OtuzTomlukOnekinchi Билал лайпанов


КЪАРАЧАЙНЫ  ЮСЮНДЕН САГЪЫШЛА



жүктеу 3.55 Mb.
бет14/17
Дата08.05.2019
өлшемі3.55 Mb.
түріРассказ
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   17

КЪАРАЧАЙНЫ  ЮСЮНДЕН САГЪЫШЛА

 

Абаза, черкес, ногъай, къарачай адамладан къуралгъан джыйын, чалкъы чалады. Джыйынны кёбюсю къарачайлылалла. Ауузланыргъа тохтагъанлары сайын сёз-дауур чыгъады. «Аш адам башындан тюл, миллет башындан юлешинсин» деб тохтайдыла. Алай бла бир абазалыгъа, бир черкеслиге, бир ногъайлыгъа биришер табакъ шорпа, джети къарачайлыгъа да бир табакъ шорпа джетеди. Аш юсюнде сёз къозгъамайыкъ деб, тёзерге юреннген адебли къарачайлыла, къатангыдан къатангы бола, кюз ишлени бошайдыла. Гебен юлешиннген сагъатда, биягъыла «адам башындан тюл, халкъ башындан» деб, бирери бирер гебенни кючлейдиле, джети къарачайлыгъа да бир гебен джетеди. Алай бла ишге эм кёб къыйыны кирген халкъ, юлюшсюз къалады. Бир джыл тюл, эки джыл тюл, онла бла джылланы, бу джыйымдыкъ Къарачай-Черкес област (республика) къуралгъанлы барады бу къыйынлыкъ. Къарачайлыла муну юсюнден сёз къозгъасала, атлары аманнга чыгъады. «Аллайла-быллайла» деб тебрейдиле. Айырылайыкъ, «сиз да кесигиз болугъуз, биз да кесибиз болайыкъ» дегенни уа унамайдыла. Башханы юлюшюн ашаб джашаргъа юреннгенле игит да унамайла айырылыргъа.



Черкеслиле аз болгъан джерлеринде (сёз ючюн, бизни республикада) «адам башындан тюл, халкъ башындан» деб, башханы юлюшюн къабалла. Кёбюрек болгъан джерлеринде уа, (сёз ючюн, Къабарты-Малкъарда ) «хар халкъны санына кёре» деб, къат-къат юлюшлю болалла. Юлгюге гуманитар тинтиулени бардыргъан эки институтну келтирейик. Черкесскедеги институтда  11 черкесли, 11 къарачайлы ишлейди. Республикада къарачайлыла черкеслиледен тёрт къатха кёб болгъанлары тергеуге алынмайды. Нальчикдеги институтда 90 къабартылы, 20 малкъарлы ишлейди. «Анга не сейирсиниу, биз таулуладан 4 къатха кёббюз» дейдиле къабартылыла. Былай нек болгъанын ангылаталлыкъ бар эсе – айтсын. Юлгюге институтланы келтиргенлигибизге, хар неде да иш алайды.

Школлада окъугъан къарачай сабийлеге ана тил бла адабиятдан 40 мингнге джууукъ дерс китаб джетмейди. Аллай бир сабий ана тиллерин билмей ёсерикди, аладан не джазыучу, не окъуучу чыгъарыкъ тюлдю. Къарачай халкъны джанын марагъан бир аманлыкъды бу. Терслик кимдеди? Тамадалада. Ала барыбыз да билген бу проблеманы билмеймилле? Билелле. Сан этмейле, къайгъырмайла. Устазла да терсле. Къара тынгылауну басыб турмай, бирге джыйылыб хахай этерге керегелле. Дерс китабладан сора да, илму, суратлау литератураны чыгъарыргъа мадар джокъду. Хар ким кесича мадар-дыгалас этерге кюрешеди.

Бизни республикагъа не къан джаугъанды? Къабартыда, Тегейде, Адыгеяда, таб Юнгюшде да хал башхады. Оноучуларыбызны джууаблары хазырды, бирди: 1. Биз джаш Республикабыз, алкъын аякъ юсюне туралмагъанбыз. 2. Бизде кёб халкъ джашайды.

Аланла, бу къарыусуз хыйлаланы къоюгъуз. Адыгея да бизнича област бола туруб, бизни бла бир кёзюуде Республика болгъанды. Ингушетия уа Чеченден айырылыб, джокъдан джукъ болгъанды. Аланы Москвада къалалача келечи юйлери барды. Бизни уа джокъду. Бизге башындан берилген ачханы «кимле эселе да» къымгъанла. Ол себебден иш джылда-джашда тюлдю, башдады. Ара мюлк биздеча бир джерде тоналмагъанды, оюлмагъанды. Бизде тенгли бир джаш адам илинмек аджалдан хоншулада (барын бирге алыб айтсакъ да) джоюлмагъанды. Азияда къыйынлашхан 5 минг къарачайлыны бери джыялмайбыз, джуртубузну уа эрмен, чечен, курд, чыган, таджик дегенчала толтуруб баралла. Была бары да къуугъун этерча затлалла.

«Бизде кёб халкъ джашайды» деб, аны да бир проблема этиб айтхан оноучуларыбызгъа уа не дерге боллукъду? Къарачайны кесин энчи болургъа къоймай, джюз халкъны бири этген тамадаларыбызгъа не айтыргъа боллукъду? Къарачайны къраллыкъсыз къойгъан къауумну башчылары халкъны эсинделле: Хубийланы Владимир, Орусланы Азрет, Алийланы Исмайыл. Бюгюн оноудагъыланы да кёбюсю алгъын алагъа харс къакъгъанлалла. Ол себебден этерлерин этиб, «бизде кёб халкъ джашайды да аны ючюн джугъубуз джокъду» деген тамадалагъа не тыйыншлы болгъанын айтмай къойыкъ. Республикагъа уа «Миграцияны хакъындан» закон керекди, алайсыз бу барыудан барса, джыйымдыкъдан джыйымдыкъ бола, ит иесин танымазча боллукъду. 1930 джыллада, ачлыкъ джетгенле къыбыла джанындан Къарачай таба мыллык атхандыла. Гюрджю улу Къурман ашарыкъ бла, кийим бла да алагъа бек уллу болушлукъ этдиргенди, алай а Къарачайны чегинден иймегенди. «Минг-минг ач-джаланнгач бери кирсе, къарачайны джутарыкъды; ала былайгъа бир бегиселе, биз артда аланы былайдан чыгъараллыкъ тюлбюз; болушхан а къаллай бир да болушайыкъ» деб тохтагъанды.  

Бютеу проблемаланы юсюнден айтхан къыйынды. Айтылыр ючюн да къалмагъанды, джукъ тюрленмейди ансы. Алай а, кёзюбюз джана тургъанлай, тил-адет-намыс джукълана-кете баргъанын кёрмегенча-билмегенча къалай этейик? Кеси кесибизни эсгермесек, бизни не кърал, не оноучула сакъларыкъ-къутхарлыкъ тюлдюле. Бирикген халкъ кючню кёрселе, оноучула да бери айланныкъдыла, сюйселе-сюймеселе да бир затла этерикдиле. Бизни бирикдирген да, халкъ этген да динибизди, тилибизди, джуртубузду, адетибиз-тёребизди. Аланы сакълайыкъ, кесибизни эсгерейик.

 

КЪУРАН КЪАРАЧАЙ ТИЛДЕ

 

Къарачайда, Малкъарда да Къуранны ана тилибизге кёчюрюрге кюрешгенле болгъандыла.  Аллай джууаблы ишге таукелликлери джетгенине да сейирсинеме. Ёзге,  кими орусчадан кёчюрюрге кюрешгенди, кими магъанасын назмула бла айтыргъа кюрешгенди. Мен ала бла шагъырей болгъандан сора, этгенлери кёлюме джетмей, Къуранны башха тюрк тиллеге кёчюрюлгенлерин къатыма салыб, араб тилге уста бир джашны да джаныма олтуртуб, алгъа арабча окъутуб, макъамына тынгылаб, ызы бла хар бир сурада сёзлени, аятланы магъаналарын соруб, джангыдан кесим да окъуб (Москвада Кърал Университетде эки джылны араб тилге юреннгеним ол затха джарады), ууакъ-ууакъ кёчюре башладым. Сёз ючюн, Аль-Фатиханы мен былай кёчюргенме.



 

Агъузу-бил-ляhи минаш-шайтанир-раджим

Бисмилляhир-рахманир-рахим

 

1. Рахман эм рахим болгъан Аллаhны аты бла



2. Хар махтау Аллаhхады – бютеу Аламланы Иесине,

3. Чексиз хатерлиги, джумшакълыгъы болгъан

4. Къыямат кюнню Тёресине!

5. Джангыз Сеннге къуллукъ этебиз эмда умутчубуз джангыз Сенден:

6. Тюз джолгъа тюзет бизни,

7. Сени чамландыргъанла эмда аджашханла баргъан джолгъа тюл,

    Сен разылыгъынгы бергенле баргъан джолгъа.

 

Аминь.

 

Бу халда сураланы кёчюре тургъанлайыма, бир кюн Гитче Къарачайдан эл башчы эмда джазыучу Лайпанланы Нюр-Магомет къууаныб меннге телефон этди: «Эбзеланы Абу-Юсуф (Абюсюб) хаджи Къуранны къарачай тилге кёчюргенди. Окъугъанла бек джаратхандыла». Абюсюб афендини кесин да таныгъаным себебли, «кёчюргени къолубузгъа тюшсе, «Ас-Алан» журналны эндиги номерине салайыкъ» дедим.  Алай бла, 2002-чи джыл Эбзеланы Абюсюб афендини сууаблы иши дуния джарыгъын кёрдю. Мен да Къуранны ана тилге кёчюрюб башлагъанымы тохтатдым – Абюсюбнюкюнден иги эталмазымы ангылагъаным себебли. Абюсюб афенди къуру мийик дараджада кёчюрген бла къалмай, хар сураны магъанасын ачыкълаб, къайсы бирибиз да хапарлы болурча этиб баргъанды. Юлгюге биринчи сураны келтирейик. Абюсюб къысха хапар да айтыб, аны былай ачыкълайды:



«Къуран бютеу да 114 сурагъа бёлюнеди. Ала Къураннга Аллахдан келгенича тюшмегендиле: таблыгъына кёре, узунланы Китабны аллына, къысхаланы да ахырына салгъандыла. Аланы биринчиси Фаатихады. Бу сураны талай аты барды: аланы бири Алхамды, бизде да ол аты бла джюрюйдю; бири да Фаатиха – Къуранны ачхычы; бири да Уммул Китаб – китабны анасы...

[ АЧЫУЧУ ]

Рахматлы, джумушакъ Аллахны аты бла

           

            Бисмилляхны юсюнден имамланы арасында тартыш барды. Абу-Ханифа, ол хар сура аны бла башланнган башыды,- дегенди. Бирси юч имам а, къалгъан сурала да аны бла башлансала да, аны Алхамны биринчи аятына санагъандыла. Ол себебден, Абу-Ханифаны мазхабында имам, намазда аны ичинден окъуйду. Шафигъый мазхабында имам тышындан окъуйду.

            Муслиман адам хар не тукъум ишин Уллу Аллахны аты бла башларгъа керекди, къуру мал кесген бла кеси кереклисине эшикге къарагъаны болмаса. Мал, Бисмилляяхи Аллаху Акбар, деб кесиледи.

 

            1. Махтаула бары да дунияланы Иеси –



            2. Рахматлы, Джумушакъ Аллаххады

3. (тюзлюк бла) сюд боллукъ кюнню патчахына.

4. (Эй Аллах!) Биз къуру Сеннге къуллукъ этебиз.

5. Болушлукъ да къуру Сенден излейбиз (къуру Сеннге таянабыз).

6. (Энди) Сен бизни тюз джолгъа бир тюзет,

7. ол Сен насыб этгенлени джолуна,

чамланылгъанладан да, аджашханладан да тышында болгъан!

 

            (Аллах чамланнганлагъа уа – Тауратны тутхан къауумну санайдыла. Нек десенг, ала Аллахны бирлегенликге, эм аллындан да ислам диннге джау болуб, къаршчы чыкъгъандыла. Аны ючюн Аллаху Тагъала алагъа налат бергенди. Аджашханла уа – христианлыладыла. Нек десенг, ала юч  аллах этедиле. Бир Аллахха Мариямны юй бийчеге, Гъыйсаны да анга джашха теджейдиле)».



            Былай барады къалгъан сураланы да ачыкълау эмда кёчюрюу. 2002-чи джыл «Ас-Алан» дергиде-журналда чыкъгъандан сора, Къуран къарачай тилде Китаб болуб юч джылдан чыкъгъанды. Ол заманны ичинде Абюсюб мубарек, кёчюргенлерине джангыдан къараб, тюзетиб, игилендириб кюрешгенди. Журналда чыкъгъанына ал сёзню джаза, Тоторкъулланы Алий бу затланы чертген эди: «Бизни халкъны джашауунда эмда культурасында Къуранны ана тилибизге кёчюрюлгени бир белгили затды эмда бир белгиди. Абюсюб афендини къыйыны бизни къолубузгъа сыйлы Рамадан айда тюшгени да иги ышанды. Бизни борчубуз бу Китабны хар бир къарачайлы окъурча этиудю. Алай а, аны деменгили Китаб этиб чыгъарырдан алгъа, журналда басмалансын, алимле, джазыучула, тюз окъуучула да кёллерине келгенни билдирсинле. Сора, тюз-терс айтханланы барысына да автор кеси къараб, халатлы джерлерин тюзетсе, Инша Аллах, энчи Китаб этиуню сагъышына кёчербиз...

            Халкъны ичинде, араб тилни билиб, Къуранны магъанасын айталлыкъ аз адам барды. Орус тилге кёчюрюлгенле бла хайырланыучанбыз. Сураланы, аятланы адамла бирча англаялмагъанларындан, кёб дау-дауур да чыгъыучанды. Таб, имамланы арасында да болуучандыла аллай затла. «Джарты молла дин бузар» деб да, аны ючюн айтылгъанды. Аллах айтса, Абюсюбню бу къыйыны барыбызгъа да Къуранны тюз ангыларгъа болушур деб умут этебиз. Китабны иги этер джанындан не оюмугъуз бар эсе да, авторгъа билдиригиз деб тилейбиз. Османов былай джазады: «Къуранны араб тилде эмда ачыкъламалары бла ажымсыз кёчюрюлген ана тилде окъуялгъан ангыларыкъды: Ислам бютеу адам улуну таянчагъыды, аны ангысын, культурасын да ёрге кёлтюрген Хакъ керти динди...Ол бютеу адам улугъа джораланнганды, Аллаху Тагъала 7-чи ёмюрде Мухаммад келечисинден билдиргенди аны бизге. Аны себебли бу Сыйлы Китабны – Аллахны Сёзюн окъуса адам, Хакъ джолгъа къайытыргъа не да Хакъ джолда барыргъа кюч-къарыу табар деб умут этебиз».

            Бютеу джашауун Аллахха къуллукъ этиуге берген Эбзеланы Абюсюб афендиге разылыгъыбызны билдиребиз эмда саулукъ, узакъ ёмюр тилейбиз анга Аллахдан».

            Эбзеланы Абу Юсуф хаджи дин китабла бла, чыгъармала бла бизни шагъырей эте тургъанды. Алай а, аны эм уллу иши – сыйлы Къуранны ана тилибизге кёчюргениди, хар сураны ким да ангыларча ачыкълагъаныды. Журналда чыкъгъандан сора, юч джылны сюйген, сюймеген да не айтырын сакълагъанды. Юч джылны ичинде джукъ айтмай, эслеген халатларын да джашырыб, энди сёз этерге кюрешгенле бар эселе – гюнахха киредиле: Китаб чыкъгъынчы айтыргъа керек эди аллай затланы. Алай болса да, олсагъатда окъуялмай, энди окъуб, джангылыч джерлерин кёргенле бар эселе, авторгъа билдирсинле: китаб экинчи кере да чыгъар. Джангыз, айтырларын авторгъа айтмай, джер-джерде сёз чыгъарыб айланыу – адамлыкъгъа-муслиманлыкъгъа келишген зат тюлдю.

            Мени оюмум: Абюсюб афенди бизде, дин джаны бла, не бир алим, не бир тылмач, не бир джазыучу эталмагъан ишни этгенди. Адамлагъа ауаз бериую бла да, динни юсюнден джазгъанлары бла да, дин китабланы кёчюрюую, чыгъарыуу, джайыуу бла да, халкъыбызны Хакъ джолгъа тартыб кюрешеди. Аны ол къыйыны – халкъыбызны азабдан къутхарыргъа кюрешген иши-сёзю – тыйыншлы багъасын бизден табмаса да, Аллахдан табар деб, ийнанабыз: Абюсюбню кючю бла Аллахны сёзюн биз ана тилибизде эшитебиз, кёребиз, окъуйбуз. Ахыр файгъамбардан – Мухаммад файгъамбарыбыздан – адам улугъа билдирилген Аллахны сёзю бютеу дунияны кючлей барады. Дунияда Къуран кёчюрюлмеген тил къалгъан болмаз. Башха тюрк тиллеге ол эртделеде огъуна кёчюрюлгенди. Къуранны къарачайча чыкъгъаны динибизни, тилибизни, адамлыгъыбызны, халкълыгъыбызны да сакъланырына себеб боллукъду. Не джаны бла алыб айтсакъ да, бизни джашауубузда, культурабызда, тилибизде, тарихибизде да уллу ишди бу. Тюрлю-тюрлю китабланы, тыйыншлы, тыйыншлы тюл эселе да, баямлаб, хахайлаб, презентацияла этиб кюрешедиле. Къуранны ана тилибизде чыкъгъанын а – бютеу муслиман халкъыбыз, бютеу республика белгилерге керек эди. Джукъ этилмегени, айтылмагъаны – республиканы башчыларына да, муфтиятха да, дин аралыкълагъа да, джазыучуланы, журналистлени бирлешликлерине да сый тюлдю. Абу-Юсуф хаджини бизни адабиятха къошхан къыйыны ючюн, джазыучуланы тизимине алыргъа керек эди. Мен кюрешиб, башхаланы да болушдуруб къурагъан Къарачай джазыучуланы Союзун къурутуб къоймасала эди, быллай ишлени этген тынч боллукъ эди...Алай болса да, Абюсюб афенди – Къуранны къарачай тилге кёчюрген мубарек – кёб джашасын, муратлары толсунла, Уллу Аллах кеси къууандырсын аны.

            Быйыл Къарачай-Малкъар халкъ сюргюнден (1957-2007) Джуртуна къайытханлы 50 джыл болады. Ол ёмюр джарымны ичинде халкъыбызны къууанчындан джарсыуу кёб болгъанды. «Ол элли джылны ичинде тарих, адабият джаны бла талай онглу китабны айт, тарих, адабият, культура джетишимибизди деб белгилерча эмда халкъыбызгъа эм бек хайыры тийгенди (тиерикди) деб, ёрге тутарча» деселе, бу китабланы, газетлени айтырыкъ эдим:

 

            1. Къуран. Къарачай тилге кёчюрген Эбзеланы Абу-Юсуф хаджи.



            2. Мызыланы Исмайылны тарих тинтиулери, китаблары – бары.

            3. «Кузей-Баты эмда Орта Кавказны халкълары: джашагъан джерлери бла кёчюулери».

             Джазгъан Кипкеланы Зарема.

4. Биджиланы Ханафийни, Байчораланы Сосланны, Лайпанланы Къазийни тюрклени   юслеринден тинтиулери.

5. Нартла (Къарачай-Малкъар нарт эпос).

6. Джырчы Сымайыл. Джырла бла назмула.

            7. Кюренли джазыула. Джазгъан Къагъыйланы Назифа.

            8. Къарачайлыла. Сюргюн эмда къайытыу. 1943-1957.

            9. газетле «Юйге Игилик», «Тёре», «Балкария» эмда журнал «Ас-Алан».

                 

Алай а, бу китабланы белгилеген къой, атларын да айтырыкъ тюлдюле. Къарачайда (Къарачай-Черкес джумхуриетде) бюгюн хал алайды – халкъгъа джарагъан китаблагъа да, аланы джазгъанлагъа да джол джокъду. Алай а, зулму кюн айтылгъан хакъ сёзню багъасына багъа джетмез, ол сёзню айталгъан да халкъны эсинден кетмез.

           



КЪУРШОУДА

 

1



Къуру Къолду былайыны аты. Алгъын аты Суулу Къулакъ эди, Терекли да деучен эдиле. Энди былайда шоркъулдаб баргъан къара суу да джокъду, шууулдаб, тёгерекге джан салыб тургъан чегет да джокъду. Тереклеге къонуб, джюз тамакъдан къычырыб, сызгъырыб, джюуюлдеб, джырлаб туруучу къанатлыла да джокъдула – башха берекетли джуртлагъа кетгендиле ала да. Къулакъны эки джанында къабыргъала да джаландыла. Джалан болгъан бла къалсала уа. Джангурла джууа, топрагъы кете, таб, ууакъ аякълыла булджунурча, кырдык ышаны джокъду.

- Эй, мен джаш сагъатда былайда бир берекет, бир къудурет бар эди... Мал да кютеем, чалкъы да чалаем, суусаб болмасам да, къара сууундан ичмей кетмеученем – алай татлы эди ол...

- Да къалай думп болуб къалды да ол берекет?

- Къалаймы? Алгъа чегетлени кесиб, къурутдула. Сай бола келди да, бираздан къара сууну да чыкъгъаны тохтады да къалды. Чегет бла суу бир-биринден къарыу ала джашайла. Энди экиси да джокъ.

- Огъай, терс айтаса,- деб, сёзге къошулду экинчи джюзджыллыкъ къарт. – Сууну илипин этиб башха къулакъгъа тартхандан сора, къуруб башлагъан эди чегет. Чегетни ёре туругъун, сауун да кесиб артына чыкъгъанларында уа, суу да къуруду да къалды.

Чегетни кесиб къурутханларындамы къуругъанды суу, огъесе, сууну къурутханларындамы къуругъанды чегет? Ёзге мени къайгъым, джарсыуум джангыз Къуру Къол тюлдю. Чегетсиз суу да къуруйду, суусуз чегет да къуруйду. Чегет – халкъды, суу а – Ана тил. Ма алагъа сагъыш этеме мен. Чегетнича, алгъын халкъымы кесиб кюрешгендиле, тюбелек къурутур ючюн, джуртундан-топрагъындан айырыб, тамыры бла къобарыб, элтиб къум тюзлеге атхандыла. Фыргъауун ёлюб, кърал тамада ауушуннганында, 14-джыллыкъ сюргюнден халкъ Джуртуна къайыталгъанды. Алай а, аны алгъынча таулагъа джерлешдирмей, нарат чегет болургъа къоймай, талла бла, бусакъла бла, къайын терекле бла, айтыргъа, джюз тюрлю къауум бла къатышдырыб, Нарат-Тал халкъ этиб, Бёрю-Ит аты бла бир джыйымдыкъ джумхуриет къурагъандыла. Энди бёрю улугъан, ит чабхан къулакъланы сасытады. «Оноуу тоноу болгъан» Орман Аю аланы бир-бирине юсдюреди, бир-бирине кесдиреди, орчалыкъ, тёрелик  кибик да этеди, алай джашайды Бёрю-Ит джумхуриетде Нарат-Тал халкъ. Алай а, бёрю улугъан, ит чабхан Аюню тынчлыгъын бузады, къулагъына джарашмайды, ол кеси ангыламагъан тиллени къурутуб, бары да аюча мурулдарларын излейди. Аю энди башха тилле бла къазауат этеди.

- Бёрю улугъан, ит чабхан къуджур тилледиле. Бир-биригизни да ангыламайсыз. Аны себебли барыгъыз да бир тилге – аю мурулдаугъа кёчерге керексиз.

Энди халкъланы алгъынча къырыб, не да сюрюб-кёчюрюб дуниягъа эрши кёрюннгенден эсе, аланы тиллерин-эслерин-тарихлерин алыб, думп этген таб тюлмюдю? Бёрю джокъ, ит джокъ – бары да манкъуртла. Нарат терек джокъ, тал терек джокъ – бары да бир джыйымдыкъ чегет – орман. Орманны иеси уа – Аю.  Орман къралда-джуртда къул-манкъурт халкъы бла Аю Бий джашайды.

Орман Аюню тарих да бир джукъгъа тюшюндюрмегени, юретмегени сейир тюлмюдю? Халкълагъа аллай зорлукъ, терслик этиую келтирмегенми эди Россияны 1917-чи джыл  большевик Революциягъа? Ол революцияны хазырлагъан, анга башчылыкъ этген да чууутлула эдиле. Алай а, энди аланы энчи къраллары барды, Россияда да алагъа энди революция керек тюлдю – байлыкъ аланы къолларына кёчгенди. Къыйынлыла – Къарачайча, энчи къраллары болмагъан, тиллерине, джуртларына – халкълыкъларына къоркъуу тюшген аз санлы халкъладыла. Алай болса да, джашаргъа, сакъланыргъа башхаладан да юренирге керек болур.

Джуртларындан къысталыб, къралларын-къраллыкъларын да тас этиб, дуниягъа къуш тюгюнлей чачылыб кетген чууут халкъ, эки минг джылны узагъына тюб болуб къалмай, сакъланнган да этиб, Джуртунда къралын къалай къураялды?

Мен ангылагъаннга кёре, чууутну минг-минг джылны сакълаб келген – башха динлеге ушамагъан китабы-дини болгъаныды. Джазма тили болгъаны себебли, ол тарихин, тарих эсин, миллет сезимин, ангысын тас этмегенди. «Чууут динине бек» деб да аны ючюн айтылгъанды. Экинчи джанындан, сатыу-алыу дегенча, дженгил хайыр тюшюрлюк санагъатла бла кюрешгениди. Ючюнчю джанындан, къуру дуния малгъа къызыныб къалмай, мадары болгъан окъуугъа, билимге, илмугъа, санатха мыллык атхандыла. Тёртюнчю джанындан, къайда болсала да, бир-бири бла байламлы болуб, бир-бирине дагъан болуб кюрешгендиле. Бешинчи джанындан, фахмуларын, билимлерин, байлыкъларын да бирлешдириб, джашагъан къралларында оноугъа-къуллукъгъа тюшерге тырмашхандыла. Россияда да 1917-чи джыл большевик революцияны мыйысы чууутлула болгъандыла. Къайсы къралда джашасала да чууутлула, бир-бирине дагъан бола, окъуулары, билимлери, байлыкълары бла къалгъанладан баш болуб къаладыла. Аладан кёб затха юренирге боллукъду. Къыйынлыкъ бютеу дуниягъа чачхан халкъ, эки минг джылдан Джуртунда къралын къураялгъаны, ёлген тилин тирилтгени – адам сейир этерчады. Энди кесибизни халкъыбызны къадарына да бир къарайыкъ.

 

2



Къарачайны Алан къралы 14-чю ёмюрню аягъында (1396-1397 джылла) тюб болгъанды. Аны къурутхан, Баязитни да къаушатхан, Асхакъ Темирди. Андан бери кёб заман кетмегенди – 600 джыл.

1428-чи джыллада Тимурну сюргюнюнден Къарчаны башчылыгъы бла ызына къайыталгъан аланла, таулада сау къалгъан бурху къауумгъа къошулуб, Къарча кърал – Къарачай кърал къуралады.

1828-чи джыл ноябрны экисинде Орус патчах къазауат бла 400 джылны узагъына энчи кърал болуб тургъан Къарачайны кесине къошады. Алан къралыбызны къурутхан Тимур эсе, Къарачай къралыбызны къурутхан Орус патчахды.

1943-чю джыл ноябрны экисинде Орус коммунист совет империяны патчахы Сталин  Къарачай халкъны тутмакъ-джесир этиб сюрюб, 558 кесек этиб, Орта Азияны «барса-келмез» тюзлерине чачады. Темирни сюргюнюнден Къарча ызына къайытханча, Сталинни (Къурчну) сюргюнюнден да Къарачай халкъны сау къалгъан джарымы 1957-чи джыл ызына къайытады. Алай а, Сталин-Берия-Суслов къурутхан къраллыгъын-автономиясын ызына къайтарталмай къыйналады бюгюн да. Энчи кърал болалмагъандан ары, бир да къуруса да, халкъны джуртунда энчи юйю-автономиясы болмаса, халкъгъа джуртун, тилин, адетин-тёресин сакълагъан бек къыйынды. Энчи юйю-автономиясы болмаса, ол тин хазнасына, табигъат байлыгъына да ие болалмайды. Аты тюрленнгенликге, импер къылыгъы, хауасы тюрленмеген Орус кърал, аны ючюн кюрешеди бюгюн да халкъланы миллет автономияларын къурутуб, миллет хакъларын сыйырыб, миллет эслерин-ангыларын тунчукъдуруб, динлерине, тиллерине, джуртларына да эркин этмей... Быллай зорлукъда-зулмуда халкъыбызгъа кесин сакъларгъа мадар бармыды? Халкълыгъын тас этмей, орусну ичинде эриб, джутулуб къалмай, сакълаяллыкъмыды кесин къарачай халкъыбыз?

Бу соруулагъа бир джууаб барды: ёлюрге излеген ёледи, джашаргъа излеген джашайды.

Халкъыбыз бюгюн тутмакъда, джесирде тюлдю. Джуртундады, башына бошду. Ач-джаланнгач болуб, къырыла турмайды. Джан къайгъылыкъ тюлдю. Орус-черкес-абаза-ногъай бла бирге болгъан, «Къарачай-Черкес» аты бла бир республика кибиги да барды. Республиканы президенти, парламентини да кёбюсю къарачайлыладыла. Къарачай-Черкес джумхуриетде адам саны бла Къарачай эм уллу халкъды. Алай эсе, халкъ халкълыгъын тас этед деген къоркъуу къайдан чыгъады? Нек барды аллай къоркъуу?

            Къоркъуу салгъан – къралды. Къралгъа бизни эрши кёргюзтюб кюрешгенле – къабарты-черкес-абаза хоншуладыла. Алай а, ала джукъ да эталлыкъ тюл эдиле, кесибизни ичибизден сатлыкъла чыкъмасала. Къралны кёзюне илинир ючюн, кърал къуллукъгъа тюшер ючюн, кърал къуллукъда турур ючюн, халкъларын аманлаб, алай бла орунлу болургъа кюрешген амантишле табылыб къаладыла. Агъачны кесинден чюй ишлеб джаргъанлары, бурундан да белгилиди. Халкъ амантишлерин къурутмаса, амантишле халкъны къурутадыла. Хоншу душманла да, кърал да кеслерини къара, кир ишлерин амантишлени къоллары бла бардырадыла. Уллу кърал къуллукълада ишлеген къарачайлыла бардыла деб къууанырдан алгъа, ала кимге къуллукъ этедиле деб къараргъа керекди, алагъа багъа халкъларына джарагъанларына кёре берирге керекди.

Халкъ деген сагъатда – къралы, къраллыгъы, дини, тили, джурту, тарихи, адети-тёреси-джоругъу, не ишле бла джашау этгени, таб, миллет тебсиси – ашарыгъы-ханты сорулады. Халкъ ХАЛКЪ эсе, миллет байрагъы, миллет тамгъасы, миллет орайдасы да болмай мадары джокъду.        

            Къралы, къраллыгъы. 1828-чи джылдан бери, Къарачай къралны къазауат бла Орус кесине къошхандан бери, Къарачай, сюйюб-сюймей, къууаныб-къууанмай джашай эсе да, Орус къралда джашайды. Бюгюн Къарачайны къралы – Россия Федерация деб айтылгъан Орус къралды. Орус къралны ичинде да энчи автономиясы джокъду – орус, къазакъ, черкес, абаза, ногъай бла бирге бир къатышхан, джыйымдыкъ «Къарачай-Черкес» атлы республикада джашайды. 1943-чю джыл Сталин къурутхан Къарачай автоном област бюгюн да ызына сюелмегенлей турады.

Дини. Эм алгъа, бютеу тюрк халкълача, Къарачай Тейриге табына келгенди. Алан кърал болгъан кёзюуюнде христиан диннге кёчгенди, алай а, тейричилик тёрелерин да унутмагъанды. Бюгюнлюкде тутхан дини ислам динди. Алай а, керти ислам динни джорукълары бла джашагъан бек аз адам болур, гяуур къралда алай джашагъан тынч тюлдю. Динде эм уллу харам – адамны саулугъуна къатылгъан, мыйысын къатышдыргъан затладыла. Аланы бири – аракъыды. Ислам динибиз аны харам этгенликге, кърал аны халал этиб турады. Къарачайны ичинде аракъы заводланы салыб, халкъны ичкичи этиб кюрешген иш адамла да бек гюнахлы, осал иш этедиле. Алай а, кърал аланы джанында болгъаны себебли, ички заводланы къурутдурургъа мадар джокъду. Киши ичкини сатыб алмай, ичмей тохтаса эди, ол заводла кеслери аллына джабылыр эдиле. Алай а, халкъны хазна къалмай барысы аракъыдан джийиргенмейди. Ичкисиз къууанч болмайды. Аллах харам этген ичкини ёрге тутуб, Аллахны аты бла алгъыш этиу –   халкъда адет болуб бошагъанды. Не этгенлерин, не айтханларын билмейле – Аллаху Тагъала кеси тюзетсин.



Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   17


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет