Тақырып: Ауыл шаруашылығы тарихы



жүктеу 3.38 Mb.
бет11/21
Дата19.09.2017
өлшемі3.38 Mb.
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   21

Дәріс №17

Тақырып: Өсімдіктердің тіршілік жағдайлары және оларды реттеу тәсілдері

Мақсаты: Жер шаруашылығындағы факторлармен таныстыру.

1. Жер шаруашылығындағы факторлар.

2. Жарық, жылу, су, қорек элементтері, ауа.

3. Жер шаруашылығының негізгі заңдары.


Ауыл шаруашылық дақылдары қоршаған орта жағдайларына белгілі бір талаптар қояды, оларды орындау өсімдіктердің қалыпты өсуі мен дамуына, нәтижесінде максимальды өнім беруін қамтамасыз етеді. Бұл талаптардың белгілі бір кезеңдерде арнайы агротехникалық шаралар жүйесінің көмегімен толығымен қанағаттандыруға болады. К.А. Тимирязев ғылыми жер шаруашылығының негізгі басты міндеті – мәдени дақылдардың талаптарын зерттеу мен оларды қанағаттандыру жолдарын іздестіріп қарастыру болып табылады деген болатын. Өсімдіктер сыртқы қоршаған орта жағдайларына толық тәуелділікте өсіп дамиды.

Жер шаруашылығында тіршілік факторлары космостық – жарық, жылу және жерлік – су, қорек элементтері, ауа болып бөлінеді.



Жарық. Оның көмегімен фотосинтез және басқа да маңызды биохимиялық процестер жүзеге асады. Әртүрлі өсімдіктер жарықты – оның қарқындылығы мен жарық күнінің ұзақтығына байланысты әртүрлі қажет етеді. Күн сәулесінің жарықтандыруы әртүрлі географиялық ендіктерде әртүрлі болып келеді. Осының барлығы ауыл шаруашылық дақылдарының жарықтандыру жағдайларына қатынасын анықтайды.

Бақылау сұрақтары:

1. Жер шаруашылығындағы факторларды атаңыз?

2. Жер шаруашылығының негізгі заңдары қандай?

Әдебиеттер:


  1. Асанов Ж.А. Ауыл шаруашылық негіздері (топырақ тану, егің шаруашылығы, агрохимия) курсы боинша методикалық нұскау. Алматы.1987.

  2. Ващенко И.М., Ланге К. П. и др.Прикладная биология с основами почвоведения Астана, 2001

  3. Ващенко И.М., Ланге К. П. и др.Практикум по основам сельского хозяйства Астана, 1991

  4. Ващенко И.М., Ланге К. П. и др., Основы сельского хозяйства. Москва, 1991

  5. Ващенко И.М., Ланн К. Л., и др., Практикум по основам сельского хозяйства. 1991

  6. Илюхин Г.П..,Ашимов Т. А. Програмирование обучение студентов по некоторым разделам основ сельского хозяйства. Алматы.,1990.

  7. Илюхин Г.П. Прикладная биология с основами почвоведения. Астана, 2006

  8. Мырзаханов Н. Ауыл шаруашылық негіздеріне арналған тәжірибе құралы./ Окулық/ Алматы. Республикалық баспа кабинеті. 1994.


Дәріс №18

Тақырып: Топырақ режимдерін реттеу тәсілдері

Мақсаты: Су режимімен, ауа режимімен, жылу режимі және қоректік режимдермен таныстыру. Ауа мен қоректік заттардың өсімдік тіршілігіндегі маңызын ұғындыру. Жер шаруашылығында оларды реттеудің принциптерімен таныстыру.

1. Су режимі, ауа режимі, жылу режимі, қоректік режим.

2. Ауа және қоректік заттардың өсімдік тіршілгіндегі маңызы.

3. Жер шаруашылығында оларды реттеудің принциптері.


Мәдени дақылдар үшін тіршілік жағдайларымен қамтамасыз ету үшін жер шаруашылығында жоғары өнім алу үшін топырақтың су, ауа, жылу және қорек режимдері реттеледі. Бұл реттеу кешенді сипатқа ие және жер шаруашылығының негізгі заңдарына сәйкес жүзеге асырылады.

Су режимі. Су режимін реттеу – жер шаруашылығындағы маңызды міндеттердің бірі, себебі біздің еліміздің көпшілік аудандарында су ауыл шаруашылық дақылдарының өнімділігін шектейтін фактор болып табылады. Бұл аудандарда қолдан суару жүйесінің маңызы зор, ол өсудің барлық кезеңдерінде оптимальды су режимін қамамысз етеді және жоғары өнім алу үшін тыңайтқыштар, басқа да заттарды тиімді пайдалануға мүмкіндік береді. Суару жаңбырлату, жиектерге су толтыру, құбырлар арқылы топырақтың астыңғы қабаттарынан су жіберу түрінде жүзеге асырылады.

Алайда егістік жерлердің 90%-ы суарылмайды, сондықтан су қоры жеткіліктсіз бұл жерлерде су режимін реттеудің маңызды әрі басты міндеттері топырақ ылғалын жинақтау, сақтау, тиімді пайдалану, топырақты тұзданудан сақтай отырып, судың табиғи ағыс жолдарын реттеу болып табылады. Бұл міндеттер агротехникалық, мелиоративті және басқа да шаралар кешенін пайдалану нәтижесінде шешімін тауып келеді.



Бақылау сұрақтары:

1. Ауа және қоректік заттардың өсімдік тіршілігіндегі маңызы қандай?

2. Жер шаруашылығында оларды реттеудің принциптері.

Әдебиеттер:


  1. Асанов Ж.А. Ауыл шаруашылық негіздері (топырақ тану, егің шаруашылығы, агрохимия) курсы боинша методикалық нұскау. Алматы.1987.

  2. Ващенко И.М., Ланге К. П. и др.Прикладная биология с основами почвоведения Астана, 2001

  3. Ващенко И.М., Ланге К. П. и др.Практикум по основам сельского хозяйства Астана, 1991

  4. Ващенко И.М., Ланге К. П. и др., Основы сельского хозяйства. Москва, 1991

  5. Ващенко И.М., Ланн К. Л., и др., Практикум по основам сельского хозяйства. 1991

  6. Илюхин Г.П..,Ашимов Т. А. Програмирование обучение студентов по некоторым разделам основ сельского хозяйства. Алматы.,1990.

  7. Илюхин Г.П. Прикладная биология с основами почвоведения. Астана, 2006

  8. Мырзаханов Н. Ауыл шаруашылық негіздеріне арналған тәжірибе құралы./ Окулық/ Алматы. Республикалық баспа кабинеті. 1994.

19 дәріс



Тақырыбы: Топырақты өңдеу және өңдеу жүйелері

Мақсаты: Топырақты өңдеуге, өңдеу жүйелеріне сипаттама беру

1. Топырақты өңдеу.

2. Топырақты өңдеу жүйелеріне сипаттама.

3. Топырақты өңдеудің міндеттері


Егістік танаптарының топырақтарын ойдағыдай өңдеу-егшіншілік мәдениетін көтерудің басты шартының бірі болып саналады.

Сапалы өңделген топырақта дақылдардың өсіп-дамуына қажетті жағдайлардың бәрі жасалады. Дұрыс бапталған топырақ қабатында ылғал мол жиналып, ұзақ сақталады, сонымен қатар қар мен жауын суы және ауа тез сіңеді.

Топырақты өңделген құрылымы төмендеген беткі қабаттың орнына органикалық қалдықтарға бай, қоректік заттар қоры анағұрлым көп төменгі қабат ауысып түседі. Мұндай жағдайда аэробты микроорганизмдердің белсенділігі артып, органикалық заттардың минералдануы күшейеді. Сонымен топырақты өңдеу арқылы оның қабаттарына ылғал, ауа және қажетті заттардың қорын молайтуға болады.

Топырақты өңдеудің мақсаты. Егілетін дақылға қолайлы жағдай туғызу үшін машиналар мен өңдегіш құралдары арқылы топырақта механикалық әсер етуді топырақты өңдеу деп атайды.

Топырақты өңдеуде органикалық және минералды тыңайтқыштарды ендіруге, көпжылдық шөп пен сабан түптерін, сондай-ақ топырақтың жоғарғы қабатында, аңызда, арамшөптерде болатын зиянкестер мен өсімдік ауруларының тұқымдарын жауып, әрі тұншықтырады.

Егіншіліктің ұзақ жылғы тарихында өңдеу тәсілдері мен құралдары қарапайым түрінен бастап, осы заманғы топырақты өңдейтін құралдар мен машиналарға дейін үлкен өзгерістерден өтті.

Өңдеу жұмысы ең алдымен топырақта өтетін физикалық, химиялық және биологиялық процестердің жоғары қарқынды жүруіне әсер етеді және олардың топырақтағы өзгерістері мәдени өсімдіктер үшін қолайлы жағдайларды жасайды. Яғни су және қоректік заттар өсімдікке тікелей топырақ арқылы бірігіп әсер етеді.

Өңдеудің көмегімен ылғалы мол аудандардағы артық ылғалды кемітуге, ал құрғақшылық аудандарда ылғалды жинауға болады. Армшөптермен күресуде топырақты өңдеудің роліне баға жетпейді.

Танапқа себілетін тұқымдық дән топырақтағы барлық керекті факторларды тиімді түрде бойына сіңіре отырып, көктеп шығатындай жәнетолысып өсетіндей етіп өңдеу қажет.



Топырақты өңдеудің міндеттері. Топырақты өңдеуде мынадай міндеттерді орындайды:

  1. Мәдени өсімдіктерге қолайлы факторлдармен қамтамасыз ету үшін топырақтың өңделетін қабатына оптималды түйіршіктер, қолайлы құрылым дайындау.

  2. Арамшөптерді жою.

  3. Танап топырағына органикалық, минералдық тыңайтқыштарды, химиялық мелиоранттардың, улы химикаттарды енгізу.

  4. Ылғалды тапшы жағдайда жинап әрі сақтау, ылғалы мол жағдайда танап топырағынан артық ылғалды оптималды түрге келтіру.

  5. Топырақ қабатындағы микробиологиялық процестерге қарқынды әсер етумен қоректік заттардың жиналуын, сақталуын жақсарту.

  6. Өсімдік шаруашылығындағы дақылдарды зақымдайтын зиянкестер мен ауру қоздырғыштарды жою.

  7. Танап топырағының оптималды тереңдігіне мәдени дақылдардың тұқымдарын себу.

  8. Топырақтың су эрозиясы мен дефляцияға тұрақтылығын арттыру.

  9. Шымтопырақты, тың, тыңайтылған танаптағы болмаса қыртысты топырақта өскен көпжылдық шөптер тіршілігін жою.

Бақылау сұрақтары:

1. Топырақты өңдеу дегеніміз не?

2. Топырақты өңдеу жүйелеріне сипаттама беріңіз?

3. Топырақты өңдеудің міндеттері қандай?



Әдебиеттер:

  1. Асанов Ж.А. Ауыл шаруашылық негіздері (топырақ тану, егің шаруашылығы, агрохимия) курсы боинша методикалық нұскау. Алматы.1987.

  2. Ващенко И.М., Ланге К. П. и др.Прикладная биология с основами почвоведения Астана, 2001

  3. Ващенко И.М., Ланге К. П. и др.Практикум по основам сельского хозяйства Астана, 1991

  4. Ващенко И.М., Ланге К. П. и др., Основы сельского хозяйства. Москва, 1991

  5. Ващенко И.М., Ланн К. Л., и др., Практикум по основам сельского хозяйства. 1991

  6. Илюхин Г.П..,Ашимов Т. А. Програмирование обучение студентов по некоторым разделам основ сельского хозяйства. Алматы.,1990.

  7. Илюхин Г.П. Прикладная биология с основами почвоведения. Астана, 2006

  8. Мырзаханов Н. Ауыл шаруашылық негіздеріне арналған тәжірибе құралы./ Окулық/ Алматы. Республикалық баспа кабинеті. 1994.

20 дәріс



Тақырыбы:Арамшөптер

Мақсаты: Арамшөптерге, олардың биологиялық ерекшеліктеріне, жіктелуіне тоқталу.

1. Арамшөптер туралы түсінік.

2. Арамшөптердің жіктелуі.

3. Арамшөптердің биологиялық ерекшеліктері


Арамшөп - егін арасында өсетін дала өсімдіктері. Табиғи шабындықтар мен жайылым шөбінің сапасын кемітетін улы және азықтық қасиеті жоқ өсімдіктер де арамшөп қатарына жатады. Бір дақылдың арасында екінші бір дақыл, мәселен бидай егісінде арпа өсіп тұрса, мұны да зиянды өсімдік деп есептейді.

Арамшөп егіске зор зиянын тигізеді: ылғалға, қоректік заттарға ортақ болады, егіннің түсімін, өнімнің сапасын кемітеді, топырақты баптау жұмысын қиындатады, егіске зиянды жәндіктер мен ауру таратады.

ССРО-да арамшөптің 1500 түрі кездеседі. Республикамызда жиі ұшырасатын арамшөптер: қара сұлы, итқонақ, алабота, шырмауық, кекіре, қызғылт қалуен, сары қалуен т.б.

Егіс танабының арамшөптерден тазалығы егіншілік мәдениетінің негізгі көрсеткіштерінің бірі болып саналады.

Арамшөптермен күрес-егісті күтіп баптаудағы аса маңызды агротехникалық шаралардың бірі.

Арамшөптер келтіретін зиян. Жергілікті жағдайға барынша бейімделіп алған арамшөптер мәдени өсімдіктердің қоректік заттары мен ылғалдың асыл қорын алып, олардан гөрі тезірек өсіп жетіледі. Олардың ірі жапырақтары мәдени өсімдіктерді көлеңкелеп жарық түсірмейді. Арамшөптер топырақтағы ылғал мен қоректік заттарды пайдаланады да, мысалы, оларды күріш өсімдігіне аз қалдырады, нәтижесінде олардың өнімін 15...20 процент кемітеді. Ал егістік қалуен көген тамырлары арқылы 1 гшектар жерден 67 кг азот, фосфор және 160 кг калий, ал шайқурай 1 ц құрғақ зат құрау үшін 623 ц су пайдаланады.

Көптеген зерттеушілердің мәліметтеріне қарағанда, тіпті бір жылдық жалпақ жапырақты арамшөптер, егер олар шаршы метр жерге 100...200 түптен келетін болса, топырақтан әр гектарға шаққанда 60...140 кг мөлшерінде азт, 20...30 кг фосфор мен 100...140 кг калийді сіңіреді. Бұл шама сол жерге егілетін бидайдыңгектарынан 30 центнерден астам түсім беруіне жеткілікті болар еді.

мәдени өсімдіктер топырақ бетіндегі әр грамм жасыл масса үшін 3,20 гр су жұмсаса, ал арамшөптер-6,57 грамм немесе екі есе көп жұмсайды екен.

Арамшөптердің дақылдарға көлеңке түсіруі оның өсіп-жетілуініңең соңғы кезеңінде де зиянды. Күн сәулесі түспеген өсімдіктердің дәні нашар толысады, ол әлжуазданып, өсімдік пен оның тұқымындағы қоректік заттардың мөлшері азаяды. Арамшөптер тамыр жүйесінің күшті дамуына байланысты топырақтың терең қабатындағы су қорын мәдени өсімдіктерден әлдеқайда бұрын, әрі көп мөлшерде алып, оларға өте қолайсыз жағдай туғызады.

Міне сондықтан да арамшөптермен күрес-ол ылғал үшін күрес.

Мәдени өсімдіктердің егісінде арамшөптердің санын, зияндылығын барынша азайту немесе танаптардан оларды толық жою, ауыл шаруашылық дақылдарын егіп-өсіруіне жұмсалатын шығынды елеулі түрде төмендетеді. Арамшөп мәдени дақылдың қорегін, ылғалын және жарығын пайдаланып, өнімін азайтады.



Арамшөптердің биологиялық ерекшеліктері.

Арамшөптердің барлық жерге тарауы және олармен қарсы күресудің қиыншылығы, олардың тірі қалуы мен таралуына мүмкіндік беретін биологиялық ерекшеліктеріне байланысты.

Арамшөптерге тән қасиет олардың жоғарғы өсімталдығы. Мысалы, жусанжапырақ тұқымдары бір өсімдіктен 5000 дана, алабұта 200 мың, қызылша гүлтәжі 500 мың, сарықурай 730 мың тұқым бере алады. Астық тұқымдас ауылшаруашылық дақылдардың бір өсімдігі әрі кетсе 2000 дана дән береді. Яғни арамшөптердің олармен салыстарғанда 2,5 еседен 37 есеге дейін өсімталдығы анықталған.

Көптеген арамшөптер тұқымдарын жан-жаққа тез тарата алатын қабілеті бар. Мысалы, күрделі гүлді арамшөптердің ұшпа ұрықтары, кәдімгі кәріқыздың, тікенді сарысояудың-тікендері мен ілгешектері. Қарасұлының бұратылған иінді қылтанағы дымқылданғанда жазылады да, құрғағанда бұралып шиырланады, сонымен дәннің орын ауыстыруына, жылжуына жағдай туады. Мұндай елеусіз орын ауыстыру тұқымның жарықшақтарға, топырақ түйіршігінің астына түсуіне мүмкіндік береді. Арамшөптердің басты ерекшелігі тұқымдардың біркелкі еместігі, шұбалаңқы көктеуі. Сондықтан да егісті себу алдында, тіпті парды өңдеу кезінде де арамшөп көктері толығынан жойылмайды.



Бақылау сұрақтары:

1. Арамшөптер қандай өсімдіктер?

2. Арамшөптердің негізгі ерекшеліктері қандай?

3. Арамшөптердің қандай түрлері бар?



Әдебиеттер:

  1. Асанов Ж.А. Ауыл шаруашылық негіздері (топырақ тану, егің шаруашылығы, агрохимия) курсы боинша методикалық нұскау. Алматы.1987.

  2. Ващенко И.М., Ланге К. П. и др.Прикладная биология с основами почвоведения Астана, 2001

  3. Ващенко И.М., Ланге К. П. и др.Практикум по основам сельского хозяйства Астана, 1991

  4. Ващенко И.М., Ланге К. П. и др., Основы сельского хозяйства. Москва, 1991

  5. Ващенко И.М., Ланн К. Л., и др., Практикум по основам сельского хозяйства. 1991

  6. Илюхин Г.П..,Ашимов Т. А. Програмирование обучение студентов по некоторым разделам основ сельского хозяйства. Алматы.,1990.

  7. Илюхин Г.П. Прикладная биология с основами почвоведения. Астана, 2006

  8. Мырзаханов Н. Ауыл шаруашылық негіздеріне арналған тәжірибе құралы./ Окулық/ Алматы. Республикалық баспа кабинеті. 1994.

21 дәріс



Тақырып: Ауыспалы егістік.

Мақсаты: Ауыспалы егіс туралы түсінік қалыптастыру. Дақылдардың кезектесу себептерімен және ауыспалы егістіктің жіктелуімен таныстыру.

1. Ауыспалы егіс туралы түсінік.

2. Дақылдардың кезектесу себептері.

3. Ауыспалы егістіктің жіктелуі.


Ауыспалы егіс деп ауыл шаруашылығында қабылданған дақылдарды агротехникалық шараларды қолданып жыл сайын кезектестіріп егуді айтады. Оны құрып, енгізуде шаруашылықтың табиғи-экономикалық жағдайын, мамандануын, мемлекетке ауыл шаруашылық өнімдерін сату, оның жоспарын орындау, шаруашылықтың өзін жем-шөппен және басқа қажетті өнімдермен қамтамасыз етуі, алынатын өнімнің өзіндік құнын төмендету жағы қарастырылады. Ауыспалы егістік шаруашылықтың мақсатына сай далалық, жем-шөптік және арнайы болып бөлінеді. Далалық ауыспалы егісте сол шаруашылықты дамыту жоспарында қарастырылған барлық дақылдар енгізіледі. Егер шаруашылық жоғары маманданған ауыспалы егістікке техникалық, азық-түліктік дақылдарды енгізе алмаса арнайы ауыспалы егісті жасайды, мысалы, көкөніс, қарасора, күріш, т.б. дақылдар бойынша ауыспалы егістік біреу немесе бірнеше болуы мүмкін.

Танаптардың санына байланысты ауыспалы егістік 5, 6, 7 және одан да көп танапты болып бөлінеді.

Далалық ауыспалы егістік негізгі дақылдарға байланысты астықты, картопты-астықты, қызылшалы, күрішті, мақталы және басқа болып бөлінеді. Кеәйбір жағдайда ауыспалы егістіктегі танаптың саны шаруашылықтағы дақылдардың санына байланысты болады, мұндай жағдайда әрбір танапта бір дақыл егіледі, егер дақылдың саны танаптан аз болса, онда бір дақыл екі немесе одан да көп танапта егіледі. Көп жағдайда дақылдың саны ауыспалы егістің танабынан көп болады, сондықтан бір танапқа екі немесе одан да көп дақылдарды егеді. Мұндай танапты құрама деп атайды. Құрама танапқа бір топқа жататын дақылдарды егеді, мысалы, күздік қара бидай және күздік бидай.

Жемшөптік ауыспалы егістік шабындық, жайылымдық және ферма жанындағы ауыспалы егістік деп бөлінеді. Бұл ауыспалы егістіктің негізгі мақсаты малға арнап жем-шөп қорын жасақтау, төлдер мен сауын малдарына жыл бойы шырынды, витаминді азықтармен қамтамасыз ету.



Бақылау сұрақтары:

1. Ауыспалы егіс дегеніміз не?

2. Дақылдардың кезектесу себептері неде?

3. Ауыспалы егістік қалай жіктеледі?



Әдебиеттер:

  1. Асанов Ж.А. Ауыл шаруашылық негіздері (топырақ тану, егің шаруашылығы, агрохимия) курсы боинша методикалық нұскау. Алматы.1987.

  2. Ващенко И.М., Ланге К. П. и др.Прикладная биология с основами почвоведения Астана, 2001

  3. Ващенко И.М., Ланге К. П. и др.Практикум по основам сельского хозяйства Астана, 1991

  4. Ващенко И.М., Ланге К. П. и др., Основы сельского хозяйства. Москва, 1991

  5. Ващенко И.М., Ланн К. Л., и др., Практикум по основам сельского хозяйства. 1991

  6. Илюхин Г.П..,Ашимов Т. А. Програмирование обучение студентов по некоторым разделам основ сельского хозяйства. Алматы.,1990.

  7. Илюхин Г.П. Прикладная биология с основами почвоведения. Астана, 2006

  8. Мырзаханов Н. Ауыл шаруашылық негіздеріне арналған тәжірибе құралы./ Окулық/ Алматы. Республикалық баспа кабинеті. 1994.

22 дәріс



Тақырып: Агрохимия негіздері

Мақсаты: Өсімдіктердің химиялық құрамымен, қоректік элементтердің өсімдіктерге түсу теориясымен, сыртқы орта жағдайларының өсімдіктер қоректенуіне әсерімен таныстыру.

1. Өсімдіктердің химиялық құрамы. Қоректік элементтердің өсімдіктерге түсу теориясы.

2. Сыртқы орта жағдайларының өсімдіктер қоректенуіне әсері.
Өсімдіктердің қоректенуі – бұл өсімдіктер мен қоршаған орта арасындағы зат алмасу. Фотосинтез арқылы өсімдіктердің ауалы қоректену тамыр арқылы қоректенуге қарағанда қарқынды жүреді. Фотосинтез температураға, ылғалдылыққа, өсімдіктердің биологиялық ерекшеліктеріне, егу қоюлығына, топырақтағы қоректік элементтердің мөлшері мен қатынасына тәуелді келеді. Тамыр арқылы қоректену температураға, ылғалдылыққа, өсімдіктердің биологиялық ерекшеліктеріне, фотосинтезге, рН, микрофлораға, топырақтағы қоректік элементтердің мөлшері мен қатынасына байланысты болады.

Өсімдіктер өз ағзаларын қоршаған ортада болатын белгілі бір химиялық элементтерден құрайды. Ол құрғақ заттардан тұрады және көп мөлшерде су болады: вегетативті мүшелерде – 95%-ға, тұқымда - 15%-ға дейін су болады. Құрғақ заттарда 95% С, О, Н, N және 5% шамасында күл элементтері болады. Әдебиеттердегі мәліметтерге қарағанда өсімдіктерге 20 элемент қажет, ал 12 элемент шартты түрде қажет болады.

Ақуыз, майлар, крахмал, қант, жасунық өсімдіктер құрамына кіретін негізгі органикалық заттар болып табылады. Бұршақ өсімдіктердің құрамында ақуыздар бидай, сұлыға қарағанда 3 есе көп болады. Күнбағыс, зығыр, қарасора, мак тұқымдарының құрамында көп мөлшерде майлар болады. Астықты өсімдіктер мен картопта крахмал көптеп жинақталады. Жеміс-жидектер құрамында көп мөлшерде қанттар болады.

Бақылау сұрақтары:

1. Өсімдіктердің химиялық құрамына не кіреді?

2. Сыртқы орта жағдайларының өсімдіктер қоректенуіне әсері бар ма?

Әдебиеттер:


  1. Асанов Ж.А. Ауыл шаруашылық негіздері (топырақ тану, егің шаруашылығы, агрохимия) курсы боинша методикалық нұскау. Алматы.1987.

  2. Ващенко И.М., Ланге К. П. и др.Прикладная биология с основами почвоведения Астана, 2001

  3. Ващенко И.М., Ланге К. П. и др.Практикум по основам сельского хозяйства Астана, 1991

  4. Ващенко И.М., Ланге К. П. и др., Основы сельского хозяйства. Москва, 1991

  5. Ващенко И.М., Ланн К. Л., и др., Практикум по основам сельского хозяйства. 1991

  6. Илюхин Г.П..,Ашимов Т. А. Програмирование обучение студентов по некоторым разделам основ сельского хозяйства. Алматы.,1990.

  7. Илюхин Г.П. Прикладная биология с основами почвоведения. Астана, 2006

  8. Мырзаханов Н. Ауыл шаруашылық негіздеріне арналған тәжірибе құралы./ Оқулық/ Алматы. Республикалық баспа кабинеті. 1994.

23 дәріс



Тақырыбы: Тыңайтқыштар
Мақсаты: Тыңайтқыштарға, олардың түрлеріне, жіктелуіне тоқталып өту.

1. Тыңайтқыштар туралы түсінік.

2. Тыңайтқыштардың жіктелуі.
Тыңатқыштар - өсімдіктердің топырақтан қоректенуін жақсарту үшін қолданылатын органикалық және минералдық заттар. Тыңайтқыштарды дұрыс пайдаланғанда ауыл шаруашылық дақылдарының түсімі артады, өнім сапасы жақсарады.

Елімізде өсірілетін алуан түрлі ауыл шаруашылығы дақылдарынан мол, тұрақты, әрі сапалы өнім алуда басқа да агротехникалық шаралармен қатар, тыңайтуды дұрыс ұйымдастырудың маңызы орасан зор.

Ауыл шаруашылығы практикасында егіншілікті химияландыру, оны жедел дамытудың қуатты факторы екенін сенімді дәлелдеп берді. Мысалы, азотты тыңайтқыш астық дәніндегі белок мөлшерін арттырады, фосфорлы тыңайтқыш зығыр талшығының сапасын жақсартады, зығыр, күнбағыс тағы басқа дақылдар тұқымындағы май мөлшерін көбейтеді. Калий тыңайтқышы қант қызылшасы тамырының қант, картоптың крахмал мөлшерін арттырады.

Органикалық тыңайтқыштар.

Тыңайтқыштардың негізгі тобының бірі. Органикалық тыңайтқыштар дақылдарының өнімін арттыруда зор маңызға ие болады. Тыңайтқыштың бұл тобының құрамындағы қоректік заттар көбінесе органикалық қосылыстар түрінде болады. Олардың құрамында өсімдіктерге қажетті бірнеше қоректік заттар болмағандықтан күрделі тыңакйтқыштар қатарына да жатады. Ал органикалық қосындылардың өздері өсімдік тектес немесе жануар тектес болып келеді. Органикалық тыңайтқыштарға жататындар: көң, қи садырасы, құс саңғырығы, қорда, шымтезек және жасыл тыңайтқыштар, ағын су тұнба лайы, тері илеу және тамақ кәсіпорындарының қалдығы.

Көң-өте ерте заманнан бері үй тұрмысында отын, егіншілікке күрделі органикалық тыңайтқыш ретінде қолданылып келеді. Көңнің шала шіріген түрлері бар. Көңнің құрамындағы қоректік зат мөлшері олардың қалай дайындалуына және сақталуына байланысты. Шала шіріген аралас көңнің құрамында 0,5 процент азот, 0,25 процент фосфор және 0,6 процент калий болады.

Садыра-құрамында 0,2 процент азот және 0,6 процент калий бар көң дайындауда бөлінетін сұйық қалдық болып табылады. Дайындалған қи неғұрлым бос сақталса, одан қи садырасы да соғұрлым көп бөлінеді және керісіеше.

Садыра, негізінен, жануарлардың сұйық қалдығы және қидың ыдырауы нәтижесінде бөлініп шыққан заттардан құралады. Қи садырасы азотты-калийлі тыңайтқыш ретінде тез әсер етеді.

Құс саңғырығы да бағалы органикалық тыңайтқыш. Ірі қалалардың және өндіріс орталығының маңында үлкен құс фабрикаларының салынуына байланысты құс саңғырығын пайдалануға мүмкіндік арта түсті.



Жасыл тыңайтқыштар (сидераттар)

Сидератар деп қолдан егілетін біржылдық бұршақ тұқымдас дақылдарды өсіп гүлденгенге дейінгі кезеңінде, сол қалпында жырып тастауды айтады. Бұршақ тұқымдас дақылдардың тамырында түйнек бактериясының арқасында оған азот қоры мол жиналады. Бұл дақылдар ауадан азот жинайды, ал мұны күшейту үшін олардың тұқымдарын екпестен бұрын нитрагинмен немесе арнаулы препараттармен өңдейді. Сонда бұл дақылдардың атмосферадан азот сіңіруін күшейтеді. Сонымен қатар, жасыл тыңайтқыштардың құрамында фосфор және калий элементтері жоқтың қасы болғандықтан, топырақты өңдемес бұрын оған фосфор мен калий тыңайтқыштарын енгізу тиімді болып табылады.

Сидератты дақылдардың өсіп-жетілу кезеңінде әр гектарында 800,1000 текше метр есебінен кемінде екі дүркін суарады. Күзде өсімдік бүршік атқан кезде сидератты топыраққа сіңірердің алдында танапты жақсылап суарып, топырақ өңдеуге дайын болғанда, жырту бағытында катокпен жығып, оның көк балаусасын майдалау үшін дискілі сыдырғыштарымен өңдейді. Содан кейін гектарына 5...6ц суперфосфат және 1...1,5ц калий тыңайтқыштарын енгізгеннен кейін ғана топырақты 28...30 см тереңдікте жырту арқылы сидераттар топырақ қабатына енгізіледі.

Минералдық қоректену дегеніміз-өсімдіктердің минералдық тұздарды өз бойына сіңіру процесі. Бұл процессіз өсімдіктер бойында органикалық қосындылардың пайда болуы, яғни олардың өсіп-дамуы мүмкін емес.

Азотты тыңайтқыштар-құрамында өсімдікке қорек болатын азотты бар органикалық және минералдық заттар. Азотты минерал тыңайтқыштарының көп тараған түрі: аммиак силитрасы, аммоний сульфаты, мочевина, азотты сұйық тыңайтқыштар.

Қызғылт қоңыр топырақты жерлерде негізгі тыңайтқыш ретінде аммоний сульфаты, үстеме қорек ретінде өзгелері қолданылады.

Қазақстанда Қарағанды металлургия заводы ғана аммноний сульфатын шығарады. АЛ азот тыңайтқыштарының басқа түрлері өзге республикадан әкелінеді.

Тыңайтқыштардың әрқайсысының өздерінің өңделу ерекшеліктеріне сәйкес әр түрлі өзгешеліктері, түрлі қасиеттері бар. Оларды нақтылы білу-тыңайтқыштарды егіншілікке тиімді пайдалануға көмектеседі.



Каталог: dmdocuments
dmdocuments -> Халыќаралыќ экономика курсы бойынша баѓдарлама
dmdocuments -> Бқму-да оқу үрдісінде ақпараттық және білім беру технологияларын пайдалану
dmdocuments -> Орта ғасырлардағы Қазақстан тарихы
dmdocuments -> Барлығы – 180 сағат
dmdocuments -> Барлығы – 135 сағат
dmdocuments -> Жаратылыстану-математика факультеті деканы
dmdocuments -> Семинар 30 сағат Оқытушының жетекшілігімен студенттің өзіндік жұмысы (ожсөЖ) 60 сағат СӨЖ 60 сағат
dmdocuments -> Бастапқы әскери мамандығы бойынша Оқу әдестімілік комплекстік пәні бойынша арналған Атыс дайындығы
dmdocuments -> Бастапқы әскери мамандығы бойынша Оқу әдестімілік комплекстік пәні бойынша арналған Атыс дайындығы
dmdocuments -> Барлығы – 72 сағат


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   21


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет