды ойыс қатпарлар шұңғымалар (мульдалар) деп аталады. Күмбез тектес қатпарлардың ерекше бір түрі диапирлік қатпарлар-пластикалық қасиеті өте жоғары жаншылғыш жыныстардың (тұздар, саздар, гипс және т. б.) жоғары қарай көтерілуі барысында (қатпарлы құрылымдардың ядросын құрайды) қалыптасады (VII. 10-сурет).







VII. 9-сурет. Қатпарлардың жоғарыдан қарағандағы көрінісі (планы):

А — түзу сызықты қатпар; Б — брахиқатпарлар; 1 — брахиантиклинал, 2-- брахисинклинал; В — изометриялық қатпарлар: 1 — күмбез; 2 — мульда (табақ тәрізді ойпаттардың ең шұқғыл жері). Қабаттық құлау бағыты стрелкамен көрсетілген.

Сызықтық қатпарлар белгілі бір бағытта ұзыннан-ұзақ созыла орналасады. Олар тау жыныстарының өте күшті жанышталу әрекеттеріне ұшырауы кезінде пайда болады. Мұндай құрылымдардың ұзындығы еніне қара-

153




VII. 10-сурет. Диапирлік (кумбез тектес) қатпар.

ғанда өте ұзын (5:1) болады. Брахиқатпарларда олардың ұзындығы енімен салыстырғанда 2—5 есе артық. Олар брахисинклиналдар мен брахиантиклиналдарға ажыратылады.

Жекеленген антиклиналды және синклиналды қатпарлар топтасып біріге келе күрделі қатпарлар — дөңесі пішінді, ірі антиклинорийлер, ойыс пішінді ірі синклинорийлер түзіледі (VII. 11-сурет). Мұндай құрылымдар қатпарлы таулы (геосинклиналды) аймақтарда ғана кездеседі. Ал брахиқатпарлар, күмбездер, шұңғьшалар (мульдалар) және флексуралар платформалық аймақ- тарда көбірек байқалады. Олар әдетте үзілмелі құрылымдар түзеді.



VII. 11-сурет. Антиклинорий (А) мен синклинорий (Б).

VII. 2. 2. Үзілмелі-жарылмалы (дизъюнктивтік) жақпарлы құрылымдар

Жарықшақтыққа ұшыраған тау жыныстарының жеке блоктары бір жағдайда өзгеріссіз алғашқы қалпында сақталады (диаклаздар), ал екінші бір жағдайда алғашқы орындарынан ауысып орналасады (параклаздар).

Бірінші жағдайда байқалатын бұзылыстар қатарына әр түрлі мөлшердегі кішігірім жарықтар мен жарық-



154

шактарды (сызаттарды) жатқызуға болады. Олар тауныстарының барлық түрлерінде де (азды-көпті мөлшерде) кездеседі. Жер қыртысының белгілі бір аудандарында ғана топтасқан жарықшақтар (немесе сызаттар) жарықшақтану (немесе сызаттану) деп аталады. Олар ездерінің өзара орналасу жағдайының ерекшеліктерімен (әр түрлі бағытта орналасқан сызаттар жүйесінің саны немесе қалыңдығы, өзара орналасу тәртібі және т. б.) сипатталады.

Тау жыныстарының сызаттанып жарықшақтануы, табиғатта өте кең таралған. Жаратылысына қарай олар тектоникамен байланысты және байланыссыз болып ажыратылады.

Тектоникамен тікелей байланысы жоқ жарықшақтар қатарына петрогенетикалық немесе тау жыныстарының алғашқы қалыптасу барысында пайда болған сызаттарды жатқызады.

Магмалық жыныстардың суынып қатаюы кезінде петрогенетика-лық сызаттар, ал шөгінді тұнбалардыц, шөгінді жыныстарға айналу барысында (тығыздалу, кебу, көлемнің азайып температураның өзгеруі және т. б.) диагенетикалық жарықшақтар пайда болады. Бұлардан басқа, тектоникамен байланысы жоқ жарықшақтар қа-тарына жер бетінде (екінші ретте) қайталай пайда болған (экзогендік процестермен байланысты) жарықшақтарды жатқызуға болады. Олар үгілу, жылжу әрекеттерімен байланысты өзен аңғарларында немесе жыраларда байқалатын жарықшақтар түрінде кездеседі.

Тектоникалық жарықтар мен жарықшақтар тектоникалық қозғалыстар кезінде туатын кернеу күштеріне қатысты пайда болады. Олар шөгінді қабаттарды және магмалық денелерді қиып өтіп, ұзыннан-ұзақ созылып жатады. Әдетте, осындай жарықтар мен жарықшақтарда рудалық минералдар жиі кездеседі.

Жарықтар мен жарықшақтар ашық, жабық және жасырынды түрде кездеседі. Ашық жарықшақтар жол-жол болып ұзынша созылған тілік түрінде анық байқалады. Жабық түрдегі жарықшақтардың негізгі барытын (жай көзбен) анықтау оңай болғанымен олардын, қуыстығын анықтау өте қиын (қабырғалары өте жақын орналасқандықтан). Ал жай көзге байқалмайтын жасы-рынды жарықшақтарды тау жыныстарын сындырып Қарау арқылы ажыратуға болады.

Жарықтар мен жарықшактардың жалпы ұзындығы "бірнеше см-ден бірнеше км-ге дейін жетеді. Олар кейде



155

түзу сызық бойымен ұзыннан-ұзақ созылған жолақтар құрап, ал кейде сақина тәрізді болып немесе ирелеңдеген сокпақтар түрінде кездеседі. Еңкею немесе құлау бұрышына қарай олар тік бұрышты (құлау бұрышы 80—90°), тікшелеу (45—80°), доғал бұрышты (10—45°), жалпақ немесе жайпақ бұрышты (0—10°) және көлденең орналасқан жарықшақтар болып ажыратылады.

Белгілі бір ауданның жарықтары мен жарықшақтар жиынтығы жарықшақтық деп аталады, ал бір бағытта созыла орналасқан жарықшақтар жарықшақтар жүйесін құрайды.

Алғашқы орындарынан ауыса орналасқан тектоникалық құрылымдардың (параклаздар) түзілуі жердің ішкі қойнауындағы эндогендік қысым күштерінің белгілі бір бағытта тау жыныстарына әсер ететініне (сығылу, немесе созылу әрекеттері) тікелей байланысты.

Тектоникалық жарылыстар тау жыныстарының барлық түрлерінде кездескенімен, әсіресе олар шөгінді жыныстардың ауысып орналасқан қабаттарынан айқын байқалады.

Тау жыныстарының жарылып ыдырауға ұшыраған жеке бөлшек-терінің орын ауыстыруы жарық бетін бейнелейтін жазықтықтың (жарылу жазықтығы немесе орын алмастырғыш) бойымен жүріп жатады. Кейде мұндай жарықтар (қалыңдығы бірнеше см-ден бірнеше м-ге дейін жететін) тау жыныстарының әр түрлі (ірілі-ұсақ-ты) сынықтарымен толып, тектоникалық брекчия құралады. Осындай зоналарды бойлай көтерілген гидротермалдық ерітінділердің құрамындағы химиялық элементтер желілі минералдар мен рудалық минералдар түрінде түзіледі.

Тау жыныстарының ыдыраура ұшыраған жеке блоктары (бір-бірімен беттесіп жанасқан жерлерінде) жылжып орын ауыстыру барысында үйкеліс әрекеттеріне үшырап, айнадай болып тегістеледі. Осындай жағдайда пайда болған жылтыр бет сырғу беті немесе сырғанау айнасы деп аталады. Айнаның бетіндегі сызықтар мен әр түрлі іздердің бағытына қарап, тау жыныстарының, жеке блоктарының қандай бағытта жылжып орын ауыстыратындығын анықтауға болады.

Жарылу жазықтығыньщ екі жағында орналасқа” тау жыныстары-ның жеке блоктары оның қанаттары деп аталады. Олар (жарылу жазықтығының бетімен) ыдырау барысында жоғары қарай көтерілген және төмен жылжып ығысқан қанаттарға ажыратылады 156



VII. 12-сурет. Жақпарлы (жарылмалы-үзілмелі) бұзылыстардың элементтері:

А _- жата орналасқан қанат; В — үстіңгі ілінбелі қанат; а—б — ығысу амплитудасы (шын мәні); а—в — тік амплитуда, б--в — көлденең амплитуда; б— г _ стратиграфиялық амплитуда;Э — ырыстырғыштық құлама бұрышы.



сурет). Егер жарылу жазықтығы немесе ыдырау сызығы көлбеу орналасса, оның үстіңгі жағында орналасқан тау жыныстарының жеке блоктары үстіңгі қанат, ал астыңғы жағындағы блоктары астыңғы қанат болып сзналады.

Ыдырау кезінде үстіңгі қанат астыңғы қабатқа қарағанда төмен қарай ығысып ауысады (сбросы); ал кей-де керісінше, үстіңгі қанат (астыңғы қанатпен салыстырғанда) жоғары қарай ығыса көтеріледі (взбросы). Олардың ығысып өзара орын ауыстыру қашықтығы (ыдырау сызығының бойымен) ыдырау амплитудасы деп аталады (VII. 13, VII. 14-суреттер).

Тау жыныстарының жеке блоктары (жігінің ашылу барысында) тек тік бағытта ғана емес, сонымен қатар көлденен, бағытта да орын ауыстырады. Соған байланысты ығысу әрекеттері (төмен-жоғары) көлденең бағытталған (оңды-солды) жылжу немесе жылысу әре-кеттерімен қатар байқалады (VII. 15-сурет).

Ыдырау сызығынан жоғары орналасқан үстіңгі қанаттың төмен қарай (құлай) ырысуы жер қыртысының созылу жағдайында, ал жоғары қарай (астыңғы қанат-

 


Каталог: Книги
Книги -> Таќырып: Деректану пјні
Книги -> Кәсіби өсудің жоғАРҒы мектебі
Книги -> Қазақстан республикасының білім және ғылым министрлігі
Книги -> Оразбек Нұсқабаев
Книги -> Мұхтар Әуезовтің «Абай», «Абай жолы» романдарының әдеби сында танылу және бағалану тарихы.
Книги -> Қазақстан республикасы
Книги -> А. Ж. Сейтембетова
Книги -> С. П. Наумов омыртқалылар зоологиясы
Книги -> М а 3 м ұ н ы қазақ тілі леқсикологиясына кіріспе қазақ лексикологиясының мақсаты мен зерттеу объекгісі лексика
Книги -> Бағдарламасы (силлабус) Пән : Педагогика тарихы


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   19


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет