Тақырыбы: «Мейірімділік – ізгі қасиет»


Әуенімен әйгілі Әбілқайыр-Бопай әулеті



жүктеу 485.98 Kb.
бет3/3
Дата18.09.2017
өлшемі485.98 Kb.
1   2   3

2.3 Әуенімен әйгілі Әбілқайыр-Бопай әулеті
Көне кептің байыбына салсақ, көмейіне Жошы хан қорғасын құйғызған домбыра қайтып үн қатпастай тұншықпақ еді. Алайда, ғасырдар өткенде басқа емес – нақ осы әміршінің өзінен өрбіген жұлдызды шоғыр азалы да жазалы аспаптың құдіретіне дүниені қайта табындырды. Жошы заманы тым жырақ - әңгімеміз адасар. Арғы атасы әз-Жәнібек – бұл да бағзы белесі. Бергідегі Әбілқайыр бабаларына алдияр дейік. Иә, әңгіме баһадүр хан ұрпағының тұқымнан тақ тоздырған тегеуріні емес, әулеттен ән оздырған тектілігі хақында болмақ.

Әбілқайыр ханның төре тұқымының қызы Бопай ханымынан Нұралы, Ералы, Қожахмет, Айшуақ, Әділ туылғаны мәлім. Анасы Бопайдың көмегі арқылы таққа қол жеткізген Әбілқайырдың тікелей мұрагері Нұралы ханның аз деңіз, көп деңіз 16 әйелі болған деседі. Осылардан 39 ұл, 33қыз көрініпті. Әсіресе, Нұралының отыз тоғыз ұлы ішінде Бөкей, Шығай, Қаратай тарихта аты қалған тұлғалар. Осы үшеуінен басындағы бақты тақтан емес, күмбірлі күй мен әуелеген ән-жырдан тапқан ұрпақ қаншама. Айталық, төре күйдің тәңірі Дәулеткерей, әншілігімен Жайықтың сырнайы атанған Мұхит сал, «Шалқыманың» жаршысы Жантөре хан – дарынымен дара тұрар есімдер!

        Бір ғана Бөкейдің балалары – Жәңгір хан, Тәуке, Әділ, Меңдігерей сұлтандар сарайынан күй керуендете шыққан салтанатты топ ше ? Тәукеден– Махамбет, Ғабдолхакім, Хабир күйшілер, Әділден – Науша күйші, Жәңгірден – шабытты ақын, шебер домбырашы Шәңгерей тарайды.

Ұлттық мәдениеттің тағы бір көрікті тобы – Қаратаевтар мен Мұхитовтар. Бұлардың көшбасшысы - әнші Мұхит. Мұхиттың атасы да, әкесі Мерәлі – Мерғали Еркінғалиев те рулы ел басқарған белсенділер. Мерәлінің Пангерей, Шәңгерей, Мырзагерей, Мұхаметкерей ( Мұхит), Сақыпкерей, Жанша және Жүсіп деген ұлдары болды. Сақып, Жанша, Жүсіптер бірінен-бірі асқан домбырашы болса, Шәңгерей скрипканы сызылта ойнады. Әйтсе де, ағайынды жетеуден оза шауып, « Оралдан ән оздырғаны» Мұхит сал.

Әйгілі аталарының туын жықпай XX ғасырға бұлардың бәрі Қаратаев тегімен жеткен еді. Ұлт-азаттық көтерілістің көсемі Қаратай сұлтанның күресі кеңестік тарихнамада әуелі дәріптеліп, кейіннен есімі қайта көмескіленді. Сірә, Ресей Думасының депутаты, алғашқы үкімет- Қазревкомның мүшесі Бақытжан Қаратаевтың Голощекин саясатын айыптап, қыр көрсете компартиядан шығуынан туған көзқарас салқыны болса керек. Содан ба, Затаевичтің «1000 әніне» Қаратаев болып кірген Мұхит Жұбановтың « Замана бұлбұлдарынан» Мерәлиев болып шықты. Тап күресі ушығып тұрған заманда Ахаңдай жанашырдың Мұхит мұрасы мен оның кейінгі ұрпақтарының тағдыры үшін ойлаған сақтығы еді. Сөйтіп, Мұхиттің өзінен тарайтын өнер саңлақтары оның атымен – Мұхитовтар болып жалғасты.

Немере інісі Бақытжан Қаратаевтың айтуынша, ақжарқын, әңгімешіл Мұхит қай төрдің де күткен мейманы болған. Жасында көркіне сұлулар сұқтанған әнші қартайған шағында кең пейілді, келбетіне парасат ұялаған абызға айналып, елдің құрметіне бөленген. Сөйтіп, жас шағында « Күнде той, күнде жиын жүрген жерім» деуі де, егде тартқанда « Мен кепіл өткен жастың келмесіне» деуі де шындықтан шалғай емес. Өмірінің соңында сезім әндерін шырқауды доғарып, Құранның сөзін әуезелейтін ғажайып араби сарынды сопыдай қайталаумен өткен дейді.

« Айдай» мен « Қыпшақ», « Алуаш» пен « Қилым», « Айнамкөз» бен «Паңкөйлек», « Дүние» мен « Зәуреш» әндері Мұхит есімін мәңгілік етті. Мұхит әншілігімен қоса Боғданың, Тазбаланың, Абылдың, Сәулебайдың күйлерін нақышына келтіре орындаған.

Мұхитың Шоң ( Мұхаметжан) және Нәу деген балалары әке қасиетін өздері мен кейінгі ұрпақтарына дарытқан өнерпаздар. XIX ғасыр соңында ғұмыр кешкен Шоң домбыра мен скрипкада шебер ойнаған. Шоңның балалары Лұқпан мен Ғұбайдолла Мұхитовтар, Нәудің баласы Шайхы Қаратаев атасының ән қазынасын алтындай сақтап, XX ғасырға табыстады.

Музыкант Мұхитовтардың соңғы ірі қайраткері арамыздан күні кеше өткен атақты домбырашы Құбыш Әшімұлы Мұхитов. Құбыштың анасы Зейнеп Нәуқызы Мұхитова- Шайхының қарындасы. Колхозшы Зейнеп 1935 жылы Алматыға келіп, Құрманғазы оркестріне орналасты. Сол жылдары оркестрдегі небәрі екі әйелдің бірі осы Зейнеп еді. Бармағынан бал тамған домбырашы жиырма жыл табан аудармай өнер көрсетті.

Әбілқайырдың немересі, Айшуақ баласы Жантөре хан « Шалқыма» күйінің негізін салушы. Атасы мен әкесінен қолбасшылық зәузат дарыған Жантөре жасында Сырым батыр жасағына ерді. Талай ұрыста ойқастап, талай айқастан аман шықты. 1805 жылы әкесі Айшуақтың орнына таққа отырды. Ағайынның алауыздығы мен Ресей саясатының қыспағынан тосылған сәттерде екі ішекке ерік беріп, « Көбік шашқанын» күмбірлетіп, қаһары мен күйінішін күй құдіретімен жеткізген.

Әбілқайырдың тағы бір немересі Шығай хан балаларының ішінде тағдыры қызығы Дәулеткерей болған. Шығайдың ағасы Бөкей ханның үш әйелі болды. Бәйбішесінен Тәуке мен Әділ, Атан ханшадан Жәңгір туды. Үшінші әйелі Жұмадан Меңдігерей есімді ұл сүйді. 1815 жылы Бөкей хан қайтыс болғаннан кейін Жұма әмеңгерлік жолмен Шығайға қосылды. Одан туған Дәулеткерей балалық, жастық шағын ағасы Меңдігерейдің қамқорлығында өткізді. Жәңгірлермен еншілес болды. Жиырма жеті жасқа дейін « Сұлтен Дәулеткерей Бөкейұғлы» есімімен жүрді.

Екі шаңыраққа тел өсіп, жастайынан биікке бейімделген Дәулеткерей 1852 жылдың ақпанынан бастап ноғай, 1860 жылдың сәуірінен бастап шеркеш руларын басқарды. Әйтсе де, Жантөре хан секілді мұның да атағы кейінгі ұрпаққа әкімдік әмірімен емес, ерен өнерімен – « Қосалқадай», « Қосшектей», « Ақжелеңдей» « Ақбаладай», « Мұңдығыздай», « Бұлбұлдай» сылқым саздармен әйгіленді.



Қорытынды
Қорыта келгенде, бір ғана «әйел» ұғымына дөңгеленген дүниенің бар кереметі сыйғандай. Оған аймен таласқан әсемдік те, көреген көсемдік те, мейірім мен нәзіктік те мағыналы теңеу – мазмұнды балама болмақ. Ал солардың ең қасиетті де қастерлісі – «АНА» сөзі. Одан асқан ұлылық, одан асқан құдірет жоқ. Біз қашаннан әйел-ананы әлпештеп, қыз-баланы қастерлеген халықпыз. «Ақ бесіктің иесі, туған жердің киесі» деген бабалар сөзі де содан қалса керек. Әйел – ана, отбасының алтын діңгегі. Тыныштық пен сәттіліктің кепілі, бақыттың қайнар бастауы. Өмірдегі барлық жақсылық ана есімімен тікелей байланысты.

Шаңырақтың шаттығы мен шуағы, әйел-ананың жан жылуы, жүрек сезімі, сұлулығы, абзал ақылы, сезім тазалығы таңқалдырып, ғажайып күйге бөлейді.

Ананың қиыншылықты жеңе білуі, төзімділігі – баршаға өнеге, үлгі.

Ана - ақын жырына арқау, қаламгер шығармашылығына шабыт беретін мәңгілік тақырып. «Әйел – ана! Ана деп қана бағала оны, бағала!»

Орта Азия тарихында өзінің асқан беделімен, саясаткерлігімен танылып , тарихта ұмытылмас ізін қалдырған бірқатар әйелдер қауымы бар. Солардың ішінен XVIII ғасырда өмір сүрген атақты Бопай ханымды ерекше айтуға болады. Қарудың күшімен ұлы державалар құрылып, ұсақ халықтар жойылып, елді дүрбелең билеген кезең осы ханымның өмір сүрген заманы еді. Қазақ сахарасында бірлік болмай, ішкі талас-тартыстан әлсіреген Қазақстан Ресей, Жоңғар, Цин, Осман имериясының жаулап алу саясатына ұшырайды. Сондай-ақ, қазақ даласын Англия және Франция сияқты ұлы еуропалық мемлекеттер жан-жақтан анталаған қатал сұрапыл кезең еді.Міне, осындай қиын-қыстау заманда Бопай ханым қазақ әйелдерінің әуелгі әдеті бойынша отбасы, үй-шаруа қамымен емес, ер-азаматымен бірге билікке араласып, халқының жақсы өмір сүруі үшін жағдай жасауға тырысты. Тіпті күйеуі Әбілқайыр өлімінен соң да, ол қайғыға мойынсұнбай батыл шешімдер қабылдай білді. Баласы Нұралыны әкесінің орнына хандық таққа отырғазуда да осы ханымның ықпалы зор болғанын байқаймыз. Бұған Бопай ханымның патшайым Елизаветамен жазысқан хаттары бірден-бір дәлел болып табылады. Ханым Кіші жүздің барлық дерлік старшындары мен билеріне өз үстемдігін орната білді. Ал халқы оны әйел демей, ақылына сүйеніп үнемі тыңдап отырды. Ол Қазақстан мен Ресей елінде достық қарым-қатынасты берік ұстап тұруда көп еңбек сіңірген тұлғалардың бірі. Қазіргі таңда қазақ жерінің хандары мен белгілі батырларын еске алған кезде, біз Бопай ханымды да зор мақтанышпен айтамыз.

Осындай ардақ тұтар аналарымыз қатарында Бопай анамыздың да бар екеніне көзіміз айқын жетті. Тарих қойнауында өзінің ұмытылмастай ізін қалдырған бұл анамыз әлі күнге дейін өз дәрежесінде еленбей келеді. Осыған қатысты менің қосар ұсынысым: біріншіден, Бопай ханым туралы мәлімет жоқтың қасында, сол себепті оны тереңдей зерттеп, қатаң цензурадан өтілген мәліметтер негізінде жинақ кітапшасын шығару қажет; екіншіден, ханымның қазақ елінде емес, өзге елде елеусіз жатқан сүйегін туған елге қайтару немесе ең болмағанда оның мазарын тұрғызуды қолға алу керек.



Бірақ біздің есімізде тарихта Бопайдай анамыз болғанын ешқандай адамзат есінен шығармайды деп ойлаймын Ол кісінің істері әрбір адамға өнеге, үлгі бола бермек.

Пайдаланылған әдебиеттер:


  1. Ерофеева И. Хан Абулхаир: полководец, правитель и политик. - Алматы, Санат, 1999.

  2. Ақтаев С. Қазақ ханымдары. –А., 1994

  3. Кэстль Д. Кіші жүз ханы Әбілқайырға барып қайтқан сапары туралы.- А., 1996.

  4. Маңғыстау энциклопедиясы. –А., 1997.

  5. Қазақстан тарихы. Энциклопедилық анықтамалық. –А., 2004

  6. Дүйсенбаева Ж. Бопай ханым. // Жұлдыз журналы №6 2008 ж. 157 бет

  7. Сарсембина Б. Бопай ханым. // Жас Алаш 15 маусым 2009 ж. 4 бет

  8. Аманжолова Ш. Степная мадонна. // Экспресс К.-2000.-11 октября.-С.6

  9. Бопай ханым. // Айна 2010 4 наурыз 9 б.














Каталог: sabaq-kz -> attachment
attachment -> 1 қыркүйек – Білім күніне арналған Сыңғырла, күміс қоңырау
attachment -> «А. Имановтың жастарды патриоттық және азаматтық тәрбиелеу негізі ретіндегі рөлі» Карашинова Алмагүл Серікбайқызы
attachment -> Б. С. Батешова, Т. Н. Малдыбаев
attachment -> Сабақтың тақырыбы: «Қауіпсіз ғаламтор»
attachment -> Сабақтың түрі: Жаңа білімді хабарлау Уақыты: 90 мин Сабақтың педагогикалық мақсаты
attachment -> Сабақтың тақырыбы: ежелгі тас дәуірі Сабақтың мақсаты
attachment -> Сабақтың атауы XX ғасырдағы қазақ әдебиеті жалпы шолу Мақсаты Күтілетін нәтиже
attachment -> Туєан жер, алтын бесіік
attachment -> Қазақ тілі мен әдебиет пәні мұғалімі Ибрагим Бегімхан Керімханұлы Қазақ әдебиеті, 9-сынып Тақырыбы: Қожа Ахмет Йасауи «Диуани хикмет»


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет