Н. ТҰЯҚ баев т к. Арыстанов б. ӘБішев жалпы геология курсы



жүктеу 2.97 Mb.
бет8/19
Дата19.09.2017
өлшемі2.97 Mb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   19

93

жолмен шайылған шөгінділер тасымалдана келе салмағына қарай іріктеліп мұздық шөгінділер қалыптасады.



Мұздык, шөгінділер қазіргі немесе көне дәуірлердегі құрлықтық мұздықтардьщ негізінде түзілген шөгінділер болып саналады.

Мұздық шөгінділер мореналық, сулық-мұздық болып бөлінеді. Мореналық шөгінділер қалың мұз массасы ерігеннен кейін, оның құрамьшдағы кесек бөлшекті жыныстардың шоғырланып бір жерге жиналуына байланысты тұзіледі. Олар дөңбек тас, қоймаңдай тас, бал-шық, саздақ, құмдақ секілді борпылдақ жыныстардан тұрады. Бұл шөгінділер шеткі мореналық белестер мен жағалық мореналар, төбелер мен төбешіктер түріндегі жиналған аккумуляциялық бедер пішіндерін кұрайды.

Сулық-мұздық шөгінділер мұздықтардың ішінде немесе оның шеткі жақтарындағы ойықтарда мореналық шөгінділердің еріген сулары есесінен іркіліп қайт,а жиылуына байланысты түзіледі. Сулы-мұздық шөгінділер: мұздық-өзендік (флювиогляциалдық), көлдік-мұздық (лимногляциалдық) түрлерге ажыратылады. Ағын сулар әсерінен жиылатын флювиогляциалдық шөгінділер құмдардың, қиыршық тастардың, малта тастардың қиғаш немесе көлбеу орналасқан қабаттарынан тұрады. Мұздықтың өз ішінде немесе мұздыққа таяу орналасқан көлдерде жиылатын лимногляциалдық шөгінділер таспа саздардан құралады. Флювиогляциалдық шөгінділерден төмендегі бедер түрлері қалыптасады:

Оз — бұрынғы мұздықтардың қозғалған бағытына қарай созылып жатқан қазіргі бел-қырқалар. Ұзындығы 30—40 км, ені бірнеше метрден 2—3 км-ге, биіктігі ондаған метрге жетеді. Құм, қиыршық, қойтас, малта тастан түзіледі.

Друмлиндер — ұзынша, созыла біткен төбелер мен төбешіктер. Ішкі ядросы түп жыныстардан немесе құмдардан түзіледі. Биіктігі 45 м-ге, үзындығы жүздеген метрден 2,5 км-ге дейін, кейде одан да артық болады, ені 150—400 м.

Зандр — мұздықтардың шеті мен етек жағындағы мореналық материалдың (жібіген тоң шайылып) қайта шөккен қалдықтары. Олар құмбаскан кеңістік құрайды.

Кам — бүрыс пішінді келген биіктігі 10—20 м-лік төбелер. Олар әр түрлі қүмдардан, қиыршық тастардан, малта тастардан, таспалы балшықтан, койтастардан түзілген. Бір-бірімен өте күрделі түрде ұштасып жата-

94

тын мұздық шөгінділер мұздық кешендер мен формациялар құрайды.

Көбінесе антропоген жүйесіне тән болып келетін мұздық шөгінділер қазіргі полярлық және қоңыржай белдеулік зор аймақтарды алып жатыр. Докембрий, ордовик және жоғарғы палеозойлық шөгінділер арасынан тығыздалып цементтелген, кейде метаморфизм әрекеттеріне ұшыраған мүздық шөгінділер табылады. Қаратаудың метаморфизм әрекеттеріне ұшыраған жыныстар қимасынан “тиллиттер” деп аталатын мұздық шөгінділерінің қабаттары кездесіп қалады. Қазақстан жерінде Солтүстік Тянь-Шань таулы аймақтарында (мысалы, Іле Алатауы), Алтай тауларында қазіргі мұздықтармен байланысты мұздық шөгінділер кездеседі.

Мұздық шөгінділер құрамында қорымды (шашыранды) кендер кездесуі мүмкін.

VI. 1. 6. Жер асты суларының геологиялық әрекеті

Жер асты сулары қатты, сұйық және газ күйінде жер бетінен төмен литосфера қабатында, тау жыныстарымен бірге кездеседі. Олар өзен, көл, теңіз және мұхит суларымен бірге Жер шарыньщ гидросфера қабатын құрап, жалпы су айналымына қатысады. Қазіргі кездегі көзқарас бойынша, жер асты сулары жер беті сулары мен тікелей байланысты. Гидросфера қабатын құрайтын алғашқы мұхит сулары литосфера қабатын құрайтьщ алғашқы магмалық тау жыныстарын шайьщ ерітеді. Соньщ нәтижесінде пайда болған тұнба шөгінділер мұхит түбіне қабатталып жиналып тығыздала келе, ең соңында цементтеліп шөгінді тау жыныстарына айналады. Алғашқы шөгінді тұнбалардьщ құрамындағы сулар (90%-ке дейін), кейінірек шөгінді тау жыныстарының құрамында сақталып, жинала береді. Осындай жолмен жер асты суларының негізгі құрамы калыптасады. Бұл процесс осы уақытқа дейін тоқтаусыз жүріп жатыр деуге болады.

Жер асты сулары инфильтрациялық (жерге сіңу) жолмен атмосфералық сулардың есебінен де көбейіп отырады. Мысалы, атмосфералық жаңбыр суларының құмға сіңіп, жоқ болатынын инфильтрациялық процес-тің бір көрінісі деуге болады. Кейде инфильтрациялық және седиментациялық сулар аралас кездеседі. Сонын, нәтижесінде тұщы және ащы (тұзды) сулар құралады. Әдетте, жер қыртысының жоғарғы қабаттарында әрі тұщы, әрі жас сулар (атмосфералық), тереңірек — ми-

95

нералды немесе ескі сулар, ал ең төменгі қабаттарда — ащы немесе тұзды сулар түзіледі.

Атмосфералық тұщы сулар төмен караи сарқылып, жер қыртысынық жоғарғы қабаттарына жиналады, ал терең қабаттарда ескі теңіз сулары (қалдық сулар) сақталады. Тұзды сулар, кейбір болжамдар бойынша, мантия қабатынан жоғары көтеріліп пайда болады, ал басқа бір гипотеза бойынша, тұщы сулар тұзды қабаттар арқылы ағып өткенде жолай оларды ерітіп, өзіне қосып алып тұзды суға айналады.

Жер асты сулары химиялық кұрамына қарай сілтілі, жұмсак,, қатты және қышқыл сулар болып ажыратылады. Ал минералды сулар — көмірқышқылды, күкіртті сутекті, радиоактивті және ыстық сулар болып бөлінеді. Көмірқышқылды сулар — жас вулкандық аудандарда және тектоникалық жарықтар мен жарықшақтар бойында көбірек кездеседі. Мысалы, Қавказдың атақты минералды суларын (Қисловодск, Пятигорск, Баржоми) атап өтуге болады.

Күкіртті-сутекті сулар шөгінді тау жыныстарымен бірге хлорлы-натрийлі, хлорлы-сульфатты және сульфатты сулар түрінде кездеседі. Радиоактивті сулар радонды және радийлі болып кездеседі. Олар курорттарда емдеу мақсатында, яғни шипа су ретінде қолданылады. Ыстық (термалды) сулар жылы (20—37°С), ыстық (37— 42°С) және өте ыстық (42°С) болып ажыратылады.

Соңғы жылдары әр түрлі мақсатта пайдаланылатын судың көлемі жылдан жылға арта түсуде. Сондықтан жер асты суларының маңызы қазіргі кезде өте зор. Олар бір жағынан жұмсалып жатса, екінші жағынан жер беті сулары және ювенилді сулар есесінен әрі жаңарып, әрі ТОЛЫРЫП отырады.

“Ювенилді сулар” австриялық геолог Э. Зюсстың гипотезасы бойынша, алғашкы магманың құрамындағы су буынан пайда болған. Олар жер бетінде су айналымына әлі қатыспаған жердегі терең мантия қабатынан жоғары қарай жаңадан ғана көтеріліп келе жатқан жас сулар деп саналады. Ал жер бетіне жақын орналасқан, планеталық күрделі су айналымына қатысатын барлық суларды “вадоз сулары” деп атайды. Планетамыздың жалпы су балансында ювенилді сулардың алатын орны ерекше.

Жер асты сулары өзен аңғарларында, жыраларда бедердің еңіс жағына қарай бағытта жер бетіне бұлақ

96



VI. 19-сурет. Бұлақ суларының турлері:

а) төмен құламалы ақпа бұлақ, б) жоғары шапшып атқылай аратын атпа бұлақ

көздері түрінде шығып жатады (VI. 19-сурет). Осындай жерлерді жер асты суының ағысы (дренаж) деп атайды. Орналасуына қарай жер асты сулары: 1) шөгінді тау жыныстарының (құм, малта тас, т. б.) кеуек-қуыстарында кездескен жағдайда кеуек-қуыс сулары (VI. 20-сурет); 2) кристалданған немесе цементтелген тау жыныстары-ның (гранит, құмтас т. б.) жарықтары мен жарықшақтарында кездескенде жарықшақ сулары; 3) оңай



VI. 20-сурет. Тау жыныстарыныц қуыстарында судық орналасу пішіндері:

а — гигроскопиялық; б — пленкалық; в — капиллярлық; г — гравитациялық; 1 — тау жыныстарыныц түйіршіктері; 2 — су.

97

VI. 21-сурет. Маусымдық жер асты сулары (қалқымасу) және топырақ сулары мен грунттық еспе сулардың орналасу схемасы:

1 — құмдар; 2 — саз балшықтар; 3 — грунттық еспе судың деңгейі (ашық беті).

ерігіш тау жыныстарының құрамында (ізбестас, гипс, доломит және т. б.) кездессе карст сулары деп ажыратылады.

Тереңдік жағдайларына қарай олар үстіңгі қалқыма су, грунт суы және артезиан сулары деп бөлінеді.

Қалқыма су кішігірім ойыстарда, құмшағылдар арасында атмосфералық жаңбыр мен қар немесе тасыған өзен суларының топырақ қабатына сіңуі нәтижесінде уақытша пайда болған және жер бетіне ең жақын орналасқан сулар болып саналады (VI. 21-сурет).

Бұл сулардың тұрақты болу-болмауына ауа-райының өзгерістері үлкен әсерін тигізеді. Шөл далаларда, құмайт жазықтарда немесе тақырларда құрғақшылық болғанда олар құррап, кеуіп қалады, ал жауын-шашын мол болып, өзен қатты тасығанда және қыста қар қа-лың болып жауғанда, қалқыма сулар қайтадан пайда болады.

Грунтты топырақ суларыньщ қоры қалқыма суға қарағанда тұрақты болып келеді. Олар жер бетіне жақын орналасқан жер асты суларынан (кеуек-қуысты, жарық, карст сулары) құралады. Бұл суларды “құдық суы” деп те атайды. Мұндай сулар жер бетінен 1—

5 м-ден 50

98

VI. 22-сурет. Мульда тәрізді немесе шұңгыл ойпат түрінде (I) және моноклиналь немесе бір бетке қарай құлай орналасқан (II) тау жыныстарының артезиандық бассейндер қимасындағы көрінісі:

а — қоректену алқабы; б — тегеурінді (қысымды) алқап; в — жеңілдену, азаю алқабы; НІ және Н2 — қысым, М — артезиандық пластық қалыңдығы; 1 — сулы жыныстар; 2 — су өткізбейтін жыныстар; 3 — пьезометрикалық деңгей; 4 — су ағысының бағыты.

70 м-ге дейінгі тереңдікте кездеседі. Қейде олар өзен, көл, теңіз маңына жақын жерлерде, сайлар мен тау-төбелерде және қырат бөктерлерінде бұлақ көздері түрінде жер бетіне өздігімен еркін шығып та жатады. Грунтты топырақ сулары жер бетіне өте жақын орналасқан жағдайларда, олардың деңгейі ауа райының өзгешеліктеріне сәйкес жиі өзгеріп отырады.



Артезиан сулары — терең қабаттарда кездесетін шөгінді жыныстар арасында қалыптасқан жер асты сулары (VI. 22-сурет). Олар су өткізбейтін жьшыстар арасында жатқандықтан арыны күшті болып, бұрғыланған скважиналар арқылы жер бетіне атқылап шығьщ жатады.

Жер асты сулары барлық елдерде қалалар мен өндіріс орындарын және ауыл шаруашылығын сумен қамтамасыз етудің негізгі қоры болып отыр.

Жер асты сулары тоқтаусыз қозғалыс үстінде болады. Олар жолында кездескен әр түрлі тау жыныстарымен химиялық реакцияларға араласып, сулы қосындылар құрайды (гидратация), карбонаттанады, қышқылды тотықтар және сілтілік ерітінділер түзеді. Мұндай ерітінділер бір орыннан екінші орынға тасымалданып (орын ауыстырып) жаңадан шөгінді қосындылар пайда болады. Осындай процестердін, нәтижесінде карст-суф-фозиялық құбылыстар жиі байқалады.

Жер асты суларының геологиялық әрекеттеріне байланысты құрамында тұзы мол сазды жыныстардьщ ері-

99

99

VI. 23-сурет. Қарст пішіндерінщ схемалық көріністері:

1-карралар; 2 - карстық ойық шұңқыр; 3 - апан шұққыр (понор); 4-карстык құдык; 5-карстық шахты; 6 - карстық саңылау (полость); 7-үңгір (пещера).

ген бөлшектері сумен шайылып ағып кетеді де, топырақ дабаты төмен шөгіп отырады немесе жылжып ойысады.

Мұндай әрекеттер суффозиялық (латын тілінде “суффозио” — қазу деген мағынада) процестер деп аталады. Суффозиялық ойыстар онша терең болмайды. Олар орманды дала, шөл, шөлейтті аймақтарда жиі кездеседі.

Құрамы гипс немесе карбонатты цементпен цементтелген тау жыныстарында (кұмтастар, конгломераттар және т б.) цемент ролін атқарушы материалдар (жер беті және жер асты суларының бірлескен әрекеттері нәтижесінде) сумен шайылып ерітінді турінде ағып кетеді де кұмтастың және т. б. жыныстардың жекеленген ұсақ бөлшектері механикалық жолмен орын ауыстырады. Осындай әрекеттердің нәтижесінде жер бетінде кар, 1 қазан-шұңқыр, табиғи құдық және т. б., ал жер астында үңгірлер мен апандар, жарықтар мен жарылыстар пайда болады (VI. 23-сурет). Үңгірдерде сталактиттер мен сталагмиттер түзіледі (VI. 24-сурет). Қарстық апан-шұңқырлар суға толып карстық көлдер пайда болады.

Кейде тау беткейлерінде, оны кұрайтын сазды жыныстардың ауыр массалары салмақ күшіне қарай жылжып ығысады немесе ойысу-сырғу әрекеттері байкалады. Бас-

100




VI. 24-сурет. Сталактит (а) пен сталагмиттіқ (б) көлденен, қимасы

каша айтқанда, сщщлмалар пайда болады (VI. 25-сурет). Олар сырғанау бетін құрайтын жазықтық пен горизонталь жазықтық аралығындағы бұрыштың шамасына қарай жайпақ (5°-қа дейін), көлбеу (5°— 10°), тік (15°—45°), аса тік (45°-тан артық) болып ажыратылады.

Сырғымалар (сырғанау бетінің тереңдігіне қарай) беткі (~1 м-дей), тайыз (5 м-ге дейін), терең (20 м-ге дейін) және өте терен, (20 м-ден астам) болып бөлінеді.

Әдетте, нөсер жаңбырдан кейін тау жыныстарының физикалық күйжағдайлары өзгеріп (меншікті салмағы, ылғалдығы және қозғалысқа араласу мүмкіндігінің артуы және т. б. қасиеттерінің өзгеруі), тау беткейіндегі тепе-теңдік бұзылған жағдайларда байқалады.

Жер асты сулары коршаған ортаның бір бөлігі ретінде басқа табиғат компоненттерімен тығыз байланысты. Мысалы, жер асты суларын есепсіз көп пайдалану жер бетінің төмен шөгіп жоғарыда айтылғандай карсты-суффозиялық процестердің кушті дамүына әкеліп соғады.

Жер бетінің төмен шөгуі мұнай мен газ қабаттарын игеру кезінде де байқалады. Бұл проблема, қазіргі кезде халықаралық проблемалардың біріне айналып отыр, 1969 жылы Жапонияда (Токио қаласында) осы проблемаға арналған алғашқы симпозиум, ал 1976 жылы екінші симпозиум Америкада (Анахайм қаласы) болып өтті. Біздің елімізде жер асты суларын ретсіз пайдаланудын,

.



VI. 25-сурет. Сырғыманың (оползень) схемалық кұрылысы:

1 — беткейдің алғашқы жағдайы;

2 — бұзылмаған беткей, 3 — жылжыған дене; 4 — сырғанау беті; 5 — артқы жік; 6 — жылжыған дене үстіндегі кертпе жиек; 7 — сырғыма табаны; 8 — қайнар бұлақ.

101

әсерінен жер бетінің төмен шөгіп майысуы Эстония жерінде (Таллин қаласы), ал Америкада Техас, Аризона, Невада, Қалифорния штаттарында жиі байқалады. Мысалы, Қалифорния штатында жер бетінің төмен шөккен аудандарының жалпы мөлшері ~ 16 мың м2-қа жетеді.

Мехико қаласында жер бетінің төмен шөгу тереңдігі 8,5 м-ге дейін жетті. Соған байланысты көпірлер, су құбырлары істен шығып, биік үйлердің іргелері қисая бастады.

Жапонияда жер асты сулары, басқа елдермен салыстырғанда көбірек пайдаланылады. Сондықтан болар, бұл елде жер бетінің төмен шөгу процестері жиі байқалады. Мысалы, Токио қаласында 1900—1975 жылдар аралығында жер бетінід төмен шөгуі ~4,75 м-ге жетті." Бұл тәрізді жағдайлар Италия, Таиланд, Нидерланды жер-лерінде де белгілі. Осы мәселелерге байланысты гидро-геологтардың негізгі міндеті — жер бетінін, төмен шөгу процестерін алдын ала болжай біліп, жер асты суларын тиімді пайдаланудың жолдарын көрсете білу.

Жер асты сулары жер қыртысында кездесетін химиялық элементтердің орын ауыстырып тасымалдануында немесе миграциялық процестердін барысында ең маңызды роль атқарады. Жер асты суларының құрамында ерітінді түрінде кездесетін әр түрлі химиялық элементтердің мөлшерін сан жағынан анықтай білу және олардың құралу заңдылықтарын дұрыс түсіне білу геохимиялық және гидрохимиялық зерттеу жүмыстарының маңызды көрсеткіші болып саналады. Бұл бағыттағы ғылыми-зерттеу жұмыстары әр түрлі кен орындарынын, қалыптасу және олардың орналасу заңдылықтарын түсіне білуге көмектеседі.

Жер асты суларын ең бағалы қазба байлық ретінде тиімді пайдаланып, таза сақтай білу бәріміздің азаматтық борышымыз.

VI. 1. 7. Теңіздің геологиялық әрекеті

Жер бетінің 70,8%-ін алып жатқан мұхиттар мен теңіздерде судың орасан зор массасы (1,37 млрд. км3) шоғырланған. Су тұрақты түрде үздіксіз қозғалыста бола отырып, қоршаған ортамен тығыз байланысты. Құрлықтан ерітінділер түрінде әкелінген бүкіл материалдар сулы ортада түнып, әр түрлі шөгінді тау жыныстарын түзеді. Сонымен бірге теңіз суы мен мұхит сулары суда өмір сүретін органикалық дүниенің тіршілік ортасы болып саналады.



102

Жағаға таяу саяз сулы (0—200 м) аймақтар шельфті аймақ деп аталады. Олар континенттердің су астындағы жалғасы болып табылады. Теңіздер мен мұхиттардың жалпы ауданының 7,6%-і шельфтердің үлесіне тиеді 200 м-ден 2000 м-ге дейінгі тереңдікте — материктік беткей, 2000 м-ден 6000 м-ге дейінгі аралық — мұхит шарасы (мұхиттық аймақ), 6000 м-ден 11000 м-ге дейінгі тереңдікте терең сулы шұңғымалар мен мұхит орталық тау жоталары орналасады (VI. 26-сурет). Мұхиттық жоталардың орталық бөлігінде мыңдаған км-ге созылған аса терең жарылыстармен шектелген рифттік аңғарлар орналасады.

Мұхиттар мен теңіздерде өмір сүріп, тіршілік ететін организмдердің түрлері жалпы үшке бөлінеді.

Бентос — теңіздің кұрлықтың саяз келген су алқаптарында (саз-топырақ арасында) тіршілік ететін организмдер.



10 40 20 30 40 50 60 70 80 90 100

VI. 26-сурет. Мұхит түбінің гипсографиялық (А) және жалпылама (Б) профилі (0. К. Леонтьев бойынша). Жоғарыда — материктің оу асты бөліктерінің (I), аралық зонаның (II), мұхит табанының (III) және мұхиторталық жоталардың (IV) өзара қарым-қатынастарын бейнелейтін диаграмма.



103

Планктон — әр түрлі тереңдікте тіршілік ететін организмдер. Өсімдіктер — фитопланктон және жануарлар — зоопланктон деп аталады.

Нектон — суда қалқып жүріп тіршілік ететін омыртқалы организмдер.

Теңіздің геологиялық әрекеті екі бағытта (бұзушылық және жасампаздық) жүріп жатады.

Бірінші бағыттағы процестерге абразиялық, ал екінші бағыттағы әрекеттерге тұну, шөгу процестері жатады. Теңіздің бұзушылық әрекеті (абразиялық) желден пайда болған толқындардың, теңіздің тасуы (трансгрессия) мен қайтуы (регрессия) кезіндегі толқындар-дың, теңіз ағыстарының әрекетіне байланысты байқалады.

Ең күшті бұзушылық әрекет толқындар үлесіне тиеді. Теңіз толқьшы су бетінде күштірек байқалады. Толқын күші біртіндеп баяулай келе теңіздерде — 100 м, мұхиттарда — 200 м тереңдікке дейін таралады.

Ең пәрменді күш — соқпа толқындар күші. Соқпа толқын жағаға жақын келіп, жылдамдығы азайған кезде биіктігі арта түседі де, жағадан кері төңкеріліп кері бағыттағы кума ағысты тудырады.

Абразиялық процесс кезінде бір мезгілде үш түрлі фактор әрекетке араласады: 1) толқындардың гидравликалық сокқысы (жағаға түсетін динамикалық қысым күші ~ 10 т/м2); 2) толқын үйіріп әкеткен тау-тастардың кесек бөлшектерінің соққылары мен үйкеліс әрекеттері (ірі тастардың салмағы кейде 100 т-дан астам келеді); 3) судың химиялық әсері. Су тау жыныстарын ерітеді және тау жыныстарының құрамын құрайтын ми-нералдармен реакцияға араласады.

Тау жыныстарыньщ бұзылуына теңіз жәндіктері мен өсімдіктер дүниесі де әсерін тигізеді. Абразиялық әрекеттер тікшіл келген құзды-жақпартасты жағаларда күшті байқалады. Мұнда ең алдымен жағадағы жартастардың етегінде шағын ойықтар пайда болады. Үйіріле соққан соқпа толқындардың күші артқан сайын, кішігірім ойықтар кеңейе келе қуыстарға айналады. Мұндай қуыстардың одан әрі тереңдеуі үстіңгі беткейдін, кері шегінуіне әкеліп соғады (VI. 27-сурет).

Осындай процестердің нәтижесінде (жағалау сызығы судан біртіндеп шегіне келе) абразиялық терраса қалыптасады. Кейбір орындарда абразиялық террасаны мүжілген тау жыныстарының кесек бөлшектері жауып жатады. Олар біртіндеп қозғалысқа араласып уатылады. Домалай жылжып үйкелуден малта тасқа, қиыршық



104



VI. 27-сурет. Жағаның біртіндеп кейін тартылу сатыларын бейне-лейтін схема (В. П. Зенкович бойынша) :

д, Б, В — соқпа толқынның теңіз жағасын бұзып шаюына байланысты кейін тартылғн жағалық алқаптық түрлі жағдайдағы көріністері; а1 а2 а3 — қажалған террасалар; БІ, В1 — су астындағы аккумулятивтік террасалардың пайда болу сатылары; б — қайраң.

тасқа, құмға және одан да ұсақ бөлшектерге айналады. Кейінірек олар абразиялық террасадан алыстап көшіп қонады да, су астында аккумулятивтік терраса құрайды. Су толқындары жағаға келіп бұрыштай соққанда, тау жыныстарының кесек бөлшектері жағаны бойлай орын ауыстырады.

Ерімтал жыныстардан құралған жарқабақтар теңіз суында оңай еріп, оның төменгі жақтарында үңгір қуыстар, ал жоғарғы бөліктерінде кішігірім ойықтар пайда болады. Шөгінді жыныстар-дан тұратын жағаларда байқалатын абразиялық әрекеттердің жылдамдығы жылына бірнеше сантиметрден бірнеше метрге дейін жетеді.



Теқіз шөгінділері жалпы жер қыртысын құрайтын шөгінді қабаттардың 75%-ін қамтиды. Олардың жиналып калыптасуы архей эрасынан басталып, қазіргі кезге дейін жүріп жатыр.

Олардың қатарына әк тастар немесе ізбес тастар, доломиттер, мергелдер, сазды, балшықты жыныстар, аргиллиттер, алевролиттер және т. б. жатады.Гнейс, тақта тастар, мәрмәр (мрамор) сияқты метаморфтық тау жыныстары да бұрынғы теңіз шөгінділері болған. Теңіз түбінде жиналған тұнбалар терригендік, биогендік, хемогендік және вулканогендік болып ажыратылады. Теңіздің тереңдігіне, оның түбіндегі бедер пішіндеріне, жағаның алыстығына, ағыс жылдамдығына, органикалық тіршілік жағдайларына байланысты теңіздік шөгінділердің құрамы мен құрылысы әр түрлі болып келеді. )Жағаға жақын, тайыз сулы ортада терригендік кұмдар, малта тастар, қабыршақ тастар, ал толқын баяу жерлерде балшықтар, саздар, алевриттер жиналады (VI. 28-сурет). Су астында кездесетін көтеріңкі жерлерде және шельфті аймақтарда әр түрлі биогендік шөгінділер, құмдар, эпиконтиненттік теңіздерде органикалық заттарға бай саздар, балшықтар мен алевриттер, мер-гелді, әкті, кремнийлі-лайлы түнбалар түзіледі. Тайыз

105

ҮІ. 28-сурет. Теңіз шөгінділерінің қабатталып жиналу схемасы:

1 — малта тастар; 2 — құм; 3 — лайлы саз балшық.

сулы теңіз шөгінділерінщ құрамында темір мен марганец рудалары, бокситтер және фосфориттер бірге кездеседі. Аутигендік кейбір минералдардың құрылымдық, текстуралық ерекшеліктері теңіз шөгінділерінің диагностикалық белгілері болып саналады.

Теңіз шөгінділерінің негізгі құрамы мен олардың таралу заңдылықтары тектоникалық режимге және климат жағдайының ерекшеліктеріне тығыз байланысты.

Тектоникалық режим теңіз алаптарынын, қалыптасуына, теңіз түбі мен теңіз жағалауларьшың бедер пішіндеріне, трансгрессиялық-регрессиялық процестерге, шөгінді жыныстардың түзілу жылдамдығына және оның қалыңдығына әсерін тигізеді. Гумидтік аймақтарда орналасқан теңіздерде терригендік (құм, алевролит), қоңыржай белдеулердің суық сулы алаптарында диатомдық лайлы-саздар, аридтік аймақтарда — биогендік-кар-бонатты жыныстар, тропиктік аймақтарда маржанды-балдырлы рифтік комплекстер, мұз жапқан аймақтарда мұздық-теңіздік шөгінділер басым болып кездеседі. Кембрийге дейінгі эраларда доломиттер, палеозойда хемогендік, мезозой мен кайнозой эраларында биогендік теңіз шөгінділері кеңінен таралған.

Теңіз шөгінділері болып саналатын темірлі кварциттер протерозой эрасында құралған.

Теңіз шөгінділері орналасу жағдайына қарай литоралдық, батиалдық, абиссалдық болып ажыратылады (VI. 29-сурет).



Литоралдық немесе жағалаулық шөгінділер теңіз жағалауларын-да, су деңгейінің трансгрессиялық көтерілуі мен регрессиялық қайту әрекеттеріне байланысты түзіледі. Олардың құрамы қой тастар мен дөңбек тастардан, малта тастардан, құмды-сазды жыныстардан және алевриттен тұрады. Қейде хемогендік және органогендік шөгінділер де кездесіп қалады. Литоралдық шөгінділерден құралған геологиялық қима өте күрделі. Шөгінді қабаттардың құрамы тік және көлденең бағытта тез өзгеріп, тез алмасып отырады. Құмды жағаларда

106


VI. 29-сурет. Теңіз шөгінділері орналасқан зоналар және олардың дүниежүзілік мұхит түбінің бет бедерімен өзара қатынасы.

жел режиміне байланысты жағалық шөгінді белестер (бір немесе бірнеше) құралады.

Көне замандарда құралған литоралдық шөгінділердің құрамында көмір қабаттары кездеседі.

Сублиторалдық шөгінділер материктердің су астындағы 100—200 м-лік тереңдігінде түзіледі. Олардың құрамы құрлықтағы үгілу процестерінің ерекшеліктеріне және су жиналатын аймақтағы тау жыныстарының минералдық құрамына байланысты.

Тау жыныстарының ең ірі кесек бөлшектері құрлыққа таяу жерлерде жиналады. Теңіздің гидродинамикалық ерекшеліктеріне байланысты құм мен лайлы жыныстар шекарасы 25—50 м-ден 100—150 м-ге дейінгі тереңдіктерде байқалады. Ірілі-ұсақтығына қарай шөгінді жыныстар төрт топқа бөлінеді: 1) ірі кесекті бөлшектерден құралған пефиттер- (дөңбек тастар, қой тастар, мал-та тастар және қиыршық тастар); 2) құмды жыныстар — псаммиттер (ірілі-ұсақты түйіршіктерден құралған құмдар); 3) алевритті жыныстар — алевриттер; 4) саз балшықты жыныстар — пелиттер. Кейде ұлутастардан тұратын шөгінді қабаттар да кездеседі.

Материктердін, су басып жатқан шеткі аймақтарында әк тасты (ізбестас) организм қалдықтарынан құралған органогендік немесе биогендік түзілімдер — маржан (VI. 30-сурет) рифтері жиі кездеседі. Олар — жағалық, тосқауыл және атолды рифтер болып ажыратылады. Маржан рифтерінің өсуіне қажетті жағдай теңіз суынын, температурасы 18°С-тан төмен болмауын, су тұздылығын, тазалығын, су түбі жартасты болып, тереңдігі 40— 50 м-ге дейін болуын қажет етеді. Мұндай қолайлы жағдайлар Үнді және Тынық мұхиттарында көп кездеседі.

Хемогендік шөгінділер климат жағдайы ылғалды, тұздылығы орташа, теціз жағалауларына таяу орындарда темір, марганец рудалары, бокситтер, фосфориттер, әк тастар, яшмалар түрінде түзіледі.

107




Каталог: Книги
Книги -> Таќырып: Деректану пјні
Книги -> Кәсіби өсудің жоғАРҒы мектебі
Книги -> Қазақстан республикасының білім және ғылым министрлігі
Книги -> Оразбек Нұсқабаев
Книги -> Мұхтар Әуезовтің «Абай», «Абай жолы» романдарының әдеби сында танылу және бағалану тарихы.
Книги -> Қазақстан республикасы
Книги -> А. Ж. Сейтембетова
Книги -> С. П. Наумов омыртқалылар зоологиясы
Книги -> М а 3 м ұ н ы қазақ тілі леқсикологиясына кіріспе қазақ лексикологиясының мақсаты мен зерттеу объекгісі лексика
Книги -> Бағдарламасы (силлабус) Пән : Педагогика тарихы


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   19


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет