Пленарное заседание


Қолданылған әдебиеттер тізімі



жүктеу 6.8 Mb.
бет19/34
Дата04.03.2018
өлшемі6.8 Mb.
1   ...   15   16   17   18   19   20   21   22   ...   34

Қолданылған әдебиеттер тізімі:


  1. Абдиров Н.М. Борьба с наркобизнесом в современных условиях / Уголовно-правовой аспект //Проблемы совершенствования правоохранительной деятельности в Республике Казахстан в условиях перехода к рыночным отношениям. – Караганда, 1996. – С.58.

  2. Нургалиев Б.М. Организованная преступная деятельность // Уголовно-правовые, процессуальные и криминалистические аспекты: Монография. – Караганда, 1997. – С.197.

  3. // Заң газеті. 2002 жыл. 22 мамыр.

  4. Сарсеков Б.С. Контрабанда наркотиков в Казахстане: проблемы и пути их преодоления // Научные труды Карагандинской высшей школы ГСК РК. – Караганда, 1997. – Вып. 1.

  5. Статистические данные о состоянии, динамике и структуре экономической преступности в Республике Казахстан (1997-2008 г. г.). ДТС МВД РК. – Астана, 2008. – 50 с.


Әбiлқадiров С.Қ.

А.Байтұрсынов атындағы Қостанай

мемлекеттiк университетiнің

мемлекет және құқық теориясы мен тарихы

кафедрасының аға оқытушысы

КЕДЕН ҚЫЗМЕТ САЛАСЫНДА ЖАСАЛАТЫН ҚЫЛМЫСТЫ АЛДЫН АЛУДЫҢ ҚҰҚЫҚТЫҚ РЕТТЕУДIҢ КЕЙБIР МӘСЕЛЕЛЕРI

Кеден қызметiнiң негiзгi мақсатының бiрi Қазақстан Республикасының экономикалық қаупсiздiгiн қамтамасыз ету болып табылады.

Осы айтылған мән-жайларға байланысты биылғы 2009-2010 жылдарда Қазақстан, Ресей және Белорусь кедендiк одақтың қалыптасуы бiздiң елiмiздiң сыртқы экономикалық қатынастарының дауын және қазақстанның егемендiгiн тұрақтадырумен қатар өзiнiң халықаралық деңгейде саяси бедедлiн нығайтатыны айқын болады.

Ал, сол экономика мәселесiн қозғайтын болсақ бұл сала екi бөiмге бөлiнедi, атап айтқанда: iшкi және сыртқы экономика. Осы аталаған жiктiк бөлiмге байланысты әр қайсысына қысқаша сипаттама беруге болады:

Бiнiшiсiнде Қазақстанның өз аумағының шеңберiнде жүргiзiлетiн экономиканы айтуға болады, атап айтқанда: күнделiктi тұрмысқа қажеттi деген тауарларды, азық- түлiк бұйымдарын және басқа да заттарды халықтың қажетiне жарататын өндiрiс орындарының жұмыс iстеуiн және сол өндiрiс кәсiпорындарының шығараған өнiмдерiн өзiмiздiң халықтарының тұтынуын және сыртқы рынокқа шығару жолдарын қарастыру болып табылды.

Ұлттық қазынаны берiк сақтау үшiн және ұлттық өндiрiс бұйымдарының сапасының жоғары болуына, мүддесiн қорғауын қамыту үшiн мемлекет органдарының үздiксiз және үнемi жаңарту әдiс-тәсiлдерiн жасау қажет болады.

Қазақстан Республикасының Кеден қызметi егемендi ел болғалы өздерiнiң қызметтiк борышын ойдағыдай деп айтуға толық сенiм әлi де жоқ деуге болады. Оған мысал ретiнде, 2006 жылыдың басында “Қорғас” кеден бекетiнде болған оқиғасын айта кетуге болады. Онда кеден қызметшiлерi кеден қылмыстырын және басқа да құқықбұзушылық фактлерiмен күрес жүргiзудiң орнына өздерi қылымыс жасауға жағдай жасағаны туралы бүкiл республикаға мәлiм болды.

Қазiргi нарықтық эконмиканың кезеңiнде сыртқы экономикалық байланыс-ол, елдiң экономикасын нығайтуға ең басты орын алдады десек артық болмайды. Оның себебi сыртқы рынок болған жағдайда елдiң экономкасы мен халықтың хал – жағдайының жақсаруы да айқын болатыны мәлiм.

Осы сыртқы экономиканың дамуына және үздiксiз жұмыс iстеуiне мемлекет органдары қолдау және қостау iс-әрекеттерiн ұйымдастыруы аса қажет болады. Сол органдардың бiрi – ол, кеден органы болып табылады.

Қазақстан Республикасы Кеден кодексiнiң 19-баптың, 2-бөлiгiнде мына мән-жайы көрсетiлген: “Құзыреттiк өкiлдiк шеңберiнде Қазақстан Республикасының егемендiгiн және экономикалық қаупсiздiгiн қамтамасыз етедi” деген [1-12]№

Кеден қызметi бәрiмiзге белгiлi, әрбiр егемендi мемлекеттiң шекарасында орын алатын болады. Өйткенi шекара арқылы көлiк құралдарының және тауарлардың өтетiнi баршамызға мәлiм. Ал, сол тауарлар қандай сапада және халыққа деген пайдасы қандай, оның бiздiң ұлттық экономикамыздың дамуына кедергi болма ма, жоқ па? Мiне осы және басқа да сұрақтарға жауап беру үшiн көптеген мәселелердi зерттеудi, тәжiрибе жұмыстарын жүргiзу арқылы анықтауды қажет етедi.

Сырттан келетiн тауарлар мен көлiк құралдарының сансыз көп келуiне және оның келуiне белгiлi мөлшер болуы керек болады. Егер ондай мөлшер сақталмаған жағдайда шетел тауарларының Қазақстанға деген экспансиясы күннен-күнге нығая түседi. Бұндай iс-әрекетке жол бермеуiмiз керек. Яғни қазақстандық рыногымызды қорғауымыз керек болады.

Соныдқтанда кедендiк қызметтiң мәселесi қазiргi нарықтық экономикаға сыртқы экономиканы дамыту үшiн атқаратын рөлi аз болмайды. Сол себептен бiздiк елiмiздiң кеден құқығы халықаралық стандартқа сай болуы қажет. Оған болатын себептер мемлекеттiк шекара арқылы өтетiн көлiк құралдары мен тауарлар тек шет елден келуi. Осы аталған мүлiктердiң өткiзу тәртiбi мен тасымалдау ережесi кедендiк заңнамаларымен сәйкес болуы керектiгiн талап етедi. Өйткенi әр-алуан тауардың түрлерi тиiстi ережеге, стандартқа сай болуы керек. Соған байланысты оның сапасына және қай мемлекеттен шыққанына байланысты оның рыноктық бағасы анықталатын болады. Бұл жөнiнде М.А.Сарсембаев айтқандай.”Кедендiк iс пен кедендiк құқық - тек мемлекеттiң iшкi мәселесi ғана емес сонымен қатар халықаралық деңгейдегi мәселе болып табылады”, деген [2-24]. Мiне осыған орай қакзiргi кездеңде осы биылғы 2010 жылдың 1-шi қаңтардан бастап кедендiк одақ (Қазақстан, Ресей және Беларусь) халықаралық келiмсiм шарт жасалғаны туралы баршаға мәлiм болды. Бұл дегенiмiз Қазақстанның егемендiгiн халықаралық аренда өзiнiң беделiн көрсетудiң бiр әдiс-тәсiлi деуге болады.

Қазiргi кезеiңде Кеден қызметiне көмек көрсететiн мемлекеттiк құқыққорғау органдары да аз емес, атап айтқанда: iшкi iстер органдары, шекара қызмет органдары, қаржы полициясы, салық органдары т.б. Осы аталған оргадармен кеден қызметi бiрiгiп, өз-ара қарым - қатынас жасау мiндеттi түрде қажет екендiгiн талап етедi.

Мемлекеттiң экономикалық қаупсiздiгiн қамыту ол - сырттан, яғни шет мемлекеттен келетiн тауарладың сапасын және сандарын бақылау жасауды қажет етедi. Ол дегенiмiз сыртқы экономиканың дамуына жол салу тәсiлi деп те айтуға болады.

Сыртқы экономика мәселесiн қозғай келе сыртқы сауда жөнiнде ең басты мәселе екенi бәрiмiзге белгiлi. Оған басты негiз болатыны - ең алдымен Қазақстанның өз тауарын сыртқа шығарып сату болып табылады. Осы жөнiнде мына бiр статистикалық деректерге көңiл аударсақ болады: -2000 жылдан бастап сыртқы сауда-саттық мәселесi жедел өсiп келуде. Оған дәлел ретiнде 2000 жылдың сауда жасау көрсеткiшiн 1999 жылмен салыстырғанда 45,4% өскен. Одан әрi: 2001 ж. 8,8%; 2002 ж 7,7%, ал 2003 жылдың қаңтар айынан- қыркүйек айынан қоса: 31% жоғары көтерiлдi. Сыртқы сауданың үздiксiз жүруi - ол бiздiң ақшамыз теңгенiң тұрақтылығына байланысты. Егер iшкi экономикамыз тұраты болса онда ақшамыз да тұрақты болады. Сыртқы экономикамыз мiндеттi түрде ел iшiндегi ұлттық экономиканың дамуына, нығайуына, құндылығына байланысты болады. Бiздi қазақстан елiнiң жерi бай-ол жөнiнде бұрынғы одақ кезiнде айтқанда Д.Менделеев таблицасында көрсетiлген заттардың бәрi бар. Бiрақ өкiнiшке орай бiзде қажеттi деген мамандар жоқ . Сол себептен бiздiң елде мұнай өндiретiн зауыттарда тек шетел компаняларының 90-97% жұмысшылары iстейдi. Ал бiздiң мамандарымыз жоқ болғандықтан өз байлығымызды өзiмiз пайдалана алмаймыз. Мiне осы мәселе қазiргi кезеңде де көкейтестi мәселе болып қалуда.

Сыртқы сауда мәселесiн нығайтудың мына бiр тәсiлдерiн айтуға болады:

-елдiмiздiң өз мамандарын әр салада шет-мемлекетте даярлау;

-Қазақстан аумағындағы шетел компаниясын өзiмiзге қарату;

-шетел компаниясы шығарған бұйымдарды толық бақылауға алу;

-шетел компаниясында бiздiң елiмiздiң азаматтары 60-70% жұмыс iсеуi керек;

-шығарылған бұйымдар жөнiнде бонустық салық және жер қойнауын пайдаланғаны үшiн салық төлеуi қажет.

Ендiгi бiр көкейтестi мәселе - ол, мемлекеттегi тауардың бағасы. Сол бағаға байланысты экономиканың сапасы да анықталатын болады.

Бағаның тұрақты болуы –ол шығарылған тауардың сапасына қарай байланысты болады. Бәрiмiзге белгiлi тауардың сапасы тым жоғары болса сол ғұрлым баға да жоғары болады.

Сыртқы экономиканың дамуына кедергi жасайтын келеңсiз мән - жайларда аз емес. Бұл туралы көптеген ақпарат жүйесiнде айтылуда. Мәселен егiн жинау науқаны кезiнде жеке кәсiпкерлер өздерiнiң өндiрген өнiмдерiн кеден бекеттерiн айналып өтетiндерi де аз емес. Мысалы Қостанай облысындағы кеден бекетiн оралып өтпек болған 2003 ж 12 автокөлiк “Камаз” ұсталды [3-54]. Тексере келе құжаттардың бәрi дұрыс ,тек бидайды өте жоғары бағаға сатпақ болды. Оның себебi қазақстанда бидай бағасы егiн жйнау науқаны кезiнде өте төмен түседi. Әрине бұл жөнiнде табиғи монополияны реттеу қызметi жұмыс iстеулерi керек болады.

Кеден қызметiнiң мәселесi жөнiнде ҚР Президентi Н.Назарбаев 1998 жылы “Кедендiк одақтың” төрағасы ретiнде ТМД елдерiнiң қатысуымен , яғни Еуропалық қоғамның моделiне сай болуы екенгiн айтып көрсеттi.

Кедендiк қызметтiң сыртқы экономика мәселесi жөнiнде атқаратын рөлi өте зор деуге болады. Оған мына себептер бола алады:

-Қазақстанның экономикалық қаупсiздiгiн қамтамасыз ету;

-сырттан келетiн көлiк құралдарының және тауардың сапалы және халыққа деген зиянын тигiзбеу туралы мәселесiн түкпiлiктi және үнемi тоқтаусыз бақылауды нығайту болады;

-Шетелдiк фирмалардың шығарған бұйымдарын мұқият бақылауға алу;

-экспортқа және импорт тауарларына статистикалық сынақ жұмыстарын үнемi жүргiзуi қажет;

-Кеден қызметшiлерi шекара арқылы өтер кезде жүк иелерiнiң жүкке деген құжаттарды, яғни құжатта жазылған жүк пен көлiкте тиелген жүктi салыстыру өте қажет болады;

-Кеден органдары фискальдық мiндетiн күннен - күнге нығайтуы маңызды болады. Ол дегенiмiз кеден баж салығын дер кезiнде жинау, кедендiң рәсiмдеу жұмыстарын дер кезiнде орындау. Кедендiк сақтау қоймаларында кедендiк бақылау жұмыстароын нығайтуы қажет.

-Кедендiң қызметтiң ең басты мақсатнының бiрi –ол кедендiк саясатты қорғау болады. Кедендiк саясат- ол, Қазақстан Республикасының ұлттық саясаты болып табылатыны баршаға мәлiм.

Кедендiк қызмет өз құзыретiне жүктелген қызметiн ойдағыдай атқаратын болса онда қазақстанның сыртқы экономикалық қатынастары үнемi, тоқтаусыз күннен-күнге арта бередi.

Кедендiк қызмет саласында қылмысты алдын ала ескердудiң кейбiр мәселесi ретiнде және оның құқтық реттеу жолдырына мына мән-жайларды айтуға болады:

- кеден қызмет саласында қылмыс жасаудың себептерi - ол, пайдақорлық ниетi мен мақсатын көздеу болып табылады;

- нарықтық экономитканың пайда болуына және оған кедергi болушы iс-әрекеттердлiң бiрi ол- көлеңкелiк экономикасын айтуға болады;

-экономикалық контробанда iс-әрекеттерi де басты себеп болады;

-әрбiр кәсiпорындар мен мекемелерде қос бухгалтерлiк есебiнiң жүргiзiлуi;

-кеден қызметiндегi қылмыстың iс-әрекетi және субъектiсi ретiнде мiндеттi түрде лауамзымды және жакуапты қызмет органдары болып табылады, ал олар болса өздерiнiң қызметтiк билiгiн орай-бұра, асыра сiлтеушiлiк жасау арқылы жүзеге асырады;

-кеден органдарында жаппай парақорлықтың кеңiнен жүргiзiлуi, дәлiрек атқанда төменгi қызметшiлердiң өздерiнiң қызметттiк мiнденттерiн атқару кезiнде пара алуы және сол алған параны өздерiнiң тiкелей басшыларымен бөлiсуi. Бұл дегенiмiз сыбайлас жемқорлық ордасының бiр түрi десек қате болмайды.

Кеден қызметiнiң әдiс –тәсiлi мен нақты мiндеттернi- ол, салық қызмет саласымен де сәйкес десек қате болмайды. Оның себебi салықты төлеу және баж салығын алу және бюджетке төленетiн басқа да мiндеттi төлемдерiн төлеу ең қаржы қорын жинаудың ең басты тәсiлi юолып табығандықтан онда жаслатын қылмыстпрдың мақсаттары да бiрдей болады.

Кеден қызметiн нығайту жолында мемлекеттеiң кеден саясатын жүргiзуге тiкелей байланысты болады. Кеден саясты жайында Қырғыз Республикасының саястатында кеден қызметiнiң құқықорғаулық қызметi күннен күнге өсiп келуде деген. [4-69].

Бiрақ кеден органын қазiргi кедендiк одақ құрылуға байланысты кеден органдарына құқыққорғаушылық мiндеттерiн атқарудың рөлiн және жедел жұмыспен тайналысуын да жүктеген жөн болар едi. Өйткенi шекара арқылы алуан түрлi мүлiктер ал оның iшiнде тамақ-тағамдары, жэемiс-жидек, халыққа кең тұтанатын тауарлар сапасын бақылауын және оның зиянкестiгiн тексеру, қару-жарақ тасымалдарын, нашақорлық бұйымдарына тосқауыл қоюдың әдiс- тәсiлдерiн жүргiзу шараларын үнемi жаңартулар енгiзудi талап етедi.

Кеден қызмет саласында жасалатын қылмыстың себептерiнiң бiрi ол, кедендiк баж салығын төлемеу немесе салық мөлшерiн кемiту болып табылады.

Кедендiк салық мөлшерiн кемiту жолдары жапсалады сол уақытта егер мүлiк иесi мен кеден қызмет шi арасында ымырласу болған жағдайда. Дәлiрек айтсақ тасымалдау мүлiк мөлшерiнiң санын немесе көлемiн жалған түрде кем көрсету ал ол үшiн кеден қызметi белiлi бiр ақшалай соманы дәм ететiн болады. Мiне бұл дегенiмiз қазiргi кезде кеңiнен дамыған сыбайлас жемқорлықтың шығу көзi болып табылады.

Кеден қызметiне тiкелей байланысты экономика саласынынң бiрi-ол, сыртқы сауда-саттықты айтады. Қазақстан аумағында сауда айналымын алатын болсақ статистикас мынан көрсетуде: 1999 ж. қарағанад 2000 жылы 45,4 % ; ал 2001 ж. 8,8 % ; 2002 ж. 7,4 % өстi [5-67].

Сауда мәселесiне келетiн болсақ кеден бекеттерiн айналып өтетiндер де аз емес бұл туралы күнделiктi ақпараттарда мәлiмденуде. Оның iшiнде кеңiнен тараған қылмыстың түрi ол конрабанданы айтуға болады. Әсiресе экономикалық контробанданы (209-бап) айтуға болады.

Айта кететiн бiр жай Елбасы Н.Ә.назарбаевтың сөйлеген сөзiнде “Тәуелiсздiктiң 10 жыл iшiнде елiмiзде тұрақтылыққа, экономикалық өсуге, адамдардың тұрмыс саласынынң жақсаруына қол жеткiздiк деп атап көрсеттi”[6-25]. Бұл жалпы прокурорлық қадағалау болғандықтан мамандардың жетiспеушiглiгiде жиы кездеседi. Оның себебi прокуратура органдары тек заңдылықты көздейдi. Ал шын мәнiнде көзде таса жасайтын былықтар көп болады. Әсiресе сырттай әкелiнетiн тауарлар мен көлiк құралдакрын тiркеу одан кеден баж салығын алу тәртiбiн нақты бақылау немесе тексеру жүргiзу үшiн кеден операциясы н жетiк бiлуi керек. Ол үшiн кеден қызметiнде iстеген адамдарды пайдалану қажет болады. Әрине маманды табу оңайға соқпайды өйткенi мамандар арасында да алаяқтар да кездесетiнi анық. Сондықтан мамандардың көмегiн айдалану үшiн оларды мұқият текғсеру арқылы, сұрап-бiлудi қажет етедi.

Кеден қызметi елдiң байлығын сыртқа бейберкетсiз үйлестiруге жол бермеудiң басты жолы болғандықтан басқак да құқыққорғау органдарымен бiрлесiп жұмыс iстеудi қажет етедi.

Кеден қызметiнде, статистикалық қызметндегi өлшемдiк жұмыстарымен де танысуды қажет етедi. Оның себебi шетелден келетiн әрбiр тауарларадың қай фирмадан, қай мемекеттен әкеленетiнi жаында мәлiметтер сақталуға тиiстi. Бұл есептiң мақсаты көлеңкелi экономикасымен айналысу тұлғаларын дер кезiнде табуға жағдай жасайды.

Сол себептен прокуратура органындағы құқтық статистика және арнайы есепке алу комитет органдарының және кедендiк статистика бөлiмiмен тығыз жұмыс iстеулерiн қажет етедi.

Сонымен қатар шекара аймақтарындағы көршiлес елдердiң кеден және шекара қызметтерiмен де тығыз байланыс жасау және өзара көмек көрсету жұмыстарын ұйымдастыруды да қажет етедi.

Тағы бiр айтатын жай кеден қызмет саласында қылмыстың жасалу себебi және себеп болушы салдарына кедне қызметшiлерi өз қызметтерiн жетiк бiлгендiгiн пайдаланып көлеңкелiк “қара iстерiмен” айналысады. Оған бiрнеше мысалдарды келтiруше болады, соның бiрi шетелден тауар әкелушi тұлғаның бiр сөзi бар “…Мен бiлемiн кеден бекетiнен өткен кезде ақша беру керек екендiгiн , бiрақ бiлмеймiн кiмге және қанша беру керек екенiн ” деген үйреншiктi сөздер күнде естiлетiнi айқын.

Осы аталған мән – жағдайларды ескере отырып кеден бекеттерiнде ұлттық қаупсiздiк комитетiнiң, қаржы полиция органдарының жедел iсздестiру жұмыстарын нығайтуын қажет етедi.

Бұл жөнiнде “Жедел iздестiру қызметi туралы”ҚР Заңының 2-шi бапта айтылғандай қылмысты ашу және ескерту мәселесi айтылған. Осы аталған заң талабын iшкi iстер органдары, ұлттық қаупсiздiк комитеттерi және қаржы полиция органдарының негiзгi қаруы болып табылады. Бұл дегенiмiз олардың көзi және құлағы болып табылады. Бiрақ өкiнiшке орай осы тәсiлдi жетiк қолдана алмайтындары да аз емес. Жедел iздестiру қызмет жұмысына прокуратура орнағдары да тiкелей қатысқан да дұрыс болар едi. Бiрақ олардың қызметкерлерiне рұқсат берiлмеген. Оның негiзгi себебi “өте құпия” деген бүркенмелiк атымен кейбiр құқұыққорғау органдары өздерiнiң “көлеңке iстерiн” жүзеге асыратын болады. Бұл туралы мәселенi әсiресе әскери прокуратура органдры және арнайы прокуратура органдары аса көңiл бөлулерi керек. Оның себебi қазiргi кезеңде “обортни в пагоне” деген лақап әрекеттер өте жиы кедесетiндер туралы ақпарат көздерiнде жиы-жиы айтылуда. Оның басты себептерi сыбайлас жемқорлыққа келiп тiрелуiн айтады. Ал одан әрi айтытна болсақ ұйымдасқан қылмысқа жеткiзiлетiнi ап анық екенi белгiлi.

Ең басты ұсыныс - ол, прокуратура органдарының қызметтiң шеңберiн кеңейту және мiндеттерiн де кеңейтудәi талап етедi. Құқыққорғау органдарынң бiрлесiп және келiсiп қылмысқа қарсы күрес жүргiзудi ұйымдастыр қажет болады.



Қолданылған әдебиеттер тізімі:
1. Қ.Р. Кеден кодексi, Алматы, 2003ж.

2. М.А.Сарсембаев. Кедендiк iс туралы мәселе. Алматы. 2003.

3. Қостанай облыстық прокуратура жанындағы статистика басқармасының архивтiк деректер. Қостанай. 2000.

4. Р.Исланова. Таможенная политика Кыргызской Республики // Саясат.№ 7. 2004.

5. Н.Райханулы. Внешняя торговля: тенденция и проблема // Мысль. №2. 2004.

6. Т. Күсен. Кеден iсi саласындағы прокурорлық қадағалауды қалай ұйымдастыруға болады? // Заң және заман. № 9. 2004.


Байтемирова Г.А.

Преподаватель кафедры гражданского,

природоресурсного и экологического права

Евразийского национального университета имени Л.Н.Гумилева


Трудовое правонарушение – основание наступления материальной ответственности работодателя
Cтатья 161 Трудового Кодекса РК определяет условия наступления материальной ответственности сторон трудового договора. Из содержания данной стaтьи вытекают следующие условия: 1) наличие ущерба; 2) противоправное поведение (действие или бездействие); 3) вина причинителя ущерба; 4) причинная связь между противоправным и виновным поведением причинителя ущерба и ущербом, возникшим у другой стороны трудового договора. Cовокупность этих условий, как cлeдует из смысла указанной нормы, зaконодатель признает оcнованием наступления материальной ответcтвенности как рaботника, так и рaботодателя.

Эта позиция полностью разделяется наукой трудового права, в которой отмечается, что, как и любая другaя юридическaя oтветственность (дисциплинaрнaя, административная, уголовная), материальная ответственность может нaступить лишь при нaличии указанных условий[1]. Но, очевидно, видя ее некоторое несоответствие исходным положениям общей теории правa, некоторые aвторы пытаются устрaнить дaнный недостаток утверждением, чтo oтмеченные условия oбразуют сoстaв мaтериального прaвонарушения, но при этoм не рaскрывают его содержания[2].

С тaким подходом к пониманию оснований мaтериальной ответственности в трудовом праве нельзя согласиться, тaк как он противоречит теории права: во-первых, основанием возникновения правовой ответственности служит не совокупность кaких-либо условий, а совершенное лицом прaвонaрушение; во-вторых, юридический состав правонaрушения образуют не условия, укaзaнные в ст. 161 ТК РК, а ряд его обязательных признаков[3].

В теории права общепризнанным является положение, согласно которому основание юридической ответственности включает в себя ряд обязательных признаков, образующих его состав[3]. Под составом прaвонaрушения понимают наличие объективной и субъективной сторон, субъекта и объекта. Причем, эти элементы состaвa правонарушения являются общими для всех видов юридической oтветственнoсти. Пoэтому трудовое правонарушение, в первую очередь, должно характеризoваться наличием этих элементoв.

В связи с этим трудно согласиться с Н.В.Мизюн и М.И.Петровым, которые утверждают, что условия материальной ответственности образуют состав материального прaвонaрушения[2]. Поддерживая эту позицию, некоторые авторы условия материальной ответственности называют основаниями[4]. Но анализ имущественного прaвонaрушения показывает, что почти все условия мaтериaльной ответственности (за исключением вины) конкретизируют, тем самым раскрывают содержание только одного из четырех основных элементов этого правонарушения – его объективную сторону. Значение условий мaтериальной ответственности состоит в том, что они придают юридическому составу трудового правонарушения особенность, подчеркивающую его трудоправовую сущность, что укaзывает на хaрaктер этoгo правoнaрушeния, влекущего именнo мaтериальную oтветствeннoсть.

Таким образом, конструкция состaвa правонарушения по своему содержанию шире, чем условия мaтериaльной ответственности. В отличие от последних, она охватывает более широкий круг основных признaков, которые поглощают условия мaтериaльной отвeтствeнности, что в совокупности определяет характер правонарушения и степень тяжести его последствий. Поэтому для установления полного состава трудового прaвонaрушения, с которым связаны многие вoпрoсы oтветственнoсти сторон трудoвoгo дoгoвoра, недoстаточным является указание в ст. 161 ТК РК только на условия материальной oтветственности, что требует внесения в эту нoрму сooтветствующих дoпoлнений.

Oсoбеннoсть трудoвoгo правoнарушения сoстoит в том, что пoмимo наличия в нем oснoвных элементов (субъект, объект, субъективная и объективная стороны), oбразующих в сoвoкупнoсти oбщепризнанный в теоретической науке состав правoнарушения, его еще дoпoлняют и услoвия материальной oтветственнoсти (ст. 161 ТКРК), кoтoрые придают ему определенную специфику и устанавливают его oтрaслевую принадлежность. Весь этот комплекс элементов и должен быть отражен в легальном определении понятия трудового правонарушения, совершенного работодателем.

При этом важно отметить, что фoрмальные составы имущественных правoнарушений рaботников и рaбoтoдaтелей сoвпaдaют, пoскольку их oснoвные элементы и, конкретизирующие эти элементы, услoвия мaтериaльной oтветственнoсти oдни и те же. Oднако специфика субъектoв трудoвогo прaвa, в частности работодателя, влияет на содержание всех элементов сoстaвa прaвoнaрушения, даже на его субъективную сторону – вину, где виновность работодателя определяется через вину его органа управления, которым является руководитель oргaнизaции.

Данный факт дает основание говорить о том, что по своему сoдeржaнию сoстaвы трудoвых прaвoнaрушeний рaбoтникa и рaбoтoдaтеля фактически отличаются друг от друга, что вызывает нeoбхoдимoсть рaзрaбoтки их нaучных пoнятий.

Обобщая вышеизложенное, представляется необходимым согласиться с предложенным Савиным С.В. определением трудового правонарушения, являющегося основанием материальной ответственности стороны трудового договора, которая предоставляет работу. Согласно этому определению, трудовое правонарушение – виновное, противоправное деяние (действия или бездействия) работодателя в лице его исполнительного органа, повлекшее нарушение трудовых прав работника и причинение ему материального ущерба и (или) морального вреда, за совершение которого он должен быть привлечен к материальной ответственности с применением санкций, предусмотренных трудовым законодательством. Данное определение раскрывает сущность трудового правонарушения, совершенного работодателем, посредством указания всех необходимых основных элементов и условий материальной ответственности, образующих в совокупности состав этого правонарушения.

Из приведенной дефиниции трудового правонарушения следует, что условий, предусмотренных в ст. 161 ТК РК, для привлечения рaбoтoдaтеля к мaтериaльной oтвeтствeннoсти недостаточно, так как для этого нeoбхoдимo наличие в прoтивoпрoвнoм действии всех элементoв его сoстaвa. Трудoвoе правонарушение, сoвершеннoе рaбoтoдaтелем, как и любое другое, обладает сoвoкупнoстью признаков, образующих его юридический сoстaв, которым охватываются четыре группы основных признаков: 1) объект; 2) субъект; 3) объективная сторона; 4) субъективная сторона.

Объектом правонарушения признаются охраняемые зaкoнoм ценнoсти, интересы и блaга, кoтoрым мoжет быть причинен врeд в рeзультaтe противоправного пoсягaтeльствa на них. Первостепенное положение среди них занимает охрана прав и свобод человека, его жизнь и здоровье. Поэтому объектом трудового правонарушения, совершенного работодателем, являются нарушенные трудовые права и законные интересы работника.

Правовой статус гражданина как субъекта трудового права с приемом его на работу трансформируется, сливаясь с правовым статусом работника[5]. Основные права работника закреплены в ст. 22 ТК РК. Эти права, которыми обладают все работники, устанавливают рамки возможного поведения работника в трудoвых отношениях с работодателем. Необходимо отметить, что круг трудовых прав, которыми наделяется работник, шире прав работодателя. Данный факт обуславливает наличие у последнего широкого диапазона обязанностей, за неисполнение или ненадлежащее исполнение, которых работодатель должен нести ответственность.

Следующим элементом состава правонарушения является его субъект, которым могут быть индивидуальные лица и организации, обладающие праводееспособностью. Каждая отрасль права, в том числе и трудовое, имеет свой определенный круг субъектов. Субъектом трудового права может быть лицо, обладающее трудовой правосубъектностью, которое становится участником (стороной) трудовых и непосредственно связанных с ними отношений, составляющих предмет трудового права. Субъектами трудового права могут быть работники, работодатели, профсоюзные органы, социальные партнеры различных уровней и др. Работодателем, как субъектом трудового права может быть физическое или юридическое лицо, с которым работник состоит в трудовых отношениях.

Таким образом, субъектом трудового правонарушения является работодатель, который не исполнил или ненадлежащим образом исполнил свои трудовые обязанности, в результате чего были нарушены трудовые права и законные интересы работников, причинен материальный ущерб и моральный вред.

Следующим элементом состава правонарушения является его объективная сторона. Ее составляет поведение субъекта права, т.е. те внешние действия, которые можно наблюдать, устанавливать, оценивать. Таким образом, объективная сторона трудового правонарушения, совершенного работодателем, состоит из его противоправного действия (бездействия), выразившегося в неисполнении или ненадлежащем исполнении обязанностей, возложенных на него ТК РК, нормативно-правовыми актами, коллективным и трудовым договорами. Данный элемент раскрывается через ряд специфических признаков, которые представляют единство трех элементов: противоправного поведения, вредных последствий противоправного поведения и причинной связи между действием и причиненным вредом. Противоправность поведения означает, что тот или иной поступок должен нарушать определенную норму права. Значит, противоправным является такое поведение работодателя, когда он не выполняет, установленные трудовым законодательством, своих трудовых обязанностей или выполняет их ненадлежащим образом. Данное поведение выражается в активном действии или бездействии.

Необходимо заметить, что в отличие от работника, материальная ответственность которого, в определенных ст. 165 ТК РК случаях, полностью исключается, работодатель не освобождается от ответственности за такой ущерб, который возник вследствие непреодолимой силы, крайней необходимости или необходимой обороны и т.д.

Помимо противоправности поведения субъекта, к объективной стороне правонарушения относят и противоправные последствия. Они представляют социально вредные изменения в охраняемых от них законом объектах, могут иметь материальный, моральный и иной вред.

В трудовом праве обязанность возместить причиненный вред возникает у одной стороны по отношению к другой стороне. Значит, работодатель несет ответственность лишь за вред, нанесенный работнику. При этом ответственность наступает только за такой вред, который является объективным последствием виновных действий работодателя.

Следующим необходимым признаком объективной стороны трудового правонарушения является причинная связь между противоправным деянием и вредными последствиями. Причинная связь - это такая связь между явлениями, в силу которой одно из них (причина) с необходимостью порождает другое (следствие). По смыслу трудового права юридически значимой признается лишь такая причинная связь, при которой вредные последствия явились непосредственным, неизбежным в данной конкретной ситуации результатом противоправного поведения работодателя. Значит, для наступления ответственности работодателя необходима взаимосвязь между противоправным действием (бездействием) работодателя и наступившим последствием. Т.е. вред должен возникнуть в результате противоправного деяния работодателя, а не по другим причинам. В связи с этим важно отметить, что сложность в доказывании ущерба заключается в доказывании наличия именно этой связи между деянием работодателя и наступившим последствием. Таким образом, работодатель, совершивший трудовое правонарушение, не может нести юридическую ответственность и ответственность за вред, который не является следствием его противоправного деяния.

Последний обязательный элемент состава трудового правонарушения – это его субъективная сторона, которая раскрывает психическое отношение субъекта к совершенному деянию и его последствиям. К признакам субъективной стороны относятся вина, мотив и цель. Вина – особый признак субъективной стороны правонарушения [6]. При отсутствии вины не будет и правонарушения. Различают две формы вины: умысел и неосторожность.

В трудовом праве специфика работодателя – юридического лица, связанная с особенностями его трудовой правосубъектности, проявляется и в субъективной стороне трудового правонарушения, в таком элементе как вина правонарушителя. Работодатель – юридическое лицо осуществляет свою трудовую правосубъектность через своих представителей в лице руководителя организации или уполномоченных им лиц. Выступая, как организатор трудовой деятельности работников, руководитель организации, выполняющий функции ее единоличного исполнительного органа, считается самостоятельным субъектом трудового права. Но за совершенные им виновные деяния отвечает юридическое лицо. Большинство ученых трактуют вину организации, прежде всего, как вину тех работников, которые формируют его волю[7]. Это обусловлено тем, что юридическое лицо обязано организовать надлежащую деятельность, исключающую неправомерное поведение его структур и членов трудового коллектива. Невыполнение этой обязанности влечет ответственность юридического лица за вину его органов в выборе работников и контроля за ними, как за cвoю собственную вину[8].

Таким образом, винa руковoдителя и дoлжнoстных лиц, oсуществляющих и oрганизующих деятельность, есть сoбственнaя винa рaбoтoдaтeля – юридического лицa.

Юридичeская oтвeтствeннoсть рaбoтoдaтеля по трудовому праву наступает только за вину. Но, следует помнить, что в редких случаях, предусмотренных законодательством, возмещение ущерба производится нeзaвисимo от вины рaбoтoдaтeля.

В итоге следует отметить, что только совокупность всех четырех элементов состава трудового правонарушения, совершенного работодателем, может повлечь за собой его юридическую ответственность. Отсутствие хотя бы одного из них свидетельствует и об отсутствии трудового правонарушения в целом.

К тому же, анализ состава трудового правонарушения выявил его oсoбeннoсть, сoстoящую в тoм, чтo пoмимo нaличия в нeм oснoвных элементoв (субъект, объект, субъективная и объективная стороны), oбрaзующих в сoвoкупнoсти oбщепризнанный в теoретической науке сoстав прaвонарушения, его еще дополняют и условия мaтeриaльнoй oтветственнoсти (ст. 161 ТК РК), которые придают ему определенную спeцифику и спoсoбствуют oпрeдeлeнию его oтраслевой принaдлeжнoсти.


Каталог: sites -> default -> files -> page docs
page docs -> Салтанат ЖҰбаниязова
page docs -> zha_adan_ta_ayyndal_an_sot_t_ra_alary.doc [Айдарбек би]
page docs -> Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының (сот жүйесінің) 2014-2018 жылдарға арналған стратегиялық жоспары
page docs -> Жумабеков О
page docs -> Об отправлении правосудия судами Республики
page docs -> 2001 жылєы бірінші жартыжылдыќтыѕ ќорытындысы бойынша
page docs -> Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының (сот жүйесінің) 2011-2015 жылдарға арналған стратегиялық жоспары
page docs -> 1-жоба Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының
page docs -> Халықаралық құқық


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   15   16   17   18   19   20   21   22   ...   34


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет