Сборник научных трудов


К вопросу о становлении и развитии государствеНно-конфессиальных отношений в современном Казахстане



жүктеу 4.58 Mb.
бет8/23
Дата02.09.2018
өлшемі4.58 Mb.
түріСборник
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   23

К вопросу о становлении и развитии государствеНно-конфессиальных отношений в современном Казахстане
Сегодня мы с уверенностью можем говорить, что в Казахстане успешно продолжается процесс формирования собственноймодели отношений между государством, религиознымиорганизациями и конфессиями. При этом следует отметить, что эта модель опирается на принципы социального партнерства, которое учитывает как интересы религиозных организаций, так и интересы государства.

Еще с момента приобретения независимости государственная политикаРеспубликиКазахстан в религиозной сфере была одной из важнейших составляющих в деле государственного строительства. Поиск и построение собственных форм взаимодействия государства и религиозных конфессий в нашей молодой стране развивался в условиях изменения отношения к религии и религиозным объединениям в общественном сознании, религиозного плюрализма, проникновения религиозного влияния из-за рубежа, обострения проблем, связанных с проявлением религиоз­ной вражды и активизацией религиозного экстремизма в мире и т.д.Поэтому закономерно, что Казахстан, оставаясь светским государством, старался выстроить свою собственную государственно-конфессиональную политику в широких пределах, исходя из своих национальных интересов, соблюдая одно строгое правило – соблюдение прав гражданина и человека, гарантированных Конституцией и законами Казахстана.

Опыт развития государственно-конфессиональных отношений в современном Казахстане показывает, что все возрастающая роль религии и влияние ее на многие сферы общественной жизни заставляет более внимательнее относиться к религиозному фактору, изучать как межконфессиональные отношения в стране, так и учитывать мировой религиозный опыт.Как считают современные эксперты,это важноособенно потому что, в мире существуют разные системы государственно-конфессиональных отношений, которые иногда продуманы и детализированы, а иногда складываются стихийно. Но, так или иначе, без системы, без основополагающих принципов обойтись невозможно, потому что только на некоей концептуальной базе может строиться правовая система государственно-конфессиональных отношений[1].

Для Казахстана, в котором сегоднямирно сосуществуют и взаимодействуют представители 18 различных конфессий, представляющих религиозные интересы многоэтничного и многоконфессионального семнадцатимиллионного населения страны, с самого начала было важно определить основные формы создания собственоймодели отношений между государством и различными конфессиями.

Мы знаем, что религии в Казахстане представляют людей разных этносов, языковых, культурных и социальных групп, придерживающихся различных вероисповеданий, отличающихся культовой практикой и взглядами на окружающий мир. Но, несмотря на такую полиэтноконфессиональность, сейчас мы все же можемс уверенностью констатировать, что на данном этапе построения государтвенной религиозной политики нашей стране удалось сделать многое. Кроме того, следуя мнениям ряда отечественных ученых, высказанных еще в 2003 году, правомерно будет отметить, что за последние несколько лет в Казахстане сформировалась устойчивая модель функционирования религиозных объединений, которая как на законодательном уровне, так и на уровне практики государственного управления сводит к минимуму возможность включения религии в какие-либо формы политической борьбы [2, с.7]. А это, в свою очередь, создает основания для укрепления казахстанской модели межконфессионального согласия.

Самым первым шагом в процессе формирования государственной политики в отношении религиозных конфессий стало формирование правовой базы реализации права на свободу совести, т.е. принятие Закона РК «О свободе вероисповедания и религиозных объединениях» в 1992 году, который в настоящее время утратил силу в связи с принятием в 2011 году нового Закона РК «О религиозной деятельности и религиозных объединениях». Тем не менее, уже в редакции названного Закона от 15 января 1992 года отмечалось: «Республика Казахстан является демократическим, светским государством, уважающим право каждого человека на свободу убеждений, гарантирует равноправие граждан независимо от их вероисповедания, признает культурную и историческую ценность религий, сочетающихся с духовным наследием народов Казахстана, и важность межконфессионального согласия, религиозную толерантность и уважение религиозных убеждений граждан» [3].

Основополагающим же документом в области регламентации государственно-конфессиональных отношений в нашей стране, конечно, является Конституция. Статья 1 Раздела I Конституции (Основного Закона) Республики Казахстан устанавливает, что «Республика Казахстан утверждает себя демократическим, светским, правовым и социальным государством, высшими ценностями которого являются человек, его жизнь, права и свободы» [4, с.2].

Провозглашение в Конституции РК данного тезиса буквально означает, что в республике не существует официальной государственной религии и ни одно из вероучений не признается обязательным или предпочтительным. Государство в равной мере толерантно относится к исламу и православию, а также к конфессиям других вероисповеданий. Кроме того, как считает один из сотрудников РГУ «Научно исследовательский аналитический центрпо вопросам религии» МКС РКБ. Жаппасов: «Светский характер государства разграничивает сферы влияния государства и религиозных объединений при сохранении роли государства как основной формы организации общественно-политической власти. В светском государстве последователи всех конфессий равны перед законом»[5].

На практике законодательно закрепленный режим отделения церкви от государства не означает отсутствие всякого контроля со стороны государства за деятельностью религиозных объединений, государство не уклоняется от правового регулирования их статуса и деятельности. Речь в данном случае должна идти не о контроле, а о надзоре, поскольку государство не имеет права контролировать деятельность религиозных объединений. Другое дело, что необходим надзор за соблюдением норм законодательства.

При формировании государственной политики в сфере религии Казахстан, безусловно, опирался на целую группу международных документов, которые включают в себя нормы, закрепляющие положение о равенстве людей независимо от их вероисповедания, об их праве на свободу совести и вероисповедания, включая свободу не исповедовать никакой религии. К таким документам следует отнести: Всеобщую декларацию прав человека от 10 декабря 1948 года (ст. 18 , п. 2 ст. 29); Конвенцию Совета Европы о защите прав и основных свобод от 4 ноября 1950 года (ст. ст. 9. 14, 16); Международный пакт о гражданских и политических правах от 19 декабря 1966 года (ст. ст. 2, 18, п. 2 ст. 20, 26, 27); Заключительный акт совещания по безопасности и сотрудничеству в Европе от 1 августа 1975 года; Декларацию о ликвидации всех форм нетерпимости и дискриминации на основе религии или убеждений от 25 ноября 1981 года (ст. 1, п. 2 ст. 2, ст.4, 6); Декларацию о правах лиц, принадлежащих к национальным или этническим, религиозным и языковым меньшинствам от 18 декабря 1992 года (ст. 4) и другие, которые закрепляют обязанность государств обеспечить соблюдение прав людей на свободу совести. Эти и другие официальные документы легли в основу деятельности нашего государства по вопросам формирования принципов современной религиозной политики.

В настоящее время мы можем говорить, что за 25 лет независимости в нашей стране созданы условия для реализации конституционного принципа светского государства, в котором никакая религия не может устанавливаться в качестве государственной или общеобязательной. За данный период государство смогло обеспечить недопустимость дискриминации граждан по религиозным признакам. У нас в стране гарантировано свободное самоопределение человека в его мировоззрении и духовных потребностях. Многое делается для укрепления единства верующих и атеистов в процессе построения демократического общества и обеспечении конструктивного сотрудничества различных общественно-политических сил. Государство оказывает поддержку миротворческой деятельности религиозных организаций, налаживает конструктивный диалог с религиозными объединениями, придерживающихся принципов демократии, гуманизма, ненасилия.

Данная политика начала проводиться у нас в стране еще в первые годы независимости. Так например, несмотря на сложности первых лет существования молодого государства, именно наша республика в 1992 году стала местом проведения I Всемирного конгресса духовного согласия, собравшего представителей многих конфессий, ученых, деятелей культуры.

Обращаясь к историческим корням этого события, необходимо отметить, что первый такой форум состоялся более века назад в г. Чикаго, где в 1893 году прошел съезд мировых религий. И вот почти через сто лет в Алматы это начинание было продолжено проведением Всемирного конгресса духовного согласия, на который собрались видные религиозные и общественные деятели, культурологи и историки из разных стран ближнего и дальнего зарубежья. С тех пор в Казахстане 18 октября отмечается как День духовного согласия, что также является одним из важнейших факторов совершенствования государственной политики в отношении религиозных конфессий.

Следующим шагом государственной власти стало учреждение такого уникального общественного института гармонизации межэтнических отношений, как Ассамблея народа Казахстана. Идея ее создания была впервые высказана Президентом РК Н.Назарбаевым в 1992 году на Первом Форуме народа Казахстана, посвященном первой годовщине Независимости. В г.Алматы 24 марта 1995 года на первой сессии Ассамблеи народа Казахстана Н.Назарбаев подчеркнул, что именно многонациональный и многоконфессиональный состав Казахстана является серьезным фактором, способствующий сохранению стабильной общественно-политической обстановки, «независимо от вероисповедания все прихожане в республике одинаково толерантны, нравственны и миролюбивы... У руководства Казахстана сложились добрые, взаимоуважительные отношения с высшими иерархами конфессий. Не отдавая предпочтения ни одной из них, мы стараемся откликаться на нужды и запросы всех верующих» [6, с.263].

Главной задачей, которая ставилась перед АНК, являлась реализация государственной национальной политики по обеспечению общественно-политической стабильности в Республике Казахстан и повышение эффективности взаимодействия государственных и гражданских институтов общества в сфере межэтнических отношений.Сегодня во многом благодаря работе Ассамблеи в нашей стране сформировалась уникальная модель межэтнического и межконфессионального согласия, особая атмосфера доверия, солидарности и взаимопонимания, когда каждый гражданин, независимо от этнической или религиозной принадлежности, обладает и пользуется всей полнотой гражданских прав и свобод, гарантируемых Конституцией.

Другим инновационным шагом в развитии национальной политики явилась разработка и принятие Стратегии Ассамблеи народа Казахстана, закрепленной Указом Президента от 26 апреля 2002 года, № 856. Благодаря этой Стратегии Казахстанцы получили основополагающие документы в области национальной политики, выразившие нашу ответственность за происходящие в обществе процессы. Стратегия была посвящена будущему и представляла собой систематизированную совокупность базовых и руководящих ориентиров в сфере межэтнических и межконфессиональных отношений на ближайшую перспективу.

Ассамблея внесла практический вклад в сохранение межнационального единства и согласия тем, что в целом за последние годы межнациональные отношения внутри нашей республики стали гораздо гармоничнее. За истекший период национальная политика характеризовалась как демократическая, созидательная и прогрессивная.

Большую роль в сохранении и укреплении межконфессионального согласия играет также позиция руководства страны. В этом контексте, конечно, следует отметить огромную роль Первого Президента Республики Казахстан Н.Назарбаева, дипломатическое искусство которого по нивелированию гражданских противоречий заслуживает особого внимания. Отдавая должное его исключительному авторитету среди гражданского населения, руководители и деятели религиозных общин сами внимательно следят за тем, чтобы в обществе не происходил процесс политизации той или иной религии, осуществляя тем самым своеобразный общественный самоконтроль-мониторинг по сохранению межконфессионального мира и этнического согласия в Казахстане.

В своей деятельности Глава нашего государства неоднократно определял сущность казахстанской государственной политики в области религии, отмечая, что ее основу составляют либеральное законодательство, веротерпимость и плюрализм. Так например, выступая на десятой сессии Ассамблеи народа Казахстана 24 декабря 2003 года, Н.Назарбаев говорил: «В независимом Казахстане приняты законы, гарантирующие светский характер государства, равные возможности для деятельности всех религиозных общин в стране» [7, С.430].

Одной из важнейших составляющих национальной безопасности является конфессиональная безопасность, понимаемая как система государственных гарантии и поддержка духовного потенциала народов и нации, и одновременно противодействие угрозе свободе вероисповедания и межрелигиозного согласия. Не секрет, что сегодня в Казахстане существует ряд угроз, представляющих опасность для межэтнических отношений и в ближайшем будущем. И самым опасным из них является попытки использовать религию как инструмент международного терроризма и экстремизма. В рамках политики конфессиональной безопасности Президент страны Н.Назарбаев предложил ряд мер и действий, которые должны укрепить межконфессиональную стабильность и согласие. Одна из таких мер носит просветительский и образовательный характер и направлена на широкое освещение интеллектуального и духовного творчества таких выдающихся представителей исламской цивилизации, как аль-Фараби, ибн Сина, Фирдоуси, ибн Рушдт. Эти меры должны развенчать миф об исламе как «агрессивной» религии. Из этого вытекает, что государственно-конфессиональные отношения предполагают обязательное наличие теоретической концепции, включающей основополагающие принципы и методологию отношения светского государства к религии.

Дальнейшим важным шагом на пути укрепления прав и свобод человека и гражданина стал принятый Указ Президента РК «О подписании Республикой Казахстан Международного пакта о гражданских и политических правах» и «Международного пакта об экономических, социальных и культурных правах».

Как видим, взвешенная политика Главы государства, направленная на демократизацию общества, обеспечение гражданского мира и согласия между представителями различных вероисповеданий, подтверждает реальную возможность взаимопонимания и доверия между конфессиями. Поэтому принятие в 2011 году нового Закона РК «О религиозной деятельности и религиозных объединениях» стало насущным требованием современности, периодом определения государством своей стратегической линии в сфере религии в абсолютно новых геополитических условиях. Здесь речь идет о возникновении новых вызовов и угроз для страны, связанных с воздействием на Казахстан псевдорелигиозного экстремизма и терроризма, а также начавшимся процессом разрушения традиционных ценностей, прямо влияющих на религиозную идентичность людей.

Вместе с тем, Закон направлен на совершенствование государственно-конфессиональных отношений, обеспечение устойчивости государства и снижение условий для использования религии в деструктивных целях. Конечно, основные положения Закона Республики Казахстан «О религиозной деятельности и религиозных объединениях» основываются на Конституции (Основном Законе) РК.В них закреплены такие важные положения как то, что:


  • государство отделено от религии и религиозных объединений;

  • религиозные объединения и граждане Республики Казахстан, иностранцы и лица без гражданства, независимо от отношения к религии, равны перед законом;

  • никакая религия не может устанавливаться в качестве государственной или обязательной;

  • система образования и воспитания в Республике Казахстан, за исключением духовных (религиозных) организаций образования, отделена от религии и религиозных объединений и носит светский характер;

  • не допускается воспрепятствование законной религиозной деятельности, нарушение гражданских прав физических лиц по мотивам отношения к религии или оскорбление их религиозных чувств, осквернение почитаемых последователями той или иной религии предметов, строений и мест;

  • каждый человек в Казахстане вправе придерживаться религиозных или иных убеждений, распространять их, участвовать в деятельности религиозных объединений и заниматься миссионерской деятельностью в соответствии с законодательством Республики Казахстан;

  • никто не имеет права по мотивам своих религиозных убеждений отказываться от исполнения обязанностей, предусмотренных Конституцией и законами Республики Казахстан;

  • граждане республики, являющиеся священнослужителями, миссионерами, руководителями или участниками (членами) религиозных объединений, могут участвовать в политической жизни наравне со всеми гражданами Республики Казахстан только от своего имени[8].

В заключении следует отметить, что в современном Казахстане во многом благодаря усилиям Президента Н.Назарбаева создана именно такая модель общественного устройства, где действительно реализован принцип свободы совести, государственного невмешательства в сферу мировоззренческих, нравственных, политических и т.д. убеждений своих граждан. Поэтому вполне правомерно говорить, что государственная политика Республики Казахстанв сфере религии в настоящее время направлена в целом на обеспечение стабильного развития страны, гарантированность признанных прав и свобод человека и гражданина, духовное возрождение общества на базе признанных общечеловеческих и религиозных ценностей.
Список использованной литературы:

1. Интернет–портал «Религия и СМИ»: Подробный отчет о дискуссии, состоявшейся во время Круглого стола «Формы взаимодействия государства и религиозных организаций» / http://www.portal-credo.ru/site/?act=monitor&id=6457

2. Телебаев Г., Омирсеитова А., Мельников Д., Жулин Ю. Религия и этнос в казахстанском обществе. - Астана: Елорда, 2003.

3. Закон Республики Казахстан от 15 января 1992 года № 1128-XII «О свободе вероисповедания и религиозных объединениях» (с изменениями и дополнениями по состоянию на 05.07.2011 г.) / http://online.zakon.kz/Document /?doc_id=1000934#pos=5;-153

4. Конституция Республики Казахстан от 30 августа 1995 г. с изменениями и дополнениями от 21 мая 2007 г. – Алматы: Жеті Жарғы, 2007.

5. Жаппасов Б. Некоторые аспекты реализации государственной политики в сфере религии / http://niac.gov.kz/ru/niackz/item/84-nekotorye-aspekty-realizatsii-gosudarstvennoj-politiki-v-sfere-religii

6. Назарбаев Н.А. 3а мир и согласие в нашем общем доме. Доклад на первой сессии Ассамблеи народа Казахстана. 24 марта 1995 г. / Сборник докладов на 1-10 сессиях Ассамблеи народа Казахстана (на казахском и русском языках). - Астана: Елорда, 2005.

7. Назарбаев Н.А. Казахстанская модель межэтнического согласия: опыт, практика и перспективы. Доклад Президента РК Н.Назарбаева на десятой сессии Ассамблеи народа Казахстана. 24 декабря 2003 г. / Сборник докладов на 1-10 сессиях Ассамблеи народа Казахстана (на казахском и русском языках). - Астана: Елорда, 2005.

8. Закон Республики Казахстан от 11 октября 2011 года № 483-IV «О религиозной деятельности и религиозных объединениях» (с изменениями и дополнениями по состоянию на 22.12.2016 г.) / https://online.zakon.kz/Document/ ?doc_id=31067690#pos=0;0

Жұмасұлтанова Ғ.Ә.
ҚАЗАҚСТАНДЫҚ ҰЛТ БІРЛІГІ ИДЕЯСЫНЫҢ ТАРИХИ ЖӘНЕ САЯСИ НЕГІЗДЕРІ
Қазақстанда күқықтық, демократиялык мемлекет құру идеясы және оның Конституциямызда бекітілгендігі адамзат өркениетінің ондаған ғасырлар бойы қалыптасқан озық-ойлы тарихи және саяси-қүқықтык ілімдері мен ой-пікірлердің тікелей жемісі. Міне, осыған байланысты Қазақстан Республикасында демократиялық мемлекеттерге тән билікті бөлу, сот тәуелсіздігі, адам құкығының тиімді қорғалуы, дүниежүзілік кауымдастықпен тең дәрежеде болу, елімізді бай және қуатты мемлекеттер санатына көтеру сияқты идеяларды данышпан ата-бабаларымыз өткен заманның килы-қилы кезендерінде тек мәселе ретінде күн тәртібіне қоюмен ғана шектелмей, сонымең қатар оларды шешудің арнайы тетіктерін тайға басқан таңбадай етіп қалдырып кеткен. Содықтан, ұлы даланың данышпан ойшылдарының ұлағатты идеялары мен асыл сөздерін бүгінгі мемлекеттік билік жүргізу, басқару, күқықтық реформа жасау жүйесінде тиімді пайдалану - тарихтан сабақ алудың айқын үлгісі екені ақиқат десек, қателеспейміз.

Көрнекті ойшыл Джордж Оруэлл тарихтың қоғамды дамытуға орасан зор себепші екенін айрықша атап, өз ойларын мынадай тобықтай түйінмен қорытқан: «Кім өткенге билік жүргізсе, ол болашақты да билейді» [1, 67 б.].

Шынымен де, қазіргі тарих дәлелдегендей, барлық халықтар мен мемлекет басшылары тарихтың сабактарынан қорытынды жасап, оның бай тәжірибесін бүгінгі күннің күн тәртібінде тұрған мәселелерді шешуге пайдалануды қажет етеді.

Қазіргі Қазақстан Республикасы қазақ халқының сан ғасырлық мемлекеттілігінің құқықтық, тарихи жалғыз дара мұрагері және оның саяси, мемлекеттік құрылымының табиғи жалғасы болып табылады. Ел тарихы - көптеген қайғылы оқиғалардың куәгері. Халықтың өмірі, оның тілі мен мәдениеті жойылудың алдында тұрған да кездер болған. Қазақ халқы аса ауыр сынақтан өтіп, жай ғана аман қалған жоқ, мемлекетін де құрды, тәуелсіздігін де алды.

Тәуелсіздіктін орнығуы кеңестік дәуірден қалған дағдарыстан өту, жаңа экономикалық және саяси қатынастарды қалыптастыру жағдайында, қоғамды ұйыстыру ісі: ішкі саяси тұрақтылық, азаматтық татулық және этносаралық келісім қағидалары негізінде жүзеге асқан еді.

Ал бүгінгі күндерде еліміз ырысы мен ынтымағы, бірлігі мен тірлігі жарасқан мемлекет болып орныққаны бүкіл әлемге белгілі. Шынында да, қазіргі таңда Қазақстан қабырғасы қатайған, пікіріне халықаралық қауымдастық өкілдері құлақ асатын беделді елге айналды деп толық айталамыз.

Тəуелсіздік жылдары біздің мемлекетіміздің іргесі бекітілді, қоғамның демократия негіздері, азаматтық қоғам институттары сияқты маңызды көрсеткіштері қалыптасты. Қазақстанның Ата заңы және басқа да бірқатар ресми құжаттар мен стратегиялық бағыттар елдің болашаққа бастар жолын айқындады. Бұл бағытта əлемдік қауымдастық тарапынан мойындалған, этностық ерекшелігіне қарамастан барша азаматтарды қазақ халқының төңірегіне ұйыстыра отырып, ел бірлігін əрі қарай дамытатын қажеттілік бүгінгі заманның заңды мақсат пен мүдесі десек қателеспейміз.

Осы маңызды мәселені ескере отырып, Елбасымыз Н.Ә.Назарбаев Қазақстан халқына жасаған Жолдауында жан-жақты дәйектелген экономикалық, әлеуметтiк және саяси жедел жаңару мiндеттерi ынтымақ - бiрлiк барда ғана жүзеге асады деп қайталап айтты. Сондықтан да болар, еліміздің жаңа ғасырдағы бағдарында, яғни «Қазақстан 2050» Стратегиясында, жеті маңызды басымдықтардың ішінде «Ел бірлігі бүкіл қазақстандықтардың ең басты қазынасы» деп бағаланады [2]. Оның дәлелі ретінде Н.Назарбаевтың 2013 жылы 14 желтоқсанда ҚР Тәуелсіздік күніне арналған салтанатты жиналысында сөлеген сөзіне назар аударуға болады. «Біз туған елімізді бейбітшіліктің бесігіне айналдыра білдік. Тыныштық арқылы тұрақтылық, татулық арқылы тұтастық төрімізге озды. Барша этностар ел иесі – қазақ ұлтыны маңына ұйысты. Тегі бөлек болғанмен тілегі бір, қаны бөлек болғанмен жаны бір тұтас халық болды. Бірлік береке – біздің басты байлығымыз, құн жетпес қазынамыз» - деген еді ол сонда [3].



Бiрлiктiң ұлы күш екенiн халқымыз ертеден ақ қапысыз ұққан еді. Бiрлiк жоқ жерде тiрлiк жоқ, деген асыл сөз бар ғой. Сөздiң атасы - шындық, анасы - бiрлiк деген ұлағатты сөздi Қаздауысты Қазыбек би айтқаны да бәрімізге белгілі. Алайда, бұл ойлардың әрине өз қайнар көздері де бар. Оларды сонау Түрік қағанаты мемлекетінің қалыптасу тарихынан іздеуге болады демекпіз. Бұл жолда отандық ғалым С.Өзбекұлы мырзаның келісі сөздермен толық келісеміз: «Бүгінгі күнде тәуелсіздікке қолы жеткен Қазақстанға Түрік қағанаты мемлекетінің нығаю, күшею себептерін зерттеу және оның тарихи тағылымын, тәжірибелерін бүгінгі мемлекеттің басқару жүйесінде, аппарат қызметінде пайдалану бүгінгі күн мұраты, тарих сабағынан үйрену нағыз өркениеттіліктің белгісі» [4, 14 б].

Түрік қағанаттың әлемдік тарихта өз орын бар екенін дәлелдеуде белгілі ғалым Лев Гумилев өзінің «Көне түрктер» деген еңбегінде былай деп жазған еді: «Түрік мемлекетінің құрылуы бүкіл адамзат тарихында белгілі бір кезеңде бетбұрыс дәуірі болды» [5, 98 б]. Осы тұрғыдан алғанда, барша түркі баласының «Орхон-Енесей жазба ескерткіштерінен» кейінгі табан тірер тұғыры, айналып соғар бекеті - Қорқыт баба мұрасы болмақ. Ол - қазақ даласының ұлы ойшылы. Қорқыт Ата рухани мұрасы бүкіл түркі халқының УІІ-ҮШ ғасырдан кейінгі мәдениетіне негіз болып қаланған іргетас екені белгіленеді. Қазір бізге белгілі - оның үш ханның түсында ел билігін қолына ұстаған, іргесі бөлінбеген түркі жұртын кемеңгерлігімен ортақ іске бағындырған, тұтастығын, ауызбірлігін сақтаған ойшыл болғандығы.

Ұлы бабамыз түркі жұртының елдігін нығайтқан Баяндур, Қазан сынды билеушілерінің парасатын дәріптейді. Сонымен қатар, ол Бұқаш, Ораз, Бисат, Бәмсі-Байрақ сынды ел қорғаған ерлердің батырлығын үлгі етеді келешекке. Намыс пен ар, ел мен жер, қарыз бен парыз туралы түркілік түсініктердің арғы тегін тексергіңіз келсе, Қорқыт жырларын оқуға болады.

Белгілі отандық ғалым Ә.Нысанбаевтің пікірі бойынша Қорқыт жырлары «...осыдан он ғасырдан астам уақыт бұрын емес, күні бүгін жазылғандай отаншылдық рухымен баурап алады жаныңды. Әсіресе, «Корқыт Ата кітабындағы» он екі жырдың ішіндегі соңғысы - Бәмсі-Байрақтың қазасы туралы толғаныс тұтасқан ел іргесінің байқаусыз тускен іріткі алауыздықтан ыдырайтыны туралы ауыр ойларға жетелейді. Сірә, бүл жыр бүгінгі тұркі халықгарының, ол замандағы жеке-жеке тайпалардың арасына алауыздық кіріп, бірі Ұрымға, бірі Қырымға ыдырай бастар тұста туса керек. Барша ғүмыры мен ақыл-парасатын түркі елінің бірлігін сақтауға жұмсаған Қорқыт Ата мұндай алауыздықтан қатты шошыса керек». Демек, халық жады туған бауырынан айырылған оқиғаны мәңгі-бақи ұмытпай, жүрегіндегі жарасын Қорқыт Ата сынды кемеңгерлерінің аузымен болашаққа жеткізіпті. «Бұл құбылыс бугінгі күні қайта табысқан барша түркі халықтарының ынтымағы мен бауырластығын көздің қарашығындай сақтау қажеттігін тағы да ұғындыра түседі. Қорқыт ата өсиетінен алар бірінші тағылым – осы» - дейді әрі қарай ғалым [6, 64 б].

Келесі атап кететін түрік тайпалар кезендегі деректердің бірі Күлтегін ескерткішіндегі жазулар. С.Өзбекұлы пікірінше: «Оларды мұқият оқып, зердеміздің ой-елегінен өткізетін болсақ, мемлекетті біріктіру, нығайту және оны күшейту мәселесіне байланысты құнды идеялар мен қағидалардың бар екенін аңғарамыз. Оның беттерінде мемлекетті күшейтуде ірі тұлғалардың ерекше рөл атқаратынын дәлелді түрде баяндалады, және дана қайраткерлер ғана өз халқына бостандықпен тәуелсіздік бағын орната алады, оны нығайтуды өмірлерінің ең басты мақсаты деп таниды» [4, 15 б].

Шынында да, осы тарихи деректе мемлекетті нығайту, күшті, бай, қуатты және тәуелсіз болдыру істің басы ғана деп белгіленеді. Ең басты мақсат сол елдін күштілігін, бірлігін ұзак мерзіміне дейін сақтау, ұстап тұру және дамыту. Бүл мәселелерді шешудің ең негізгі жолы да Күлтегін жазбаларынан өзінің шешімін тапқан. Нақтылы мағынамен айтылғанда күшті болып құрылған мемлекетті сол дәрежеде сақтап калу үшін ішкі алауыздылық пен шиеленістерді, қақтығыстарды болдырмау мемлекет басшысының, билеушінің ең басты мақсаты. «Біріккен халыкты от-су қылмадым»,- деп атап көрсетіледі Күлтегін жырларында [7, 50 б].

Сонымен қатар, Күлтегін ескерткішінде түркі мемлекетінің ыдырауы және жойылу себептері айқын көрсетіледі және болашақ ұрпақты осыдан өте сақ болуға шақырады. Себебі, мемлекет болуы үшін оның тәуелсіздігі мен мықтылығы қажет. Ал оның негізгі тірегі ол халық бірлігі және мемлекеттің тұтастылығы. Күлтегін жалпы мемлекеттің күйреуінің негізгі себептерін көрсете білген. Оның бастысы - мемлекетті ішкі алауыздықтан, шиеленістерден сақтау және ру, тайпа, халықтарды бір ту астында біріктіру. Ел бірлігі бар жерде ғана береке, татулық орнайды, мемлекеттің нығаюы, күшті және егеменді болуына жол ашылады. Бұның дәлелі ретінде әлемдегі талай адамзат өркениеттердің күйреуіне аталмыш факторлардың әсері болғанын атап көрсетуге болады. Күлтегін ескерткішінде сондай ақ данышпан түрік кағанаты мемлекетінің ішкі алауыздықтан күйреуге ұшырауын көрсетіледі, оның осы себептен дербес мемлекет болмауы туралы баяндалады.

Міне осы жазулардың мәнін ескерсек, бүгінгі егемен еліміздегі күн тәртібінде тұрған ұлт тұтастығын сақтау мәселесіне нақты жауап табамыз. Жалпы алғанда, Күлтегін ескерткішіндегі жазулар осы күні де мемлекетімізді нығайтуға, бірлігімізді сақтауға, билікті күшейтуге және жалпы мемлекеттік аппараттың билік жүргізу процесстерін жақсартуға ғасырлар койнауынан қалыптасқан даналық ой мен көрегендік тұжырымдарды ой елегімізден өткізуге мүмкіндік береді. Оның негізгі қағидаларын мемлекет қызметіндегі азаматтарымыздың санасына сіңіру, мақтаныш сезімдерін көтеру ең көкейтесті мәселелердің бірі десек қателеспейміз.

Тәуелсіз мемлекетті құру, оны нығайту, күшті де бай державаға айналдыру, үлкен мемлекет басшылары болған тұлғалардың дарынды қасиеттерімен және бұл бағытта атқарған, талмай істеген қимыл-әрекеттерінің жемісі екені сан ғасыр бойы тарихтын даму процесінен айқын дәлелденген кұбылыс.

Көшпелі қазақ мемлекеттілігінің саяси, құкықтык жүйесін нығайту мәселелеріне ерекше үлес қосқан қайраткерлер сатына атақты үш пайғамбар атанған Төле, Қазыбек және Әйтеке сияқты билер де жатады. Олар Тәуке хан мен Абылай хан қалыптастырып нығайтқан қазақ мемлекеттілігінің құқықтық реформаларының негізін қалаушылардың қатарында болды. Олар өздерінің барлық шешендік өнерлерін, асқан даналық ақыл-ойларын ел игілігіне жұмсады. «Ұлы билеріміздің көл-көсір даналық саяси-құқыктық ойлары бүгінгі күні де егеменді мемлекетті басқаруда өзінің көкейтестілігін жоймағанын аңғарамыз» - деген тұжырымымен әрине келісеміз [4, 20 б].

Атақты үш би мемлекетті басқаруда, саяси билік жүргізуде ең негізгі талаптарының, принциптердің санатына бірлік пен келісушілік идеясын жатқызады. Яғни, мемлекет ішінде тыныштық, тұрақтылық орнатудың, ел бірлігін нығайтудың, күшін арттырудың қайнар көзі - хан сайлауда, билік жүргізуде алауыздыққа, жүзге бөлінуге жол бермеу. Бүл талап үш бимен де кағида, аксиома ретінде қабылданады. Төле бидің «Жүзге бөлінгеннің жүзі қара» [8, 13 б] деген сөзі бүкіл қазақ халқына ұран болса, Қаз-дауысты Қазыбек би «Ей, біз үш жүз қазақ керіспейік, асылы бізге керіскен жөн емес», - деп билікке таласпауға шақырады [9, 3 б]. Әйтеке би де үш жүздін билікке таласуы тиылмайтын болса, қазақ мемлекеті күйреуге ұшырап, басқа халықтын ұлттық езгісіне, тепкісіне түсетініне көзін жеткізеді. Мемлекеттік басқаруда, билікті іс жүзіне асыруда тек бірлік болған елде күш-қуаттың мол және ешкімге тәуелді болатынына кәміл сенеді [10, 15 б].

Байқап карасақ, үш бидің билік жүргізу хақында айтқан пікірлері бүгінгі тәуелсіз мемлекетімізде саясатты іске асыруда өзінің маңыздылығының жоймағанын айқын көрсетеді. Себебі, ұлт бірлігінің, ынтымақтастығының ыдырауы негізінде билікке таласудан туындайтын құбылыс болса керек.

«Бүгін Қазақстан айдай әлем алдында экономикалық қуаты үлкен, болашағы зор республика ретінде ғана емес, қоғамдық-саяси ахуалы тұрақты, келешегі сенімді мемлекет ретінде абыройы асып тұрса, ол да ең алдымен, тағдыр ортақтастығын, мүдде ортақтастығын қастерлей білуіміздің арқасында мүмкін болып отыр» - деп Елбасы Н. Назарбаев ХҮІІІ ғасырдың аса ірі мемлекет қайраткерлері Төле бийді, Қазыбек бийді және Әйтеке бийді еске алуға арналып Ордабасында болған «Береке басы - бірлік» деген салтанатты сөзінде тұжырымдаған [11, 129 б]. Шынында да, қазақ халқының санасында сонау ерте заманнан бастап қазіргі уақытқа дейін бірлік және мемлекетті нығайту идеялары басым болғаны мәлім.

Осы кезендегі қазақ халқының тарихында Абылай хан мен Бұқар жыраудың алатын орны да ерекше. Абылай хан жау қыспағынан қазақ мемлекеттілігін, оның тәуелсіздігін сақтап қалу жолында қолдан келген барлық айла - әрекеттерді істеп баққан болса, Бұқар жырау сол әрекеттерді дәріптеуші, халық санасын соған иландырушы болып, жалпы мемлекеттегі идеологияның негізін салушы кайраткер ретінде тарихта танылды.

Абылай хан мен Бұқар жыраудың саяси көзқарасының негізгі өзегі және идеясы - күшті, тәуелсіз, бір орталықтан басқарылатын тұтас қазақ мемлекетін қалыптастыру. Осы мақсатта Абылай хан сыртқы және ішкі саясатты қалыптастырды, қазақ мемлекетінде алауыздықты сұлтандардың таққа таласу әрекеттерін барлық шараларды пайдаланып, тежеуге күш салумен қатар Билер Кеңесінің функцияларын да өз қолына шоғырландырады.

Абылай хан Тәуке ханнан кейін қазақ мемлекеттілігінің ішкі саясатына ерекше көңіл бөлген қайраткерлердің бірі болғаны бізге тарихтан белгілі. Оның бұл саладағы саяси көзқарастарының негізгі идеясы ел бірлігін сақтау, рулық сепаратизмнің тамырына балта шауъп, бір орталықтан басқарылатын, ханның қолында күшті атқарушы билік шоғырланған ұлттық, егеменді қазақ мемлекеттілігін құру болды. Бұқар жырау Абылай ханның бұл идеясын мақұлдап, халықтың санасына егіп отырды. Мысалы, оның «Алтын тақтың үстінде, Үш жүздің басын құрадың» деген бір сөздерінде Тәуке ханнан кейін бытыранқылықтан басқа мемлекеттердің жемтігіне айналып келген елінің бір орталықтан басқарылуын құптап, тәуелсіз күшті атқарушы биліктің қазақ мемлекеттілігіне ауадай қажет екенін дәріптегені көрініс тапқан [12, 42 б]. Бұл жерде Бұқар жырау Абылай хан уағыздаған, мемлекет тұтастығын сақтау идеясының нағыз жаршысы ретінде танылады. Міне осындай дәлелдерді қазақ халқының саяси тарихынан көп келтіруге болады.

Жалпы осы жұмысты аяқтай келе, мынадай қортындыларды жасауға біздің мүмкіндігіміз бар:


  • Қазақстандағы халық және мемлекеттік бірлігі идеяларының негіздері ерте заманнан бастап халықтың санасы мен ойларында жатыр;

  • олардың қалыптасу мен даму кезеңдері тікелей қазақ халқының өркениеттік даму тарихымен тығыз байланысты;

  • қазақ халқының саяси ойларындағы бірлік идеяларының қайнар көздері болатын Қорқыт ата мен Күлтегін ескерткіштеріндегі тасқа қошалып жазылған бірлік пен мемлекетті нығайту идеялары, Ұлы қазақ билері - Төле, Қаздауысты Қазыбек, Әйтеке және Абылай хан мен Бұқар жыраудың және т.б. ұлы бабалар мен ойшылдарымыздың халық бірлігі, ұлттық прогресс, әділсот, билік жүргізу мәселелеріне байланысты ұлағатты ой-пікірлерінің бай мазмұнын болуы;

  • жоғарыда айтылған ойлардың бүгінгі күннің мәселелерімен тығыз байланыстылығының болуы;

  • көшпелі қазак өркениеті ойшылдарының мәңгі өшпейтін идеялары, асыл сөздері, жалпы философиясы тәуелсіз Қазақстанда өзінің мән-мағынасын жоймауы.

Сонымен, қазіргі кезде біздің отанымыздың бірлігін, егемендігін, тәуелсіздігін сақтап қалу үшін мемлекеттік пен халық бірлігі және егемендік қағидасының даму стратегиясының болуы өте қажет деп санаймыз. Алайда, бүгінгі күнде бұл мақсат орындалған сияқты. Оның дәлелі Елбасы Н.Назарбаев ұсынған «Мәнгілік ел» атты жалпыұлттық идеяның негізіндегі бағдарламаның жариялануы болып табылады.

«Мәңгілік Елде» ғасырлар бойына қазақ халқының тарихи және рухани мұрасына айналған басты құндылықтар енгізілген. Сондықтан, ұлттық идея біртұтас қазақстандық ұлтты қалыптастыру процесін қайталайтындығы туралы айтуға құқығымыз бар деп санаймыз. Ол үшін қоғам бірлігі мен ауызбіршілігі идеясы өркениетті дамудың негізін қалайтын құндылықтар өлшемі болып саналуы тиіс.


Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

  1. Оруэлл Д. 1984 / Перевод с англ.В.Голышева / Джордж Оруэлл. Избранное. – М.: Издательство «Мир», 1989. – 336 б.

  2. «Қазақстан-2050» Стратегиясы қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы, Астана қ., 2012 жылғы 14 желтоқсан /http://adilet.zan.kz/kaz/docs/K1200002050

  3. Назарбаев Н. Семь достояний Независимости Казахстана. Выступление Президента РК на торжественном собрании, посвященном Дню Независимости Республики Казахстан в Астане 14 декабря 2013 года /http://incident.zakon.kz/4591832-nursultan-nazarbaev-sem-dostojanijj.html

  4. Өзбекұлы С. Қазақстанның саяси – құқықтық ой-пікір тарихының өзекті мәселелері. - Алматы: «Білім», 2004. – 128 б.

  5. Гумилев Л.Н. Древние тюрки. — М.: Мысль, 1989. – 198с.

  6. Нысанбаев Ә. Қазақстан. Демократия. Рухани жаңару.–Алматы, 1999.-468 б.

  7. Күлтегін. – Алматы, 1986. - 85 б.

  8. Өзбекүлы С. Төле би хақында бірер дерек // Қазак тілі мен әдебиеті. -1993. - № 2.

  9. Өзбекүлы С. Бізге беймәлім Қазыбек би // Заң газеті. – 1995. - 13 мамыр.

  10. Төреқұлов Н., Қазбеков М. Қазақтың би-шешендері. - Алматы, 1993.

  11. Назарбаев Н. Тәуелсіздік белестері. – Алматы, 2003. – 359 б.

  12. Бұқар жырау Қалқаманүлы. Шығармалары. - Алматы, 1992.-133 бет.



Жусупова Б.Ж.


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   23


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет