Отдела образования акимата города костаная әдістемелік нұСҚаулықтар



Дата28.03.2019
өлшемі0.91 Mb.
#76430

ҚОСТАНАЙ ҚАЛАСЫ ӘКІМДІГІНІҢ ҚОСТАНАЙ ҚАЛАСЫ ӘКІМДІГІНІҢ БІЛІМ БӨЛІМІНІҢ БАЛАЛАР ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ МЕКТЕБІ МКҚК
ГККП «ШКОЛА ДЕТСКОГО ТВОРЧЕСТВА АКИМАТА ГОРОДА КОСТАНАЯ

ОТДЕЛА ОБРАЗОВАНИЯ АКИМАТА ГОРОДА КОСТАНАЯ»





ӘДІСТЕМЕЛІК НҰСҚАУЛЫҚТАР

ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ БИІНІҢ ОРЫНДАЛУЫ

Авторы: Нурымова С.И.,

Қосымша білім беру мұғалімі

«Алтынай» хореографиялық би ансамблінің жетекшісі

Қостанай қ., 2016 ж.
Мазмұны
Түсініктеме хат……………………..........……………………………. .3 бет


  1. Хореография Қазақстанда……………………………………………….5 бет




  1. Қазақ ұлттық биін орындау мәнері мен стилі…............……….... 11 бет




  1. Қазақ ұлттық биінің сахналық би костюмі…................................. .12 бет




  1. Қолданылған әдебиеттер……………………………………………… 17 бет


Түсініктеме хат
Әдістемелік нұсқамада қазақ ұлттық би тарихының пайда болуының ғылыми – тарихи деректері баяндалған. Тақырыптың таңдалуы құр босқа емес, себебі, Қазақстан бүгінде экономикалық және мәдени белсенді жаһандану жолында.

Би - саз ырғағымен түрлі қозғалыстар жасап орындалатын, көңіл - күйге негізделе көрсетілетін көне өнер түрі. Адамның сөйлеуі ілкіде ым, ишара қимылдарынан басталып, кейін жекелеген дыбыстардың айтылуы нәтижесінде дамып қалыптасқандығы белгілі. Осылайша адамның алғашқы дыбысы музыканың негізін салды. Ал шартты дағдыға (рефлекс) негізделген дене қимылы бидің алғышартын қалады.
Адамдардың күнделікті еңбек процесіндегі іс - әрекеттері, қоршаған дүниеден алған сезім - жерлері би арқылы көрсетілетін қимыл - қозғалыстар мен ишараларға негіз болған. Табиғат құбылыстарын, тұрмыстық, аңшылық және соғыс көріністерін белгілі жүйеге түскен ырғақты қимылмен, яки бимен бейнелеу көне дәуірде наным - сенімге байланысты болған өмір талабынан туды. Келе - келе тәжірибенің молаюына орай қимылдарды мәнерлеу мүмкіндігі артып, жеке би өнері қалыптасты.
Би - адам денесінің әуенге негізделген түрлі қимылдарының жүйелі түрде ауысып келуі арқылы көркем образдармен айшықтала бейнеленетін, кеңістіктік - уақыттық ауқымы көне заманғы наным - сенімнен бастау алатын өнердің бір түрі. Би ишаралық бейнелеулер арқылы әсерлі көңіл - күйді көрсететін, еңбек үрдістері бейнеленетін халықтық шығармашылық өнер түрі. Ілкі билер ғұрыптық - мифологиялық мәні мен магиялық қызметі бар салттық әрекеттердің құрамдас бөлігі еді. Қоғам дамуының алғашқы сатыларына адам мен кейбір жан - жануарлардың туыстығы болады деген нанымға сай туған тотемдік билер тән еді. Тотемдік билердің негізгі сипаты - тотемге еліктеу. Осыдан келіп жануарлардың қимыл - әрекеттерін бақылаудан туған образдарды бейнелеу мен мифологиялық түсінік түйісе келіп, билеу кезінде аң, құстардың қылықтары көрініс табады.
«Өнер – өнегелі, ақылды адамдарды тәрбиелейтін құрал» - деп Кеңес педагогы В.А.Сухомлинский айтып кеткендей, тәрбие үрдісінде өнерге аса көңіл аудару қажеттілігін атап көрсеткен болатын. Сол өнердің бірі – би өнері.

Би бір сәттік қана, билеу кезінде ғана өмір сүретін уақытша, өткінші өнер болғандықтан, би шығармашылығының тарихи қалыптасуын зерттеу өте күрделі. Өйткені ол өзінен кейін материалдық – заттай ескерткіш қалдырмайды. Биге қатысты сурет, жазба және ілеспелі музыка оның бір қырын ғана қамтып, біржақты түсінік берумен шектелсе, осы заманғы кино түсірілім ғана би өнері жайында толық түсінік бере алады. Ежелгі би шығармашылығы туралы тарихи деректер там-тұм болғандықтан, тым тапшы әрі оның өзі де болжамды.



Әр өнер адамзаттың қайғы-қасіретін, ойын, сезімін, неше түрлі бүгінгі, кешегі, тарихи немесе фантастикалық оқиғаларды адамдарға өзіне тән құралдармен, амал-тәсілдермен жеткізуге тырысады. Және әр өнер шартты болып келеді. Сол өнерлердің ішінде хореография өнері ерекше. Өйткені хореография ол – сөзсіз өнер. Оның негізі – би. Хореография – ой мен мазмұнды музыкалық-хореографиялық бейне арқылы ашатын сахналық өнердің бір түрі. Оның қайнар көзі – халық билерінде. Жалпы би – психиканың эмоциялық аясының жемісі.
   Аристотель биді «Адамдардың мінез-құлқын, ішкі жан дүниесін, әрекетін көрсететін таза ырғақтың көрінісі деді, себебі би қимылдары туар кезде ырғақтық сурет әдетте оны туғызған сезім күйіне сәйкес келеді» деген екен.
Би сөзсіз, тек бишінің дене қимылымен, бет-әлпетімен әңгімелейді. Әңгімені би тілімен жүргізу үшін бишінің ерекше табиғи қасиеті, дарындалығы болуы қажет және бұл өнер түрін көптеген жылдар бойы арнайы мектептер мен жоғары оқу орындарында оқуы қажет. Хореографиялық мектептердегі ең басты сабақ – ол классикалық би. Латын тілінен аударғанда «Үлгілі» деген мағынаны білдіреді. Классикалық биді біз балет деп атаймыз. Балет дегеніміз итальян тілінен аударғанда «Билеймін» деген мағынаны білдіреді. Балет, би, хореографиялық көріністердің авторын – балетмейстер деп атаймыз. Осылайша би өнерінің мәні – классикалық биде деп толығымен айта аламыз.
Бидегі ырғақтықты сезіну қимылдың бір уақытта бірдей қайталануы, үзіліс пен екпін түсіруі әрі алмасуы нәтижесінде жетеді. Бидегі музыкалық,  ырғақтық үзілістер би үзілістерінің эмоциялық-динамикалық қалпына сәйкес келеді. Би билеу орындаушыға мамыражай, жан жадыратар рахат бір күй әкеледі. Оның биологиялық немесе табиғи бастаулары ежелгі би шығармашылығының дамуына жағдай жасады. Бидің негізі – адам бойындағы көркемдік талаптардың тууы секілді биге деген психологиялық қажеттілікті анықтайтын шығармашылықтың қоғамдық бастамасы. 
Күнделікті өмір-тұрмыстағы шабандозбен ат пластикасының әсемдігін айшықтайтын би қимыл-қозғалыстары мыңдаған жылдар өтсе де, көп өзгерістерге ұшырамай, қазақтар арасында тұрақты дәстүрге айналып, күні бүгінгн дейін сақталып жетті.
Мифтік тұлпардың бидегі бейнесі «Тұлпарша» тұлпар самғауы, «Құс қанат» қанатты секірістер, «Қамдама» қанатты бұрылыс сияқты халықтың дәстүрлі қимыл-қозғалыстарында сақталған. Ал қазақтың «Желдірме» ат желісі, «Шабыс» аттың еркін шабысы, «Тепең жорға» жорға жүріс, «Тебінгі» тебінгі және тағы басқа көптеген дәстүрлі би қимылдары ежелгі әскери бидің салттық жұрнағының бейнелі түрдегі жалғасы.
«Би өнері адам өмірінің эмоциялық табиғаты мен оны қоршаған табиғи ортаны бейнелеген көркемдік шығармашылық салаларында елеулі орын алды. Осының қалыптасуы қоғамның әр алуан талаптарына, ең алдымен жастарды ұжымдық қарым-қатынастарды талап ететін аңшылық, соғыс кездерінде физикалық, рухани тұрғыда шымырлыққа тәрбиелеу қажеттілігіне байланысты болды». Тұтас алып қарағанда би шығармашылығын, оның ішінде қазақ биінің қалыптасуы барлық дүние бейнелі түрде қабылданып әрі оның бәрі бейнеге айналдырылған тарихи кезеңге жатады. Сезім де өзін қоршаған өмірлік ортаның суреті, адамның ішкі жан дүниесі ретінде бейнелі түрде түсіндірілді. Бұл қоғамның даму сатыларының ерте кезеңіндегі би шығармашылығына қуатты эмоциялық серпін берді.



  1. Хореография Қазақстанда


... Қазақтың би өнеріндегі кейбір тұстары ХХ ғасырдың екінші жартысынан бастап өзгеше жат бағытқа түскенін бүгінде мойындаумыз керек-ақ. Бұл келеңсіз құбылыс ұлттың табиғаты мен тарихын түсініп,білмей-ақ, би өнеріне жетекшілік жасаған кейбір «шеберлердің» кеудемсоқтығынан зиянды тамыр тартқан-ды.Нақтылай айтсақ,кеңес дәуірі кезінде ұлтымыздың бишілік үрдістерінде басшылықты қолға алған бауырлас өзге ұлттар өкілдерінің қазақтың ерлік пен мәрттікті насихаттайтын,көшпенділер өркениетінің тәкаппар да қайсар өжеттік пен биік азаматтықты ту еткен ділі мен жан-дүниесін паш ететін билеріне «атқа шапқан қазақ жігіттерінің далақтаған бейнесін» негізінен зорлап,мақсатты жымысқылықпен,әдейі енгізгені,сөйтіп,оларға тек экзотикалық реңкі берумен ғана шектелгені анық еді.
Осы күндергі американ үндістері ұрпақтарының әлем-жәлем киініп,жер тепкілеп,найзаларын шошаңдатып,ақ тер-көк тер болып,жаныға көрсететін билерін адамзат өнерінің асқар шыңы-балет секілді ғажайып қимыл сұлулығының нәзік мәнерлерін өмір нақыштарына,оқиғалар орамына өру дарынына айналдырған Италия,Франция секілді елдер саяхатшылары тек экзотика ретінде тамашалайтынын кім білмейді.
Кешегі кеңестік дәуірде де би өнерімізге әлгінде айтқанымыздай, кездейсоқ орнығып қалған,ұлттық би өрнектеріне он қайнаса сорпасы қосылмайтын «ырғақтар» мен «қозғалыстар» да бодан елдің маңдайына осы мақсатпен таңылған еді .
Қазақ биі бишінің қозғалысы мен дене қимылы арқылы көркем образды бейнелейтін, ұлттық сахна өнері. Қазақтың халықтық би өнері ерте заманнан қалыптасқан, халқымыздың аса бай ауыз әдебиетімен, ән-күйлерімен, дәстүрлі тұрмыс салтымен біте қайнасып келе жатқан ел мұрасы болып табылады. Халықтың көркемдік ойының бір көрінісі ретіндегі би өнері өзінің эстет. болмысында қазақ жұртының жалпы дүниетанымына сай арман - мұраттарын бейнелейтін қимылдар жүйесін қалыптастырған. Қазақ халқы ежелгі би өнерінің дәстүрі мен өрнегін сақтап, өзінің рухани қазынасымен ұштастыра отырып, ғасырлар бойы дамытқан. Қазақ биі халықтың тіршілік-тынысын, адамның табиғатқа көзқарасын, дүниетанымын айшықтайтын өнер ретінде өркендеуде. Қазақ биінің кейбір қимыл қозғалыстары, бақсы-балгерлердің ойындары арқылы қалыптасқан. Олар қобыз аспабымен бірге соқпалы муз. аспаптардың көмегімен де өздерінің бақсылық, балгерлік үрдістерін күшейтіп отырған. Қазақ би өнері синкреттік түрде дамып, басқа өнер түрлерін насихаттау мен ақпараттық түрде бекіту және кейінгі ұрпаққа жеткізу барысында өзіндік маңызды рөл атқарды. Ежелгі билердің канондық түрлері бізге жетпеген. Бірақ халық арасында би қимылдарын меңзейтін идеялар ұлттық ойындар мен салт-жораларда сақталған, тарихи және этногр. деректерде қалыптасу негіздері барлығы аңғарылады. Жиын-тойларда жұрт көңілін көтеретін күлдіргіш-қуақылардың өнерлерінде би қимылдары мол қолданылды. Қазақ биі көшпелі малшының тұрмыс-тіршілігін, табиғат көріністерін ұлттық таным-талғамға сай көркем бейнеледі.
Ендi бiр сәт қазақ биiнiң жүрiп өткен жолына үңiлсек оның аумалы-төкпелi, өрлеу мен тоқырау кезеңдерi аз болмапты. Бiрақ Шара сынды саңлақтың арқасында бiздiң биiмiз әлемдiк сахнаға азды-көптi шыққанын әсте жоққа шығаруға болмас. Осы дара тұлғаның еңбегiнiң нәтижесiнде қазақ биiнiң әр өрнегi халыққа жеттi. Ол өзiнiң түсiнiктi де тартымды, әсерлi де мәнерлi билерiмен сол өзi өмiр сүрген заманның талабын орындады, жүгiн көтердi. Сөйтiп, Шара апамыз қазақ би өнерiнiң қайталанбас жарық жұлдызына айналды десем менiмен бәрi келiсер. Мәселен, халық биi «Қамажай», «Маусымжан», «Қаражорға», «Келiншек», «Айжан қыз» тәрiздi ұлтымыздың болмысын танытатын билер бiздiң мақтанышымыз емес пе. Бұл жайдан-жай көңiл жұбату үшiн айтылған жалған мақтан деуден аулақпын. Бiз тiлге тиек етiп отырған қазақ би өнерi бiрнеше дәуiрдi бастан кештi. Халқымыздың бұл өнерiнiң болашағы бүгiнде осы сала өнерпаздарын қатты толғандырып отыр десем қателесе қоймаспын. Оларды ойландырып, алаңдатып отырғанда ұлттық биiмiздiң философияға бай мағынасы, әсерлi де тартымды көрiнiстерi болса керек. Жалпы бiздiң елдiң би өнерiнiң мүмкiндiгi мен өрiсi өте зор әрi биiк. Демек жоғары дәрежеде өркен жаюына керемет қуатты күш бар.
Қазақ билерi - көбiне-көп нақты белгiлi бiр тұрмыс - тiршiлiкке құрылады да халықтың бейне болмысының айнасына айналады. Ол елдiң сән - салтанатын, жастардың махаббатын, ерлiгiн, елдiгiн, қайғы - мұңын, әл-қуатын дәлме-дәл сан мыңдаған қимылмен, қозғалыспен баяндап тұратын болғандықтан бишi сахнада оны бар шеберлiгiмен, бар жан тәнiмен жеткiзуге тырысатыны хақ. Еңбек процесндегі күнделікті қимылдар – қол еңбегі, тігін өнері, өрнектеп тігу элементтері: ұршық үйіру мен қазық қағу фонтазия үстемдігімен пластикалық көркем би өнерінің элементтеріне айналды. Көне өнердің барлығы адам өміріндегі еңбектен алына отырып, оған рухани және рух берерлік күшпен демеп отырған.

Көне би өнерінде рәсім өткізер салттар кеіңнен сақталып отырған – олар еңбек процестерін салт – дәстүрге сай бейнелеу. Сөйте отырып, қазақ халқының билерінде құстар мен аңдардың қимылдары бейнеле отырып, «Аю би» , «Қаз қатар» , «Қоян би» және т.б. билер пайда бола бастады.

Қазақ би болмысында елеулі оынды «Құсбегі – дауылпаз» ойын би алды – бүркіттің қоянды аулауға үйрету жолдары мен салт – амалдарынан пайда болған бейнелі би қойылымы.

Көшпелі малшылардың өзіндік салт – санасынан «Өр теке» қимыл – қисынды ешкі қимылдарын еске салатын бейнелі би пайда болды.

Ұлттық ойындар ұлттық алт – дәстүрлер сияқты жаһандану заманында түрлі өзгерістерге ұшырап отырды. Мысалы, «Өр теке» ойын – биі негізінде қуыршақтар театры пайда болды. Көптеген би оыйндары: құстар ен жануарлар қимылдарын көрсететін, өзгере отырып жай ғана балалар ойындарына айналды: «Қоян – пышақ» , «Қара сиыр» немесе «Көк сиыр» , «Түйе – түйе».

Қазақ халқының түрлі өмір сүру салалармында жылқы ерекше бағаланған. Әсіресе салт жүру немесе бәйге пайда болғаннан бастап.

Жылқының көне рухани мәдениетте халық нанымдарында, салттарында, ойындар мен эпостарда, ән мен күйлерде өз орнын тауып, белгілі бір образы көзге бейнеленеді.

Қазақ ұлттық билері «Қара жорға», «Тепенкок», «Жорғалау», «Жорғаға еліктеу» ұзақ эволюциялық жол кешті: топтық биден ойын – сауық биіне, кейін жеке – дар биге келіп, «би тілін» білдіретін билерге айналды. Олар жеке адамның жан – дүниесі мен сезімінің айнасындай болды. Аталмыш билердің қимылдары күшті әрі қуатты жігіттер образбарын бейнелейді. Бұл образдарда қазақ халқының пластикалық идеалдары пайда болады.

Сондай – ақ, ұлттық «Өрнек би» ойын – сауық би аз өзгеріске ұшыраған емес. Бұл биде қазақ әйелдері айналысқан тігін өнері бейнееніп отырды.

«Өрмек өру» сахналық композициясы басқұр өруге негізделе отырып, қол пластикасының биі қалыптасты. Сахналық композициясында өз тоқымасынан ляззат алып отырған шебер әйелдің бейнесі бейнеленеді. Бұл еңбек түріндегі барлық қол әрекеттерін қатаң түрде сақтай отырып, би әсмдігі де, тігін өнерінің ерекшелігі де сақталған. Мұндай қимыл – әрекеттер көптеген шебер әйелдердің қолдарынан байқалады. Дәстүрліі формада өз тігін шеберліктерін орындай отырып, әр шебердің қолында дегенмен түрлі қимылдар да байқалып отырған. Қазақ қыздары мен әйелдері көне заманнан ақ фольклердің түрлі салаларында көркем импровизация дарындылығымен ерекшеленген.

Ұлттық фантазия мен елес – бұл «адам дамуына ерекше мән беретін дарындылық нысаны...» - деп есептеген К.Маркс. Бұл қазақ халқына түрлі ғажайып ертегілер мен аңыздар құруға үстем болған.

Дәл сол ғажайып ертегілерде қазақ халқының фантазиясы ерекше көрініс алып, сол ертегілерде қазақ халқының аңшы, батыр, қаһарман бейнелерін кейіптеген. Ертегілер қуатты болуды дәріптеген, қуатты болмасаң, жеңілесің деген. Ғажайып ертегілердің бастауы жақсылық пен жамандықтың күресі болған. Әрине жақсылық зұлымдықты жеңіп отырған.

Зұлым күштер болып ертегіде түрлі құбыжықтар болған – жалмауыздар, қарға-тұмсұк, айдахар және т.б.

Зұлым күштердің бастауы ретінде ерекше қызығушылықты Жезтырнақ тартқан – ол әдемі әрі сұлу ару, бірақ сиқырға байланып, жез тырнақтарымен зұлымдық жасап отырған.

«Жезтырнақ» биінде, бойында мұң орналасқан сұлу ару биі көрініс табады. Жезтырнақ биінің атрибуттары: оның бос қойған ұзын шашы мен сылдыр қаққан ұзын жез тырнақтары.

Көне заманнан – ақ әйелдер ен қыздар өз билерінде күнделікті бомыста қолданатын құралдарын қолдана отырған: қымызға арналған құмыра – торсык («Шалқыма» биіндегі), әйелдер бас киім элементі – жаулық ( «Айда былным» биіндегі) немес көне заман ескерткіштері – қылыш.

Бұрыңғы кездері зыздар ер – азаматтардан қалыспай, керегінше жауға қарсы тұрып, өз қаруларымен жақсы қолданған. Көне аңыздар мен эпостық поэмалар тек арулардың сұлулығы мен әсемдігін ғана емес, сонымен қатар ержүректігі мен батылдығын да жыр еткен. Сөйте отырып, сол жырлар арулар биінде өзінше бір ерекше із қалдырған. Арулар өз билернде қылыш пен садақты осы болмысқа орай қолданып отырды.

Бұл ғасырлар бойы сақталып өткен құндылықтар негізінде «Қылышпен би» сахналық композициясының пайда болуына әкелді, ол қазақ қаһармандыөқ эпосынан еңгізілген екен. Бұл қойылымда жаумен кездескен қатаң қақтығыстар да, мұңды сәттер де, ұлт өмірі де бейнеленген.



«Қылышпен би» композициясы Ұлы Отан соғысының ардагерлдері, Кеңес Үкіметінің Қаһармандары Әлия Молдағұлова мен Мәншүк Маметоваға арналған, олар Отан мен оның тәуелмсіздігі үшін өз жандары мен өмірлерін пида еткен.

Қазақ ұлтының көптеген қыздары сол қалын қымстау замандарында көптеген ер – азаматтармен қатар майданда өз батылдығы мен ер – жүректігін көрсетіп, халқымыздың біраз ақын – жазушыларымен ода етілген. Қазақ қаһармандық поэмаларында әйел адам батырды толықтырып отыратын екінші жартысы болып отырған. Мысалы М. Әуезов былай деп жазған екен: «Егер батырдың жастығымен оның ақылы шамалы болса, оны әйелі толықтырып отырар(Қортка); егер батырдың ар – намысы барынша көрініс таппаса, оны әйелі нұсқап отырған(Тарғын мен Ақжүніс)».


Қазақ әйелдері басқа мұсылман әйелдеріне қарағанда үлкен бостандықпен қолданған. Олар мысалға ешқашан өз беттерін жапқан емес, қазақ ақын – әйелдері көпшілік арасында өз өнерін көрсетіп, айтыстарға қатысып отырған.

Қазақ халқының болмысында елеулі орынды «Бәйге», «Қыз – куу», «Кыз – бөрі» сияқты ойындар алған. Ол жайлы 1875 жылы жазылған. Бұл ойындарда қыздар жігіттермен бірге атқа мініп, жарыстарға қатымсып отырған. Қызды жетіп алған жігіт сый ретінде арудан жылы лебіз алып отырған, ал керісінше егер аруға жетпесе оның қамшысының айдауында қалған.

Бұл ойындарда қазақ қыздарының батылдығы мен сонау кездердегі атқа мініп айдау салатын батыр – қыздардың образдары да сақталған. Олар өз ар – намысы мен халық намысы мен тынышытығын жда сақтай алған.

Қыздар жігіттермен бірге ай астында ән айтып, ойындар ойнаған, отан секірген: «Айгөлек» пен «Қарақұлақ». Дегенмен бұл бостандық қазақ халқының өмірін тым жеңілдетіп те жіберген емес.

Бұл болмыс жайында қазақ халқының үйленуіне қатысты жырда беташарда баяндалады. Беташарда болашақ жұбайдың барлық міндеттері тарына деген құрметі толығымен түсіндіріліп айтылады. Жары үшін қалын мал төлеуден басқасы, былай қарағанда бюолашақ әйелдің оңай емес өмірін айқындап отырған.

Осыған қарамастан қазақ қыздары өзінің бақыты үшін күресе білген. Бұл батылдық пен шын ниетті махаббат көріністері тек қана лирикалық поэмаларда ғана емес: «Қозы – Көрпеш пен Баян – Сұлу», «Қыз – Жібек», «Айман – Шолпан», сонымен қатар би шығармашылығында да тақырыптық көрінісін тапқан.

Лирикалық тақырыпта келесі лирикалық композициялар ұсынылған «Айда былпым», «Шалқыма». «Айда былпым» жас әйел, жардың - келиншектің сезімін білдіреді, өз сүйген ждарымен өмір сүру бақытын, қазақ қызының ар – намысын таптатпай білдіретін - жаулық қасиетін білдіртеді.

«Шалкыма» биінде қымыз дайындай алатын шебер ару мен оның торсықпен өте жеңіл қолдана алатын образы бейнеленеді. Өз дайындаған қымызын барша халыққа ұсына отырып, содан ляззат алған ару образы биде жақсы бейнеленген.

Қыздар би өнерінің киімдері мен қажетті әшекейлері өмір болмысын білдіре отырып, ерлер биіндегі болмысты білдіретін киімдер мен әшекейлерден еш айырмашылық таппаған. Ерлер биіндегі әшекейлер шабандылық немес басқа да шаруашылықты білдіріп – қамшы, шоқпар және т.б. құралдарды қолданылысқа айналдырған.



  1. Қазақ ұлттық биін орындау мәнері мен стилі.

Еңбек процестері негізінде туындаған пластикалық қимылдар, ұлттық костюмдер, қолөнерлік әшекейлер, малышылар мен көшщпенділер болмыында қолдданылған аксесуарлар қазақ ұлттық биінің өзіндік бір қайталанбас стилі мен моделінің пайда болуына әкелді .

Қазақ биіндегі ұлттық қимыл әрекеттерден басқа ұлттық билерімізде күнделікті өмірде қолданылатын қимыл – әрекеттер өте көп. Әр ұлтың болмысы мен алуандылығына қарамастан әрбір ұлттың өзара бір – біріне ұқсайтын қимылдары бар болған. Бұл қимыл – әрекеттерді бірініен – бірі қайталау емес, пластикалық логика деп аталады. Сол себепті ойын – билер біздің ұлтқа тән болмыс та, басқа ұлтқа тән болмысты да қамтыған би, өйткені ұлттар тіршілігі бір – біріне ұқсас, яғни логикасы бірдей болып келген деп те айта аламыз. Сол себепті сезім мен эмоция идеяларын жеткізер қимылдар барша ұлттарда да көбінесе ұқсас болып келеді.

Түрлі халықтардың ертеректегі би формациялары үшін би суреттері көбінесе бірдей: бұқаралық айнаып жүру, бірін – арты бірі жүру, саппен жүру, бір – біріне және бір – бірінен жүру, спиральді түрде және тек кейінен ған жұппен билер пайда бола бастады. Ең таратылған би қадамдары болатындар: жай қадамдар, «ауыстырмалы жүріс» жүгірулері, «жанама», «құлау», орнында тұрып теңселу және т.б. көптеген қимылдар. Яғни ритмикалық және пластикалық тұрғыда алдыға және артқа жеңіл қозғалуға мүмкіндік беретін қимылдар. Дегенмен орындалу барысында түрлі ұлттың өзіне тән ерекшеліктері сақталып отырады: каблуктан қадам жасау, аяқ өкшесінен, ұшынан, тізені көптеп немес аздап майыстыру, корпус иілуі мен ракурсы, қол немесе аяқтың жылдам немесе баяулатқан қозғалысы – бұның барлығы түрлі себептерден болуы мүмкін: географиялық, тарихи, әлеуметтік және идеологиялық, дегенмен қимылдар негізі пластикалық логикада жатыр.

Сахналық композициялардың музыкалық негізі ретінде халық күйлері болды («Айда былпым» күйі «Айда былпым» биінде, «Сал курен» күйі «Кылышпен би» биінде), сонымен қатар қазақ ұлттық композиторлдарымен шыққан күйлер «Шалқыма» күі :Сүгір Әлиев – «Шалқыма» биі үшін; «Шынырау» Кызыл Мойын Куандыктың күйі– «Жезтырнақ» биі үшін; «Женгем суйер» Далеткерей Шигаев күйі– «Өрмек өру» биі үшін.

Бұл музыка туындыларын таңдап алу эмоционалдық және мелодиялық тараптан өте жақсы таңдалып, таңдалған тақырыбына сай келеді. Выбор этих музыкальных произведений продиктован эмоциональной и мелодической образностью, отвечающей тематике данных танцев.

Музыкалық туынды нтерпритациясындада халықтың барша тұрмыс – болмысы сақталып отырады. Заманауи билер европалық «квадраттылықпен» толықтырылып отырады. Мелодия мен ритм суретке сай төрт формада орындалады 2,4,8,16 такттері бойынша. Барлық қазақ әуендерінің ерекшеліктері қазақ халқының спецификалық салттары мен қимылдарын орындауға көмектеседі.

Қазақ халқы билерінің спецификалық ерекшелігі болып табылатындар: уақытша жеңілдіктен ерекше қаттылыққа дейін, сезімдер ауысып отыруы, музыкант өз әуенін толық түсіне отырып жазған.


3. Қазақ ұлттық биінің сахналық би костюмі.
Сахналық би костюмі – көркем образ келтірудегі өте маңызды компонент.

Ерте заманнан күні бүгінге дейін өзінің қадір-қасиетін жоймай, қол өнерінің озық үлгісі ретінде ғана емес, әрі әсем, әрі ыңғайлылығымен де пайдаланудан қалмай келе жатқан қазақтың ұлттық киімдері әлі де аз емес. 

Еуразия даласын қоныс еткен көшпелі ел қазақтардың басқа халықтарға ұқсамайтын киім ұлгілерін табиғи ерекшеліктер мен көшпелі тіршілікке сәйкес қалыптасты. Қазақы киімнің барша сымбаты мен ою-өрнегінде, әрбір әшекейінде халқымыздың тарихының, ой-дүниесінің қайталанбас көрінісі бар. Ол – біздің ұлттық мәдениетіміз. 

Қазақ халқының ұлттық киімдеріп ерлер киімдері және әйелдер киімдері деп екіге бөлсек; ерлер киімдеріне: айыр қалпақ, зерленген тақия, шапан, шалбар, тымақ, ішік, саптама, етік жатады. Ал әйелдер киімдеріне: қос етік, койлек, сәукеле, кимешек, кебіс-мәсі, тақия, бөрік, көкірекше жатады. 

Би костюмдерінің талаптарына сай би костюмі ұлттық әшекейлердің барлығын сақтап, дегенмен көзді ауытқытпайтындай болу керек, яғни атлас, жылтырмақтар, т.б. қосымшалар орынды және мөлшерінше болуы тиіс.

Түс жағынан көстюм сахналық композиция құруға сай болу керек.



Қазақ ұлттық костюмдерін әр аймақта әр түрлі үлгілермен, әр алуан атаулармен кездестіруге болады. Солардың ішінде бәріне тән түрлері: көйлек, кимешек, жаулық, сәукеле, тақия, қамзол, кебіс - мәсі, көкірекше сияқты заттар. Әйел киімдері әшекей, ажар жағынан ел салты бойынша төрт топқа арналып тігілген. Олар қыз киімдері, келіншек киімдері, орта жастағы әйелдер мен қарт бәйбішелердің киімдері. Бұлардың әрқайсысының тігілу мәнері де әшекейі де әр қилы. Қыз киімдерінің кеуделері тар, қынамалы, омырауы мен жаға - жеңдері кестелі, көйлектері қос етекті, бас киімдері үкілі, моншақты, аяқ киімдері биік өкшелі, жеңіл және қай киімі болса да алтын, күміс, меруерт моншақтармен әшекейленеді. Қыздар көбінесе құндыз бөрік, тақия киіп, шолпы тағып жүреді.
Әйел киімдерінің ең бастысы көйлек, одан кейін сәукеле, бөрік, тақия, кимешек - жаулық, бас киімдер мен қамзол, желетке болған. Әйел көйлегінің кеудесі мен етегі екі бөлек тігіліп, соңынан етекті кеудеге бүріп қосатын. Кеуденің етекке қосылған жерін көйлектің белі немесе бүрмесі деп атаған. Көйлектің жағасы тік, бір жақ иық үстінен түймеленеді. Ал қыз - келіншектердің көйлегінің жағасы кестеленеді немесе қол инемен көркемдеп қайып тігіледі. Кейде жағаның үстіңгі шетін бүрмелеп желбірлеп қояды. Қыз - келіншек көйлегінің жағасының өңіріне бірнеше түймені тізіп қадайды.
Қыздар мен жас әйелдердің ең бір сәнді киімі қос етек көйлек. Қос етек көйлек әдетте ақ түсті қымбат жібектен, асыл матадан тігіліп таза жүннен тоқылады. Мұндай көйлекті қыс киюге арнайды да, бір киер көйлек санайды. Қос етек көйлек әдетте ұзын, кең, оның жеңінің ұшы мен жағасы, белі бүрмеленіп, қатпарлы желбір салынады.
Тақия – жеңіл, дөңгелектеп тігілетін бас киім. Ұлттық өрнегіне, тігілуіне қарай әртүрлі болады. Тақияны тіккенде бір түсті матадан (сәтен, шұға, барқыт т.б.) таңдаса, төбесі төрт сай немесе дөңгелек, үшкіл төбелі етіп тігіледі. Қыздарға арналған тақиялар әртүрлі жіптермен кестеленіп, моншақ, асыл тастармен безендіріледі.
Сәукеле – қызды ұзатқанда киетін бас киім. Сәукелені қыз ұзатылғанда күйеу еліне киіп бару үшін тіктіреді. Сәукеле арнайы басылған ақ киізден немесе арасына қыл салынып сырған матадан жасалып, сырты қымбат матамен (барқыт, атлас, шұға) қапталып, шетін құндыз, кәмшәт терісімен айналдыра тігіледі. Сәукеленің төбесіне, өн бойына алтын, күміс, маржаннан әшекей тағылып, алтын жібек жіппен кестеленеді. Сәукеленің төбесіне жібектен желек тағылып, оған үкі қадайды.
Кимешек – әйелдердің бас киімі. Кимешек ақ матадан немесе ақ жібектен тігіледі. Ол басты, кеудені, иық пен арқаны жауып тұрады. Кимешектің кеуде жағын, бет жаулықтарын көмкеріп кестелейді.
Бөрік – қазақтың ертеден келе жатқан бас киімі. Бөрік қыстық бөрік (жүн немесе мақта салып тігіледі), жаздық бөрік болып екіге бөлінеді. Бөрікті қыздар да, ер адамдар да киеді. Аңның терісімен немесе қымбат матамен тысталады. Аңның терісіне қарап оларды құндыз бөрік, кәмшәт бөрік, түлкі бөрік деп атайды. Қыздар киетін бөріктің төбесі төрт сайлы болып келеді және үкі тағылады, асыл тастармен көмкеріліп, күміс теңгелерден салпыншақ тағылады. Қазақта әшекейлі, үкілі бөрікті сал-серілер де киген.
Етік – ертеде илеген теріден, бертінде былғарыдан киген. Былғарыдан тігілген етіктің қонышы ұзын болып келеді. Былғары етік қара, сары, қызыл түсті бояулармен боялады. Қыз-келіншектер қызыл түсті былғарыдан ою-өрнектеп тіктірген етік киген. Оны «сапиян етік» деп атайды. Ал мырза сал-сері жігіттер қара түсті былғарыдан, оюлатып етік киюді әдет еткен, оны «саптама етік» деп атаған.
Кебіс – мәсінің сыртынан киюге арналып, былғарыдан тігілген аяқ киім. Оның басын жұмсақ былғарыдан, табанын қатты ұлтаннан биік етіп тігеді. Кебісті оюлап әшекейлеп тігеді.
"Әшекейі жоқ әйел жапырағы жоқ ағашпен тең" демекші, бүгінде сыңғырлаған шолпы түгілі, белге түскен қолаң шаш азайып бара жатса да, ұзын шаш маңызын жоя қоймады. Құрылымы жағынан шағын болып келетін шолпы өзара біріктірілетін қозғалмалы бөлшектер: құлпырма маржан тізбектерінен, тиындарынан (жалған теңгелер де жарайды), жартылай қуыс не жалпақ, селдір медальондардан, күміске орнатылған түрлі тастан құралады. 
Ұзатылатын қыздың, яғни қалындықтың киімінің ең басты ерекшелігі - сәукеле. Сәукеле бас киімдерінің ішіндегі ең әдемісі әрі күрделісі болып есептелген. Сәукеленің негізі оның төбесі, ол қиық конуска ұқсас болып көрінеді. Төбе не талдырма етіп қозы жүнінен арнайы басқан ақ киізден, не арасына қыл салып сырығы асыл матадан жасалады. Сәукеленің төбесінде алтынмен, күміспен әшекейленген қатырғы болады. Қыз ұзатуда киілетін көйлек жайлы айтсақ, ол басқа көйлектерден аса ерекшеленеді, себебі ұзату күнінде қыздың бұрынғыдан да әсіресе сымбатты және сұлу болуы керек. Киген көйлегі сәукелесі сияқты қымбат матадан тігіліп, бас киімі не түсі сай не бірдей болуы керек. Келесі қарастырылатын киім ол шапан. Шапан – қалындықтың сырт киімі. Ол да асыл матадан алтын жіппен зер салынып, өрнектеліп тігіледі. Көбінесе қалындықтың қыз ұзату киімі ақ жібектен тігіледі, камзолы не шапаны да дәл сондай түсті немесе түсі сәйкес болатындай тігіледі. Аяқтарына бұрынғыдай сапиян етік не көк сауыр етік киетін, той кезінде бұл етіктер одан да әдемі көрінсін деп ою-өрнектерін молырақ кестелеп тігілетін.
Келін жұбайының үйіне келгенде, яғни өзге үйдің босағасын аттағаннан кейін келіншек атанып, оған жаулық салып өз қызы ретінде еншілеп алады. Тұрмысқа шыққан жас келіншек бастапқыда басына ормал тағып жүреді.  Жас келіндер әсіресе ақ орамал тағатын. Бір сөзбен айтқанда, киімдері жас қыз болып жүрген кезінен айырмашылығы ою-өрнектерінің аз болуы және де маржан мен асыл тастарының саны бұрынғыдан кем болуы. Егер әшекей бұйымдар жайлы айтсақ, олардың қымбаттылығы да, саны да азаятын. Жас келіншектер аяқтарына етіктен көрі мәсі киетін. Мәсі ол жұмсақ былғарыдан не құрымнан тігілетін аяқ киім.
Ерлердің  киетін  ұлттық  киімдерінің  жиынтығы  мыналардан  тұрады:  жейде,  шалбар,  жеңсіз  қамзол,  бешпет,  шапан,  қолдан  тоқылған  шекпен,  қыста  киетін  ішік,  тон  және  күпі.

Қазақ қауымының әдетінде ер мен әйелдің бас киімі де әр басқа. Ерге тән бас киімдер: тақия, бөрік, тымақ, құлақшын, қалпақ, шалма, шыт, дулыға, жыға, қырпу, күлапара, жалбағай. Оларды теріден, аң терілерінен, тыстық маталардан сырып тігеді.

 Қалпақ. Өзінің атына сай, ақ қозының күзем жүнінен, кейде түбіт араластырып басқан, жұқа киізден жасалған жаздық бас киім. Кейде айыр қалпақ деп те атайды. Ақ қалпақ қара барқыт  ара күміспен әдіптеледі. Ол төбесі  ен төрт сай болып, тігісі қара жіп немесе қара барқыт не қара шибарқыт, шұға секілді маталармен көмкеріледі. Қайырма етегі мен төбесін түрлі түсті жібек матамен тыстайды немесе ою-өрнекпен әшекейленеді. Қалпақтың төбесіне төгілдіре шашақты маржан тағылган, кейде қайырма етегінің алды-арты жырық келеді. Осыған орай бұл бас киім айыр қалпақ деп аталады.
Ерлер  тақиясы. Тақияны ерлер қысы-жазы басынан тастамай киетін, себебі ол өзінің ыңғайлылығымен, қарапайымдалағымен әрі тиімділігімен ерекшеленді.  Тақияны бір түсті матадан, сәтен, шұға, барқыт сияқты маталардан аласа, төбесі төрт сай немесе дөңгелек төбелі етіп тігіледі. Ұлттық өрнек нақышына және тігілу технологиясына қарай тақия пішімі әр түрлі болды.
Ерлер бөрігі. Бөрікті қазақ халқы ерте кезден пайдаланып келеді. Ол мерзімге байланысты қыстық және жаздық болып бөлінеді. Қыстық бөрікті жылы болу үшін жүн немесе мақта салып қабып тігеді. Бөріктің жиегі аң немесе қымбат бағала матамен жиектеліп тысталады.  Ойын тойға қымбат бағалы тастармен әшекейленген бөрік киген. Бөріктің пішімі мен тігілу технологиясы әр руға байланысты өзгше үлгіде кездеседі.
Жарғақ шалбар. Иленіп, әбден өнделген жұқа теріні қазақтар «жарғақ» дейді. Қызғылт түске боялып, түрлі-түсті өрнек салынған жарғақ теріден тігілген шалбарды «жарғақ шалбар» деп атаған. Бұл сәнді киімді кезінде батырлар, бектер менбилер, сал-серілер салтанатқа киген. Шалбар - барқыт, пүліш, шұға, шибарқыт, шегрен, сияқты ширақы маталардан, қой - ешкі терілерінен тігеді. Шалбардың бауы ышқырға өткізіледі, қалтасыз, кең балақ болып келеді. Оның кең тігілуі салт атқа мініп - тұруға, малдас құрып отыруға өте қолайлы болған. Шалбардың балағы кейде етік қонышының ішіне салынып, кейде қоныштың сыртында жүреді. Қой терісінің әр түрлерінен (жүндес, қырықпа, тақыр және т. б.), ешкі және құлын терілерінен, былғарыдан тігілген шалбарды көбінесе тыстамайды. Оны бір түске бояп, кестелейді, балағын құндыз, сусар сияқты аң терілерімен тіккен. Теріден тігілген шалбарды матамен тыстап та жүрген. Еркектер көбінесе сырт киімдерін түймесіз, тек белбеумен ғана киген. Белбеуді бірнеше метр матадан ораған.
  Халқымыздың ұлттық киімі - мәдени мұрамыз. Ұлттық киіміміз әлем халқының алдында ұлтымыздың ерекшелігін танытады, өнерімізді паш етеді. Ұлттық киімімізді өнер туындысы деп қарасақ та болады. Ол атадан балаға мирас болып келе жатқан байлығымыз. Ендеше ұлтымыздың бет-бейнесі болып саналатын ұлттық киімімізді қастерлеу, дамыту бүгінгі ұрпақтың еншісінде.

Қазақ биiнiң түп төркiнiнде халықтың рухани таным түсiнiгiнiң жиынтық көрiнiсi жатқандай көрiнедi маған. Бiздiң ұлттық мәдениетiмiз оның iшiнде өзiмiз тiлге тиек етiп отырған би де елiмiздiң қоғамдық өмiрiнде орын алған өтпелi кезең кезiнде басқа өнер түрлерi тәрiздi бiраз қиыңдықтарды бастан кешiргенi рас. Бiрақ ол ертеден келе жатқан желiсiн үзiп алған жоқ, классикалық негiзiнен адасып, оны жоғалтқан жоқ. Өйткенi оның тамыры тереңде, халықтың санасында жатыр. «Қазақ биi кеңес дәуiрiнiң алғашқы жылдарында пайда болды», - деген жаңсақ пiкiрмен өз басым келiспеймiн. Сонда мыңдаған жылдық тарихы бар елде «би өнерi болмады» дегенге кiм сенедi. Әрине, кеңестiк дәуiрдiң кейбiр қоғамдық ағымының кесiрiнен қағажу көрiп, классикалық деңгейге көтерiле алмай қалды. Жаңа замандық әуеннiң көлеңкесiнде қалып қойды.


Қазақ билерi - көбiне-көп нақты белгiлi бiр тұрмыс - тiршiлiкке құрылады да халықтың бейне болмысының айнасына айналады. Ол елдiң сән - салтанатын, жастардың махаббатын, ерлiгiн, елдiгiн, қайғы - мұңын, әл-қуатын дәлме-дәл сан мыңдаған қимылмен, қозғалыспен баяндап тұратын болғандықтан бишi сахнада оны бар шеберлiгiмен, бар жан тәнiмен жеткiзуге тырысатыны хақ. Хореографиялық бiлiм алған кәсiпқой бишi де бидi қойған кәсiпқой балетмейстер де жаңа дүниенiң сапасына бiрдей жауапты. Бишi «бидi әйтеуiр билеп шықсам болды» деп ойламай, бидiң көрiнiстiк әсерiнен гөрi оның iшкi айтайын деген табиғи сұлулығына көбiрек мән берiп, халықтың назарын соған аударуға ден қойса, онда ол бишiнiң биi көңiлден шықты деген сөз. Әр бидiң де адам сияқты өзiндiк ерекшелiгi, мiнез-құлқы бар екенiн бишi әсте естен шығармауы керек.

Қолданылған әдебиеттер


  1. «Антология казахской поэзии», Москва қ., 1958 жыл;

  2. «Кобланды батыр», КСРО халықтарының қаһармандық эпосы, Москва қ., 1975 жыл;

  3. «Балетное искусство Казахстана» Л.П. Сарынова Алма-Ата қ., 1976 жыл;

  4. «Тайна танца» Ш. Жиенкулова, Алма-Ата, 1980 жыл;

  5. «Казахские народные танцы» Д. Абиров, А. Исмаилов, Алма-Ата, 1983 жыл;

  6. «Пять казахских танцев» О. Всеволодская-Галушкевич, Алма-Ата, 1988 жыл;

  7. «Музыка и движение» Ю.Г. Телеугалиев, Алма-Ата, 1995 жыл;




Каталог: wp-content -> uploads -> 2018
2018 -> Алтын күз Атырау облысы Атырау қаласы Махамбет ауданы Алға орта мектебінің Шағын орталық топ
2018 -> Ысқақова Айнұр Жанболатовқызы, СҚО, Ақжар ауданы, Айсары ауылы, «Айсары негізгі мектебі»
2018 -> Ә. Кекілбаевтың «Шыңырау» әңгімесіндегі Еңсеп бейнесі
2018 -> Қуыршақты шомылдыру
2018 -> Жарманың өнімдерінің құрамында
2018 -> Мектеп: №46 жобб мектебі Мерзімі: 5. 01. 2018ж №7 Мұғалім Митанова г сынып «Г» Оқушылар саны 12 Тақырып
2018 -> Казахская академия спорта и туризма сборник научных статей
2018 -> Сабақ тақырыбы: «Дәнекерлеудің мәні қызметі және түрлері»


Достарыңызбен бөлісу:




©kzref.org 2023
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет