Татар милли теле бөтен дөньяга сибелгән татар халкы өчен уртак. Милли яки гомумхалык татар теле



жүктеу 3.99 Mb.
бет2/21
Дата18.02.2019
өлшемі3.99 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   21



ìšñòêûéëü ñœç òšðêåìíðå



ярдәмлек сүз

төркемнәре


(бәйләгечләр)




ìîäàëü ñœç òšðêåìíðå

| ↓ ↓

èñåì



бéëåê





ûìëûê

| ↓ ↓

сûéôàò




Òåðêãå÷




êèñê÷

| ↓

ñàí



ìîäàëü ñœçëð


|

àëìàøëûê


|

ôèãûëü

|

ðâåø


|

àâàç èÿðòåìíðå


§ 22. Сүз төркемнәренең үзара мөнәсәбәте. Морфологик яктан сүзләр татар теленең XVIII йөз ахырында чыга башлаган беренче грамматикаларында ук сүз төркемнәренә берләштереп өйрәнелүгә карамастан, аларны төркемләүдә әле бүгенге көндә дә бәхәсле һәм ахырга кадәр хәл ителмәгән мәсьәләләр бар.

Бу өлкәгә караган җитди бәхәсләрнең булуы асылда татар телендә һәм гомумән төрки телләрдә сүзләрне төркемләүдә о б ъ е к т и в к ы е н л ы к л а р булу белән аңлатыла:

1) флектив телләрдән аермалы буларак, татар телендә сүзләр тышкы яктан, ягъни формаль күрсәткечләр белән бер-берсеннән аерылмыйлар. Икенче төрле әйтсәк, татар телендә, мәсәлән, рус телендәге кебек, сүз төркемнәрен генә ясый торган махсус суффикслар юк. Тышкы яктан нәкъ бер төрле яңгырый торган сүзләр татар телендә төрле сүз төркемнәренә карарга мөмкин (мендәр, зәңгәр);

2) икенче объектив кыенлык – грамматик (морфологик һәм синтаксик) яктан охшаш сүз төркемнәре булу. Шуңа бәйле рәвештә хәзерге татар тел белемендә сыйфат һәм рәвеш сүз төркемнәрен бер-берсеннән аеру иң бәхәсле мәсьәләләрнең берсе булып тора. Сыйфат та, рәвеш тә морфологик яктан төрләнми, аларга өлешчә дәрәҗә категориясе генә хас. Синтаксик яктан сыйфатның җөмләдәге типик функциясе аергыч һәм хәбәр булып килү; сыйфат сүз төркеменә кергән бер төркем сүзләр (матур, яхшы, начар һ.б.) җөмләдә хәл булып та килә алалар: матур җырлый, яхшы эшли, начар күрә һ.б. Рәвеш башлыча җөмләдә хәл функциясендә килә, аерым очракларда ул, сыйфат кебек, аергыч булырга мөмкин: күп халык, аз сүз, әкрен кеше һ.б. Сыйфат һәм рәвешне аеру өчен иң әһәмиятле критерий итеп, аларның лексик-семантик ягы алына, ягъни – сыйфатлар тел кулланылышында күбрәк п р е д м е т б и л г е с е н, ә рәвешләр э ш-х ә л б и л г е с е н белдерәләр;

3) сүзләрне төркемләүдәге өченче объектив кыенлык итеп татар телендә контекстта исемләшү (субстантивация) күренешен һәм сүз төркемнәренең бер-берсенә күчеше – конверсия ысулы белән сүз ясалышын билгеләргә мөмкин. Чыннан да, мәсәлән, килеш, килешләр белән төр­ләнү морфологик аспектта исем сүз төркеме өчен хас грамматик билге булып саналса да, татар теленең үзенчәлеге нигезендә, башлыча и с е м л ә ш ү күренешенә бәйле рә­вештә, теләсә кайсы сүз төркеме диярлек килешләр белән төрләнә. Әмма һәр килеш белән төрләнгән сүз исем була алмый, билгеле.

Хәзерге тел белемендә сүз төркемнәрен аеру, сүзләрне төркемләүдәге төп бәхәсле моментлар да асылда и с е м-с ы й ф а т мөнәсәбәтен һәм, югарыда күрсәтелгәнчә, с ы й ф а т-р ә в е ш сүз төркемнәренең үзара мөнәсәбәтен ачыклауга кайтып кала.



1. Исем-сыйфат мөнәсәбәте. Исем һәм сыйфат сүз төркемнәренең үзара мөнәсәбәтенә килгәндә, татар теленең грамматик үзенчәлекләренә бәйле рәвештә (ачыклаучы сүз алдан килә), бер исем бернинди кушымча алмаган хәлдә икенче исемне ачыклап килә ала (I төр изафә). Төрки изафәдә алдан килгән исем ахырдан килгән исемне ачыклый): таш йорт, агач күпер, салам эшләпә, йон кофта һ.б. – беренче исем икенчесен м а т е р и а л ы буенча ачыклый; укытучы апа, инженер егет, укучы малай – беренче исем икенчесен билгеле бер ш ө г ы л ь, п р о ф е с с и я буенча ачыклый һ.б. Рус телендә исә мондый сүзтезмәләрдә исемнән махсус суффикслар ярдәмендә ясалган сыйфатлар килә: каменный, деревянный һ.б. Төрки тел белемендә аерым очракларда бу рәвешле кулланылган исемнәрне сыйфат сүз төркеменә кертеп карау бар. Шуңа бәйле рәвештә «Татар грамматикасы»ның I томында һәм Ф.Ә.Ганиевнең сүз ясалышы буенча хезмәтләрендә күп кенә исемнәр сыйфат сүз төркеменә күчкән сүзләр дип бәяләнә (конверсия). Икенче төрле әйткәндә, димәк, татар телендә таш, йон, агач һ.б. дигән исемнәр һәм шундый ук сыйфатлар бар булып чыга.

Күпчелек галимнәр исә, аерым алганда татар тел белемендә, бу мәсьәләгә башкачарак карашта торалар.

Д.Г.Тумашева, мәсәлән, таш йорт, агач өй, алтын сәгать, күн итек кебек мисалларда таш, агач, алтын, күн кебек сүзләрне турыдан-туры сыйфат дип санауга каршы чыга, болай карау бу сүзләрнең татар телендәге мәгънәсенә туры килми дип саный [Тумашева, 1964: 83], һәм аны түбәндәгечә дәлилли: «…чөнки алар билге төшенчәсен түгел, предметлык мәгънәсен белдерәләр һәм, аергыч булуларына карамастан, и с е м б у л ы п к а л а л а р (ассызык безнеке. – Ф.Х.). Исемнәр икенче исемгә тартым аша бәйләнәләр: таш өеме, агач үзәге, алтын эшләре остасы, күн заводы һ.б.».

М.З.Зәкиев шундый ук карашны фәнни яктан гаять нигезле итеп синтаксик яктан дәлилли. Ул бер исемнең икенче исемне бернинди кушымчасыз ачыклап килә алуын урал-алтай телләренең үзенчәлеге, һинд-европа телләре төзелешеннән аермасы дип саный: «…татар телендә исемнәр, исем белән бирелгән төшенчәләрне конкретлаштырганда, ягъни аергыч булып килгәндә, исемнәр дә, фигыльләр дә, саннар да, хәбәрлек сүзләр дә сыйфатка әй­ләнмиләр, шул ук сүз төркеме булып калалар. Мәсәлән, агач күпер, укыган кеше, икенче төркем, юк сүз кебек тезмәләрдә синтаксик планда агач, укыган, икенче, юк сүзләре аергыч булып киләләр, ә морфологик яктан агач – исем булып, укыган – фигыль булып, икенче – сан булып, юк – хәбәрлек сүз булып кала» [Татар грамматикасы, т. II, 2002:13].

Төрки тел белемендәге бу бәхәсле мәсьәләне, ягъни исем – сыйфат, сыйфат – рәвеш мөнәсәбәтен ачыклауга Д.Ә.Сәлимованың без югарыда искә алган хезмәтендә дә шактый зур урын бирелә. Аерым алганда, галимә икенче бер исемне ачыклап килгән исемнәрне сыйфатка күчү (конверсия) дип карауга каршы чыга һәм үз фикерен фәнни юнәлештә төрле яктан дәлилли. Ул, беренчедән, исемне ачыклаган теләсә нинди исемне «Татар грамматикасы»ның I томында сыйфат буларак бәяләү белән килешми, лексик-семантик ысул белән (полисемия) ясалган кайбер сыйфатларның яки троплар рәвешендә кулланылган сүзләрнең дә конверсия күренеше буларак билгеләнүен хаклы рәвештә тәнкыйтьли: баш врач, арыслан егет, елан хатын һ.б. [Сәлимова2001,  168–169].

Бу хезмәттә шулай ук сүз төркемнәрен аеруда сүзләрнең лексик-семантик ягы (семантик принцип) хәлиткеч роль уйнавына басым ясала, агач, тимер, алтын кебек сүзләрнең аергыч ролендә килгәндә дә билге мәгънәсен түгел, п р е д м е т л ы к н ы белдерүе ассызыклана. Мондый сүзләрнең сыйфатка (нисби сыйфатларга) күчмәвенә өстәмә дәлил итеп Д.Ә.Сәлимова, беренчедән, нисби сыйфатларның татар телендә дә, рус телендәге кебек үк (весенний, зимний), бары тик махсус кушымчалар белән ясалуын (язгы, кышкы, шигъри, педагогик), икенчедән, сыйфатларның ачыкланган исем алдындагы позицияләре ирекле булуын, ягъни сыйфат һәм сыйфатланмышларның аралары ерагаю мөмкинлеген күрсәтә [шунда ук]. Чыннан да, мәсәлән, кышкы юл, кышкы озын юл, кышкы озын, авыр юл дип әйтелә, әмма зур таш йорт тезмәсен таш зур йорт яки матур агач кашык тезмәсен агач матур кашык дип әйтеп булмый.

Изафә бәйләнешенә кереп, икенче бер исемне ачыклаган исемнәрне һәр очракта сыйфат дип билгеләү телебездә сыйфатларның исемнәр исәбенә сан ягыннан табигый булмаганча артуына китерәчәген дә галимнәр дөрес билгелиләр: «...аергычлар рус телендә башлыча сыйфатлар белән, ә татар телендә исемнәр белән биреләләр, шуның өчен сыйфат сүз төркеменә керә торган сүзләр сан ягыннан рус телендә күбрәк, татар телендә азрак, һәм, аергыч булып исемнәр дә килә алганлыктан, татар теле өчен (һәм гомумән, урал-алтай телләре өчен) сыйфатның күп булуы кирәк түгел. Бу – закончалык» [Татар грамматикасы т. II: 2002: 14]. Ә бит шул ук вакытта типология дөньядагы теләсә кайсы телдә исемнәрнең сыйфатларга караганда берничә тапкыр артык булуын да билгели.

Төрле телләр арасындагы мондый типологик аермалыклар морфология буенча булган гомумтеоретик хезмәтләрдә дә искә алына. Мәсәлән, «Общая морфология» дигән хезмәттә сыйфатларның, яки билге белдерүче сүзләрнең кулланылышы буенча телләр өч төргә бүлеп карала:

1) адъектив телләр, ягъни сыйфат сүз төркеменә бай телләр;

2) фигыль телләр («глагольные»), бу телләрдә исемне ачыклау өчен күбрәк сыйфат фигыльләр («причастие») кулланыла;

3) исем телләр («именные»), ягъни исемнәр икенче бер исем белән ачыклана торган телләр. Мондый телләр сыйфатларга ярлы телләр дип билгеләнә, һәм аларда нисби сыйфатлар ролендә күбрәк иялек килешендәге яки башкача бәйләнештәге и с е м н ә р килә: «Так называемые относительные прилагательные в адъективно бедных языках будут иметь не адъективную, а иную, главным образом субстантивную реализацию.<...> Семантическими эквивалентами относительных прилагательных в таких языках являются существительные (ассызык безнеке. – Ф.Х.) в генитиве или другие конструкции с участием существительных» [Плунгян, 2000: 245]. 

2. Сыйфат-рәвеш мөнәсәбәте. Татар тел белемендә сүз төркемнәре турындагы бәхәсле карашларга шулай ук сыйфат һәм рәвеш сүз төркемнәренең үзара мөнәсәбәтен ачыклау да керә. Семантик яктан һәр икесе б и л г е төшенчәсе белән бәйле һәм грамматик яктан төрләнми торган бу сүз төркемнәрен аеруда чыннан да билгеле бер кыенлыклар бар. Классификация билгеләре буенча карасак:

л е к с и к-с е м а н т и к яктан сыйфатлар п р е д м е т б и л г е с е н, рәвешләр э ш-х ә л б и л г е с е н белдерәләр: матур җыр, язгы көн – сыйфатлар; тиз эшли, күп укый, геройларча көрәште – рәвешләр;

м о р ф о л о г и к яктан сыйфат та, рәвеш тә төрләнми торган сүз төркеме. Сыйфатка бары тик дәрәҗә категориясе хас: яхшы – яхшырак – иң яхшы; рәвешләр дә еш кына дәрәҗә күрсәткечләрен алалар: тиз – тизрәк – иң тиз;

с и н т а к с и к яктан исә сыйфатлар күбрәк исем сүз төркеме белән бәйләнешкә керәләр һәм җөмләдә а е р г ы ч функциясен башкаралар; бер төркем сыйфатлар исә (яхшы, матур, пөхтә, начар һ.б.) фигыльләр белән бәйләнешкә кереп, хәл функциясендә дә килә алалар: яхшы эшли, матур яза, пөхтә киенә һ.б. Рәвешләр күпчелек очракта эш-хәлне ачыклыйлар һәм фигыль белән бәйләнешкә кереп, җөмләдә хәл булып киләләр, сирәгрәк а е р г ы ч булып та кулланылырга мөмкиннәр: шәп кеше, аз сүз, татарча китап һ.б.

Шул рәвешле, семантик яктан һәр икесе б и л г е төшенчәсен белдерә торган һәм грамматик яктан, аеруча синтаксик функцияләре белән бер-берсенә охшаш бу сүз төркемнәрен бер-берсеннән аеру мәсьәләсенә галимнәр төрлечә якын киләләр. Д.Г.Тумашева, мәсәлән, грамматик билгеләре белән охшаш булган бу сүз төркемнәрен аеруда л е к с и к-с е м а н т и к якка өстенлек бирергә кирәк дип саный, ягъни телдә гомуми кулланылышында теге яки бу сүз күбрәк п р е д м е т б и л г е с е н белдерәме, әллә э ш-х ә л н е төрле яклап характерлыймы, шуннан чыгып, аларның сүз төркеме буларак статусын билгеләү ягында тора. Бер үк сүзне синтаксик функциясенә карап, бер очракта сыйфат дип, икенче очракта рәвеш дип билгеләүгә галимә каршы чыга: «Әгәр дә сүзнең семантикасында б и л г е т ө с м е р е (ассызык безнеке. – Ф.Х.) көчле булса, аларны, аергыч яки хәл булып килүләренә карамастан, сыйфат дип карарга кирәк: сөйкемле кыз, сөйкемле сөйләшә, авыр мәсьәлә, авыр чишелә, җиңел кием, җиңел карау, матур җыр, матур җырлау һ.б. Мондый очракларны сыйфатларның рәвеш ролендә килүе һәм, киресенчә, (күп кеше, татарча китап һ.б.) рәвешнең сыйфат ролендә йөрүе дип бәяләү мәсьәләне хәл итүдән ерак тора…» [Тумашева, 1964: 83].

Бу мәсьәләгә үз чорында В.Н.Хангилдин да игътибар иткән, һәм аның фикерләре шактый оригиналь һәм кызыклы. Ул татар телендә сыйфатларны семантик һәм грамматик билгеләре буенча ике төркемгә бүлеп карый. Беренче төркемгә ул бары тик п р е д м е т б и л г е л ә р е н генә белдерә торган сыйфатларны кертә: кышкы, язгы, кичке, авылдагы, җирдәге, тозлы, тозсыз, күтәренке, кызыл, сары һ.б. Икенче төркемне ул предмет һәм эш-хәл билгеләрен белдерә ала торган с ы й ф а т л а р дип атый, һәм аларга яхшы, матур, тыныч, күңелле, вак, киң, тыгыз, начар һ.б. сүзләрне кертә. Шундый ук мәгънәдәге сүзләргә ул аз, күп, якын, ерак рәвешләрен дә китерә. Галим фикерен­чә, мондый сүзләрнең статусын билгеләү «аларның сыйфатлык яки рәвешлекләре шул ике сүз төркеменә хас төп грамматик билгеләрнең кайсы аларда көчлерәк булуын, күбрәк табылуын чамалау аша» хәл ителергә тиеш була [Хангильдин, 1954: 84–85 ].

Телебездәге бу чыннан да катлаулы күренешне аңлатуда башка төрле карашлар да бар. Татар телендә сүз ясалышын өйрәнүгә багышланган хезмәтләрендә, мәсәлән, Ф.Ә.Ганиев мәсьәләне башка фәнни юнәлештә чишүгә ом­тылыш ясый. Рәвеш һәм сыйфатның охшаш кулланылышын галим конверсия ысулы белән сүз ясалышы буларак билгели [Татарская грамматика, Т. I]. Бу караш шулай ук татар теленең 3 томлык аңлатмалы сүзлегендәге искәрмәләрдә дә чагылыш тапкан. Әмма бу очракта, безнең карашыбызча, типологиядә сүзләрне төркемләүгә карата куелган төп таләп бозыла, чөнки бер үк сүз, бер үк вакытта һәм бернинди тышкы билгеләрсез, төрле сүз төркемнәренә карый алмый: матур – сыйфат, матур – рәвеш; яхшы – сыйфат, яхшы – рәвеш дип билгеләү сүзләрне төркемнәргә бүлү зарурлыгын да юкка чыгара. Бу очракта башка галимнәр белән беррәттән Д.Ә.Сәлимованың: «Возникает резонный вопрос: как вообще производить классификацию частей речи (морфологических единиц) татарского языка, если одно минимальное условие – окружение слова – способно изменить частеречную принадлежность слов?» – дип сорау куюы бик урынлы.
МӨСТӘКЫЙЛЬ СҮЗ ТӨРКЕМНӘРЕ

Исем


§ 23. Гомуми төшенчә. Лексик-семантик яктан исемнәр п р е д м е т л ы к н ы белдерәләр. Предметлык төшенчәсе бу очракта киң мәгънәдә кулланыла. Аңа беренче чиратта з а т н ы (кеше, укучы, шагыйрь), конкрет п р е д м е т л а р н ы (китап, өстәл, өй, капка), к ү р е н е ш һәм в а к ы й г а л а р н ы (буран, бәйрәм, тантана) һәм һәртөрле а б с т р а к т т ө ш е н ч ә л ә р н е (акыл, зиһен, белем), предметлаштырылган б и л г е яки э ш- х ә л л ә р н е (гүзәллек, эшчәнлек, эш, уку) һ.б. белдерү керә.

М о р ф о л о г и к яктан исемгә к и л е ш, т а р т ы м, с а н һәм х ә б ә р л е к категорияләре хас. Функциональ семантик планда исемнәр шулай ук б и л г е л е л е к һәм б и л г е с е з л е к н е дә белдерә алалар.

С и н т а к с и к яктан исемнең җөмләдәге типик функциясе и я яки т ә м а м л ы к булып килү. Әмма төрле килеш формаларын алган исем җөмләдә теләсә нинди җөмлә кисәге буларак кулланыла ала: Габдулла Тукай – шагыйрь – хәбәр. Тыпыр-тыпыр биергә тимер идәннәр кирәк – аергыч. Әйдә, чап, кучер, Казанга! Атларың ку: на-на-на! (Г.Тукай) – эндәш сүз, хәл.

Исемнең лексик-грамматик төркемнәре. Исемнәр үз эчендә: 1) ялгызлык һәм уртаклык; 2) предметлыкны һәм матдәлекне белдергән; 3) җыймалыкны белдергән; 4) конкрет һәм абстракт мәгънәле исемнәр кебек лексик-грамматик төркемнәргә бүленәләр. Шул ук вакытта бу бүленеш аерым төркемнәр арасында катгый чик куймый, төрле төркемнәр бер-берсенә керешергә дә мөмкин. Әйтик, конкрет мәгънәле исемнәргә предметлыкны белдергән сүзләр дә, матдәлекне белдергәннәре дә керә; уртаклык исемнәр төркеме калган өч төркемгә караган (конкрет һәм абстракт мәгънәле, предметлыкны һәм матдәлекне белдергән, җыйма) исемнәрне үз эченә ала һ.б.

1. Ялгызлык һәм уртаклык исемнәр. Бер төрдән булган предметларның берсен генә аерып атый торган исем я л г ы з л ы к и с е м дип, бер төрдән булган предметларның барысы өчен дә уртак булган исем у р т а к л ы к и с е м дип атала. Гадәттә ялгызлык исемнәрнең ике төрен аерып карыйлар:

1) беренче төргә кеше исемнәре, фамилияләр, әтисенең исемнәре, географик һәм астрономик атамалар керә: Камил, Ирек, Илсөяр, Рифә Рахман, Айдар Хафиз; Идел елгасы, Казан шәһәре, Чатыр тавы, Зөһрә йолдыз, Җидегән йолдыз һ.б. Ялгызлык исемнәрнең бу төре үзләренең даимилеге һәм чагыштырмача аз санлы булуы белән аерылып тора;

2) икенче төр ялгызлык исемнәргә исә уртаклык исемнәр нигезендә ясалган һәртөрле атамалар керә:

а) әдәби әсәрләр, газета-журнал исемнәре: «Намус» романы, «Кошларга» шигыре, «Мәгърифәт» газетасы, «Шәһри Казан» газетасы һ.б.;

б) төрле авыл хуҗалыгы, сәнәгать һәм сәүдә оешмалары һ.б. исемнәре: «Заря» фабрикасы, «Үзәк» күмәк хуҗалыгы, «Киемнәр» кибете, «Татарстан» кунакханәсе һ.б.;

в) спектакль, кинофильм атамалары: «Зөләйха» спектакле, «Титаник» фильмы, «Шүрәле» балеты һ.б.

Бу төр ялгызлык исемнәр яшәешнең төрле өлкәләрендә әледән-әле барлыкка килеп торалар, һәм аларның күбесендә атама итеп алынган уртаклык исем белән күпмедер дәрәҗәдә мәгънә бәйләнеше дә саклана: «Башлык» кибете, «Мәгариф» журналы һ.б.

Морфологик яктан ялгызлык исемнәр күплек санда килә алмыйлар. Аерым очракларда я л г ы з л ы к и с е м н ә р г ә сан категориясе кушымчалары ялганса да, алар гади күплекне түгел, башка өстәмә мәгънәләрне белдерәләр.



2. Предметлыкны белдерә торган исемнәр. Аларга данә исәбе буенча санала торган предмет атамалары керә: парта, өстәл, йорт, тәрәзә һ.б.; м а т д ә л е к н е белдергән исемнәр исә саналмыйлар, алар күбрәк: (а) азык-төлек исемнәрен: он, тоз, май, бәрәңге; б) масса хәлендәге әйбер исемнәрен: су, керосин, ком, балчык һ.б. белдерәләр.

3. Конкрет һәм абстракт мәгънәле исемнәр. Конкрет мәгънәле исемнәргә затларны, предметларны, гомумән барлык чынбарлык күренешләрен белдергән исемнәр керә: эшче, укучы, китап, өстәл, җил, яңгыр, сугыш һ.б.; а б с т р а к т мәгънәле исемнәр төрле абстракт төшенчәләрне, предметлаштырылган билге, эш-хәлләрне атыйлар: акыл, белем, шатлык, зиһен, кайгы, газап һ.б. Абстракт мәгънәле исемнәрнең күпчелеген татар телендә предметлаштырылган билгене белдерә торган һәм сыйфат сүз төркеменнән -лык/-лек кушымчасы белән ясалган сүзләр тәшкил итә: азатлык, матурлык, гүзәллек, батырлык, түземлелек, сабырлык, тазалык, саулык, ачлык, мактанчыклык һ.б.

4. Җыйма исемнәр. Бу төр исемнәр предметлар (затлар) җыелмасын белдерә, һәм татар телендә алар нигездә түбәндәге юллар белән ясалалар:

а) исемнәргә -лык/-лек кушымчасы ялгана: каенлык, сулык, комлык, ашлык, ташлык һ.б.;

б) парлы исемнәр ярдәмендә белдерелә: хатын-кыз, бала-чага, терлек-туар, ярлы-ябагай, иген-тару һ.б.;

в) исемнәргә, сыйфатларга күплек кушымчасы ялганып ясала: яшьләр, байлар, ярлылар, аклар, кызыллар, туганнар һ.б.

Кайбер башка телләрдән, мәсәлән, рус теленнән аермалы буларак, татар телендә җанлы һәм җансыз предметларны белдерә торган исемнәрнең морфологик билгеләре юк. Татар телендә бары тик шәхесне (кешеләрне) белдерә торган сүзләр генә сорау кую юлы белән (кем? нәрсә?) башка исемнәрдән аерылып тора (кем? нәрсә?)

Искәрмә: Рус телендә, мәсәлән, җанлы предметларны аерып белдерә торган исемнәр күпкә артык. Анда кешеләр, хайваннар, кош-кортлар, бөҗәкләр, ягъни үсемлекләрдән кала барлык тереклек атамалары җанлы предметларны белдерә торган исемнәргә кертелә, һәм алар морфологик билгеләр белән дә (килеш, сан белән төрләнеш) аерылалар [Русская грамматика, т. I: 462–463].

Исемнең грамматик категорияләре.

Сан категориясе. Сан – исемгә хас грамматик категория, һәм ул телдә бер-берсенә капма-каршы куелган ике форма – б е р л е к һәм к ү п л е к сан формалары белән белдерелә.

Грамматик мәгънәсе буенча сан предметларның б е р л е г е н яки бердән артык к ү п л е г е н белдерә. Сан категориясе ике буыннан торган парадигма тәшкил итә:



берлек сан кушымчасыз, нуль формада килә, һәм ул сүзнең нигезе (лексема) белән тәңгәл килә: Юл күрсәтә адашканга, Имән кышкы бураннарда (М.Җәлил). Сөләйманов хат алды... (И.Гази);

күплек сан -лар/-ләр (-нар/-нәр) кушымчалары белән ясала: Гөлләр инде яфрак яралар... (Х.Туфан). Бер җирдә юк андый ак каеннар, Бер җирдә юк андый урманнар... (Һ.Такташ).

Кушымчаларның ялгану тәртибе буенча күплек кушымчасы -лар/-ләр нигезгә иң якын торган кушымча, ул гадәттә сүз ясагычлардан соң ук ялгана: эшче-ләр-ебез-гә, көрәк-ләр-не һ.б. Әмма исемнең башка парадигмаларында (килеш белән, тартым белән төрләнеш, мәсәлән) ул морфологик яктан аермалыклар китереп чыгармый, ягъни тартым һәм килеш кушымчалары берлектәге исемнәрдә дә, күплектәге исемнәрдә дә үзгәрешсез кала: китаб-ым - китап-лар-ым. Бу күренеш татар теленең (һәм гомумән төрки телләрнең) башка кайбер телләрдән типологик яктан аермасын да чагылдыра. Рус телендә, мәсәлән, исемнең берлек һәм күплек формаларында килешләр белән төрләнеш бер-берсеннән шактый нык аерыла, алар һәр кайсы аерым х о с у с ы й п а р а д и г м а л а р тәшкил итә. Мәсәлән: стол-а – стол-ов; стол-у – стол-ам; стол-ом – стол-ами; о стол-ле – о стол-ах. Ә татар телендә исә кушымчалар асылда бер генә мәгънәле, сүз төзелеше ачык һәм үтә күренмәле булганга, мондый морфологик яктан аермалы сан категорияләренә бәйле хосусый парадигмалар ясалмый.

1. Берлек сан һәм аның грамматик мәгънәләре. Берлек сандагы исем предметларның берлеген, ягъни бер данәдә булуын күрсәтә.

а) берлек сандагы исем предметларның реаль берлеген белдерә: Безнең урам буендагы агач бакчасына... андагы карт миләшкә сандугач ияләшкән иде (Г.Бәширов). Снаряд төшеп, Якубны яралады (И.Гази);

ә) күп кенә очракларда нуль формада килгән исем гади берлекне белдермичә, предметларны гомумиләштереп, аларны теге яки бу предметлар классы вәкиле буларак характерлый: Әтисе мәрхүм Хәлимне шәһәргә алма сатарга җибәрү турында бик тәмләп сөйли торган иде (И.Гази). Болын өстен яңгыратып, әле уңда, әле сулда көйләп-көйләп чалгы яныйлар (Г.Бәширов). Мичтән ипи чыгаргандыр әни, мендәрләргә тезеп салгандыр (З.Мансуров).

Мондый очракларда предмет яки күренеш турында гомуми күзаллау булдыру мөһим, ә аларның сан ягы сөйләм өчен актуаль булмый. Предметның бер данәдә булуына аерым басым ясау өчен, гадәттә контекстта төрле өстәмә чаралар, ачыклаучы сүзләр кулланыла:

а) бүленгән берлекне белдерү өчен бер функциональ сүзе килә: Тау башына салынгандыр безнең авыл, Бер чишмә бар, якын безнең авылга ул (Г.Тукай).

ә) берлектәге исем төрле ачыклаучы сүзләр (сыйфат, алмашлык, сыйфат фигыль һ.б.) белән килә: Карт өянке давылдандыр инде Каерылган, сынган (Р.Вәлиев). Ялгыз бүренең моңсу улавы ишетелгәндәй була (Ә.Гаффар). Бу тавыш бик ачты күңлем... (Г.Тукай).

б) матдәлекне һәм җыймалык төшенчәсен белдергән, һәм шулай ук абстракт мәгънәле исемнәр татар телендә күбрәк берлек сан формасында кулланыла (аерым очракларда аларга күплек кушымчасы -лар ялганып килсә дә, ул гади күплекне түгел, башка төрлерәк мәгънәләрне белдерә): Яфрак төшкән инде юлга, яфрак төшкән (Зөлфәт). Үлән әле бик тиз шытмас. Туфрак өсләп ләм утырган (Р.Фәйзуллин). Язын игенченең йөрәге шатлык белән тула (И.Гази). Елатырлык көчләрнең иң куәтлесе – яхшылык икән (М.Мәһдиев). Ашлык коры булса гына бит, он коры була (Ш.Камал).

Искәрмә: Матдәлекне, бигрәк тә төрле яшелчә, җиләк-җимеш, ашамлык атамаларын белдергән исемнәр берлек санда, телебездә рус теле белән чагыштырганда да, ешрак кулланыла. Мәсәлән, русча Мама принесла из сада ягоды (огурцы, помидоры) дигән җөмләдәге исемнәр татарча фәкать берлектә бирелә: Әни бакчадан җиләк (кыяр, помидор) алып кайтты. Яки: Я купила в магазине конфеты Мин магазиннан конфет сатып алдым һ.б.

в) төп үзенчәлекләре ягыннан хосусый затларны, предмет-күренешләрне белдергән исемнәр берлек санда була: Сөйләшәләр ике дус – Галимҗан белән Илдус (Н.Дәүли);

г) парлы тән әгъзаларын һәм парлы предметларны белдергән сүзләр дә (кул, аяк, күз, итек, бияләй һ.б.) татар телендә берлек санда да, күплектә дә кулланылырга мөмкин: Фәйзулла абзый көн җылы булса да, аягына киез итеген элде (Н.Хәсәнов). Минем дә бит бар чаңгым – Сыңар түгел пар чаңгым (З.Нури). Кулың, аягың сызлаусыз булсын (әйтем); әмма: Күзләремне тутырып карап калам, Син янымнан үтеп киткәндә… (М.Ногман).

д) сан белән ачыкланган исемнәр татар телендә шулай ук берлек сан формасында килә: Бер тауда ун чишмә, Унысы ун төстә(С.Хәким). Дөрес, бу биш-алты йолкыштан моңа кадәр дә ул шикләнебрәк йөри иде… Мең­нән артык тавык арасында ун тавык (Ф.Хөсни).

2. Исемнең күплек формасы. -лар кушымчасының грамматик мәгънәләре. Исемнең күплек формасы -лар/-ләр кушымчасы белән ясала: кыр – кырлар, китап – китаплар, дәфтәр – дәфтәрләр; борын авазына беткән исемнәрдә тартыклар охшашлану нәтиҗәсе буларак -нар/-нәр кушымчасы ялгана: урам – урамнар, урман – урманнар, тиен – тиеннәр.

Санала торган предмет һәм күренешләрне белдергән исемнәрдәге күплек кушымчасы предметларның бердән артык булуын, аның б и л г е с е з к ү п л е г е н күрсәтә: Агачлар яфрак яра башладылар (К.у.). Әмма исемнең төрле лексик - грамматик төркемнәрендә -лар кушымчасы башка төрле мәгънәләрне дә белдерә ала:

а) алда әйтелгәнчә, матдәлек мәгънәсендәге исемнәр бүленмәгән күплекне белдереп, күбрәк берлек санда кулланылалар. Мондый исемнәргә -лар кушымчасы ялганганда, алар гади күплекне түгел, ә әйбернең т ө р л е т ө р л ә р е н, т ө р л е с о р т л а р ы н белдерәләр. Мәсәлән: Магазинга конфетлар (ярмалар, оннар, майлар) кайткан (сөйл. тел.). Җиләкләр өлгереп килә – төрле җиләкләр: җир җиләге, карлыган, кура җиләге һ.б.;

б) төрле табигать күренешен белдергән яки үсемлекләр дөньясына караган сүзләр шулай ук матдәлекне белдергән исемнәргә якын торалар, бүленмәгән күплекне белдерәләр. Алардагы күплек кушымчасы бу күренешләрнең урын ягыннан т а р а л ы ш ы н яки вакытка мөнәсәбәтле рәвештә б ү л е н г ә н л е г е н яки гадәти, д ә в а м л ы күренеш булуын күрсәтә: Ага сулар, ага сулар, Ага сулар гел шулай (җыр).

в) абстракт мәгънәле исемнәрнең күплек санда килүе шулай ук чикләнгән. Күплек кушымчалары алганда исә, аларның мәгънәләре конкретлаша төшә: Табигатьне чолгап алган яз игенченең бу шатлыкларына, бу өлешләренә, бу дәртләренә куәт бирәләр (И.Гази).

г) җыйма исемнәр дә гадәттә берлектә кулланыла, күплек сан кушымчасы белән килгәндә, алар аерым бер күплекнең җыелмасын һәм аларның урын, вакыт һ.б. ягыннан б ү л е н г ә н л е г е н белдерәләр: Халыкларның күңелен яулап алган, Үзенекен биргән алмашка (С.Сөләйманова);

д) исемнәрнең күплек формасы шигырьдә рифма таләбе белән яки экспрессив максатта кулланылырга мөмкин: Җил йөгереп килеп кереп Сөенечләр бирер кебек... (Х.Туфан).

е) ялгызлык исемнәргә ялганып килгән -лар кушымчасы шулай ук нинди дә булса билге буенча гомумиләштерүне, ягъни җыймалык мәгънәсен белдерә: Тукайлар чоры; Җәлилләр батырлыгы һ.б. Кичтән җиләк вакытында Зөлфияләр капка төбендә «оперативка» була (М.Мәһдиев).

Бердәнбер төшенчәгә ия туганлык атамаларына (әти, әни һ.б.) -лар кушымчасы ялгану шулай ук гомумиләштереп әйтүне белдерә: Әткәйләр киткәндә катык оеп җитмәгән, икмәк пешеп өлгермәгән (Г.Ибраһимов). Контекстка бәйле рәвештә бу типтагы исемнәрдә дә -ләр кушымчасы гади күплек мәгънәсендә килә ала: Котлы булсын! Гөрләп торсын Әниләрнең бәйрәме (С.Сөләйманова);

ж) вакыт яки урын семантикасына ия исемнәргә ялганып килгән -лар кушымчасы беркадәр билгесезлек, якынчалык төсмерен белдерергә мөмкин: Кыш урталары. Һава салкын. Табигать инде ял итә (С.Җәләл). Һавалар тын торганда, бигрәк тә төнге сәгатьләрдә чыгып игътибар белән тыңласаң, авылның теге ягыннан да, бу ягыннан да машина гөре ишетелеп тора (Ф.Хөсни).

Рус теленнән аермалы буларак, татар телендә күплектә генә кулланыла торган исемнәр юк. Рус телендәге часы, сутки, каникулы, ворота кебек сүзләр татар телендә бик иркен ике санда да килә алалар: сәгать – сәгатьләр, тәүлек – тәүлекләр, каникул – каникуллар һ.б. Шулай ук рус телендә берлек сан формалары гына булган һәм гомумән төрләнми торган кино, пальто, депо кебек сүзләр дә татар телендә исемнең бөтен грамматик формаларын алалар: кино – кинолар, кинога, киноның һ.б.

3. Күплек сан мәгънәсен башка чаралар белән белдерү. Исемдә күплек кушымчасы -лар күп төрле өстәмә мәгънәләр белдергән кебек, сөйләм эчендә исемдәге күплекне дә башка төрле тел чаралары белән биреп була. Алдагы параграфларда әйтелгәнчә, морфологиядә мондый күренешләр граммматик категорияләрнең ф у н к ц и о н а л ь-с е м а н т и к к ы р ы дип билгеләнә, һәм аның ике юнәлеше бар:

Ф о р м а д а н – м ә г ъ н ә г ә юнәлешендә без алдагы бүлектә -лар кушымчасының контекстта барлыкка килә торган һәртөрле: модаль, экспрессив һ.б. өстәмә мәгънә­ләрен карап үттек; м ә г ъ н ә д ә н – ф о р м а г а юнәлешендә исә, күплекне белдерә торган һәртөрле башка тел чараларына игътибар бирелә:

а) күплек мәгънәсе исемне ачыклаган саннар белән бирелде: Бер тауда ун чишмә, Унысы ун төстә (С.Хәким);

б) билгеләү алмашлыклары, рәвешләр һ.б. белән килә: Һәр йортта аларны аш-су белән каршыладылар (М.Мәһдиев). Туган якта һәр тал җырлый (С.Хәким).

в) предметларның күплеге контексттан аңлашыла: Шыгрым тулы һава йолдыз белән... Күк гөмбәзе кара нинди тере! (Зөлфәт).

г) парлы сүзләр шулай ук җыймалык һәм күплек мәгънәсен белдерәләр: бала-чага, хатын-кыз, туган-тумача. Тирә-якта шундый күңелле! Бик күбесе печән чаба, яшь-җилбәзәк су коенып йөри (Г.Бәширов).



Хәбәрлек категориясе. Тарихи рәвештә төрки телләрдә шактый киң таралган һәм актив кулланылган исемгә хас бу грамматик категория хәзерге телдә инде аерым очракларда гына үзенең барлыгын сиздерә, һәм ул җуелып бара торган грамматик күренешләрдән санала.

Х ә б ә р л е к – исемнең җөмләдә хәбәр булып килүен махсус кушымчалар белән күрсәтү дигән сүз. Кайчандыр ул телдә тулы парадигмада кулланылган:

Берлек Күплек

I з. -мын/-мен -быз/-без

II з. -сың/-сең -сыз/-сез

III з. -дыр/-дер (-дыр/-дер)

Мисал өчен: мин – укытучымын, син – укытучысың, ул – укытучыдыр; Без – укытучыларбыз, сез – укытучыларсыз, алар – укытучылардыр.

Кайвакыт х ә б ә р л е к кушымчаларын фигыльдәге зат-сан кушымчалары белән бутыйлар, чөнки бу кушымчалар чыннан да охшаш. Әмма х ә б ә р л е к кушымчалары бары тик и с е м г ә, яки исем сүз төркемнәре – с ы й ф а т, а л м а ш л ы к һ.б. ялгана, ә зат-сан кушымчалары ф и г ы л ь г ә ялгана (бара-мын, бара-сың, бара-дыр).

XX йөз башы татар әдәби телендә дә әле хәбәрлек кушымчаларын еш очратырга мөмкин. Мәсәлән, Дәрдемәнд шигырендәге түбәндәге юлларга игътибар итегез: Татарлыкта татар угълы татармын, Татар түгел димә – башың ватармын... Тукай шигырьләрендә хәбәрлек кушымчалары еш кына сыйфатларга һәм модаль сүзләргә ялганып та килә: Бәхетлемен шушы хәлдән, бүтән хәл дә көтмимен... Исәр җил! Көчлесең син, батырсың... Югары басма мәгърур: «Мин югары, сез түбәнсез», – ди... Без сугышта юлбарыстан көчлебез... Хакыбыз уртак ватанда шактый ук... һ.б.

Хәзерге әдәби телдә хәбәрлек кушымчалары күбрәк экспрессив яки модаль төсмер белән, ягъни аерым басым ясап әйтергә кирәк булганда кулланыла. Мәсәлән: Мин – укытуч'ымын! Сез – җавапл'ысыз! һ.б.

Грамматик хезмәтләрдә шулай ук бул, иде, икән ярдәмче фигыльләренең дә функциональ-семантик яктан хәбәрлек категориясенә якын мәгънәдә кулланылуы күрсәтелә. Мәсәлән: мин сезнең укытучыгыз – мин сезнең укытучыгыз булам; ул укытучы ул укытучыдыр ул укытучы икән һ.б.

Ирде, ирмеш кебек ярдәмче фигыльләрнең хәбәрлек мәгънәсендә кулланылышы язма истәлекләр телендә дә чагылыш таба. Мәсәлән:

Зөләйха Мәлик Таймус кызы ирмеш,

Ястукы атасының дезе ирмеш... (Кол Гали)
Килеш категориясе.

Исемнең килешләр белән төрләнеш үзенчәлекләре. Грамматик категория буларак килеш ф о р м а л а р ы һәм килешләрнең г р а м м а т и к м ә г ъ н ә с е (грамматик мәгънәләре) бар.

Аның грамматик формасы – исемнең килешләр белән төрләнеше, килеш кушымчалары, ә килеш категориясенең грамматик мәгънәсе исемнең җөмләдәге башка сүзләргә т ө р л е-т ө р л е м ө н ә с ә б ә т е н б е л д е р ү дип билгеләнә. Хәзерге татар телендә алты килештән торган килешләр системасы бар. Төрләнешнең гадәттә ике төре аерып карала: т а р т ы м с ы з төрләнеш һәм т а р т ы м л ы төрләнеш. Тартымсыз төрләнештә (именное склонение) килеш кушымчалары турыдан-туры исемнең нигезенә ялгана: урам, урам-ның, урам-га, ә тартымлы төрләнештә (посессивное склонение) исә, килеш кушымчалары тартым кушымчаларыннан соң ялгана: урам-ың-ның, урам-ың-а һ.б.

Тартымсыз төрләнештә исем түбәндәге килеш кушымчаларын ала:

Баш килеш (Б..к.) (нуль форма)

Иялек килеше (И.к.) -ның/-нең

Юнәлеш килеше (Ю.к.) -га/-гә; -ка/-кә

Төшем килеше (Т.к.) -ны/-не

Чыгыш килеше (Ч.к.) -дан/-дан; тан/-тән; -нан/-нән

Урын-вакыт килеше (У.-в.к.) -да/-дә; -та/-тә

Татар телендә, башка төрки телләрдәге кебек үк, барлык исемнәр бер типта төрләнә, килеш белән төрләнешнең морфологик вариантлары юк. Килеш кушымчалары фонетик яктан гына аерымланалар. Югарыда китерелгән төрләнеш парадигмасыннан күренгәнчә, килеш кушымчалары барысы да тартык авазга башлана (кыпчак телләренең үзенчәлеге), һәм аларның ике, дүрт, алты фонетик варианты бар. Сонор тартыкка башланган иялек (-ның/-нең) һәм төшем килеше (-ны/-не) кушымчалары ике вариантлы (рәт гармониясе), ә шаулы тартыкка башланган калган кушымчалар дүрт (-га/-гә;-ка/-кә) һәм алты (-дан/-дән; -тан/-тән; -нан/-нән) вариантта килә (рәт гармониясе һәм тартыклар охшашлану).

Типологиягә мөрәҗәгать итсәк, рус телендә, мәсәлән, килешләр белән төрләнешнең берничә морфологик тибы бар, ягъни анда килеш кушымчалары фонетик яктан гына түгел, морфологик күрсәткечләр белән дә аерыла. Әйтик рус телендә төрле родка караган, яисә төрле лексик-семантик, лексик-грамматик төркемчәләргә кергән исемнәр төрле килеш кушымчаларын алалар. Ә татар телендә исә исемнәр барысы да бер типта төрләнә, бары тик тартымлы төрләнештә генә кайбер үзгәрешләр барлыкка килә.

Килешнең грамматик мәгънәләре.

Килешнең грамматик мәгънәсе һәм исемнең синтаксик функцияләре. Килешнең грамматик мәгънәләре сөйләм (җөмлә) эчендә, сүзләр бәйләнешендә барлыкка килә. Гомумграмматик категория буларак, килешнең морфологик ягын һәм синтаксик ягын аерып карый белергә, һәм шул ук вакытта аларның үзара тыгыз бәйләнешен дә дөрес билгеләргә кирәк. Әгәр бу грамматик категориянең форма ягын алсак, килеш кушымчалары морфологиядә исемнең төрле грамматик формаларын, ягъни сүз формасын ясый торган чара буларак бәяләнә: урман – урманның – урманга һ.б.

Килеш категориясенең эчке ягы, ягъни г р а м м а т и к м ә г ъ н ә с е төрле килештә килгән исемнәрнең җөмләдәге синтаксик функцияләре нигезендә формалаша. Мәсәлән, баш килештәге исем җөмләдә күбрәк ия булып килә, ә морфологик яктан ул э ш б а ш к а р у ч ы н ы, ягъни хәбәр функциясендә килгән фигыльгә карата с у б ъ е к т м ө н ә с ә б ә т е н белдерә – укучы укый; бала уйный һ.б. Әмма баш килештәге исем морфологик яктан һәрвакыт субъект мөнәсәбәтен генә белдерми. Мәсәлән, йорт төзелде, өй җыештырылган кебек җөмләләрдә ия функциясендә килгән баш килештәге исемнәр хәбәр белән белдерелгән эшкә дучар булган о б ъ е к т мөнәсәбәтен белдерәләр.

Грамматик хезмәтләрдә килеш формалары белдергән бу гомумиләштерелгән мәгънәләр с у б ъ е к т, о б ъ е к т, а ч ы к л а у м ө н ә с ә б ә т е (яки ачыклаулы мөнәсәбәт) буларак билгеләнә.

С у б ъ е к т мөнәсәбәте, субъект мәгънәсе эш яки хәл шул предметка яки затка караганны белдерә, ягъни эш-хәл исем белән белдерелгән зат яки предмет тарафыннан башкарыла. Мәсәлән, Укытучы сөйли; җил котыра.

О б ъ е к т мөнәсәбәте шулай ук күбрәк исемнең җөм­ләдәге эш-хәл белдергән сүзгә мөнәсәбәтендә барлыкка килә, һәм эш-хәлнең шул предметка юнәлгән булуын белдерә. Мәсәлән, китап укый; Кызлар җиләк җыя; әнигә хат яздым.

А ч ы к л а у м ә г ъ н ә с е, ягъни ачыклаулы мөнәсәбәт бер предметның икенче бер предметка яки эш-хәлгә бәйләнеше нигезендә барлыкка килә. Төрле килештә килгән исем сөйләмдә (җөмләдә) икенче бер исем, фигыль яки башка сүз төркемнәре белән мөнәсәбәткә керә һәм аларны төрле яклап ачыклый. Ачыклаулы мөнәсәбәт шулай ук киң дәрәҗәдә гомумиләштерелгән грамматик мәгънәне белдерә.

И к е и с е м арасындагы ачыклаулы мөнәсәбәттә, мәсәлән, алар арасында күп төрле мәгънә төсмерләре барлыкка килә, – ягъни бер исем икенчесен м а т е р и а л ы буенча – таш күпер, агач йорт; к у л л а н ы л у ө л к ә с е буенча – машина мае, аш кашыгы, б е л г е ч л е к п р о ф е с с и я с е буенча – укытучы апа, шофер егет, исеме буенча – Шәриф абый, Фәния апа - ачыклый ала; иялек мөнәсәбәтен белдерә – әни яулыгы, укучы китабы һ.б.

Ф и г ы л ь б е л ә н м ө н ә с ә б ә т к ә к е р г ә н д ә исә төрле килештәге исемнәр эш-хәлне үтәлү у р ы н ы буенча – өйдә тора, в а к ы т ы буенча – бер айдан кайта, м а к с а т ы б у е н ч а – җиләккә китте һ.б. яклап ачыклый.

Килешләрнең югарыда санап үтелгән гомумиләштерелгән мәгънәләре, ягъни с у б ъ е к т, о б ъ е к т, а ч ы к л а у м ө н ә с ә б ә т л ә р е н белдерүләре исемнең җөмләдәге синтаксик функцияләре нигезендә барлыкка килә, дидек. Чыннан да, исемнең баш килеш формасы, мәсәлән, күпчелек очракта җөмләдә ия булып килә, димәк субъект мөнәсәбәтен белдерә: Җыр бетте (Ә.Еники). Иң элек речь белән Мөнир Тазюков чыкты (А.Гыйләҗев). Төшем килешендәге исем туры объект мөнәсәбәтен белдерә һәм җөмләдә туры тәмамлык булып килә: Бар, кибетне ачып кер (Г.Камал). Бүген без бу яңгырны көтмәгән идек (Р.Төхфәтуллин).

Килешләрнең бер үк төрле мәгънәләре төрле килеш формалары белән белдерелгән кебек, аерым килешләр үзләре дә төрле мәгънә мөнәсәбәтләрен белдерәләр. Бу – күп телләр өчен хас типологик уртак күренеш. Татар телендә иң киң функцияле килешләр булып, мәсәлән, баш, юнәлеш һәм чыгыш килешләре санала. Әмма шул ук вакытта һәр килешнең төп мәгънәсе була һәм ул аларның атамаларында да чагылыш таба. Мәсәлән, ю н ә л е ш килеше – эшнең урынга яки вакытка ю н ә л ү е н белдерә – урманга китте; ч ы г ы ш килеше – эшнең ч ы г ы ш ноктасын белдерә – өйдән чыкты, мәктәптән кайтты; и я л е к килеше еш кына предметның и я с е н, х у җ а с ы н белдерә – укучының көндәлеге; әнинең күлмәге. Баш килешнең төп функциясе - субъект мөнәсәбәтен белдерү, әмма ул, алда күрсәтелгәнчә, күпмәгънәле килеш һәм шактый еш туры объект мәгънәсен (җиләк җыйдым), иялек мөнәсәбәтен (мәктәп бакчасы) һ.б. мөнәсәбәтләрне белдерә ала. һәр килеш, килешләр системасының аерым буыннары рәвешендә, һәрчак бер-берсеннән аерылып торалар, оппозиция барлыкка китерәләр.

Килешләр үз эчендә грамматик мәгънәләре буенча һәм ниндирәк синтаксик бәйләнешләрне барлыкка китерүләренә карап төркемләнәләр.

Грамматик мәгънәләренә карап килешләр с у б ъ е к т-о б ъ е к т һәм у р ы н а р а килешләргә бүленәләр.

Татар телендә с у б ъ е к т-о б ъ е к т килешләренә баш килеш, иялек килеше һәм төшем килеше керә; юнәлеш, чыгыш, урын-вакыт килешләре у р ы н а р а килешләр дип атала.

С у б ъ е к т-о б ъ е к т, икенче төрле әйткәндә г р а м м а т и к килешләр татар телендә башлыча субъект, туры һәм кыек объект, иялек һ.б. мөнәсәбәтләрне белдерәләр: Ашлыклар үсте, башаклар пеште (Г.Тукай). Бу гүзәл каенлыкны күреп гаҗәпкә каласың (М.Мәһдиев). Йортның бүрәнәләре бик шәп күренә (Г.Ахунов), ашлыклар, башаклар – субъект мөнәсәбәте, эш турыдан туры аларга карый, каенлыкны – объект, йортның – иялек мөнәсәбәте (ачыклаулы мөнәсәбәт).

У р ы н а р а килешләр җөмләдә күбрәк урын, вакыт, сәбәп, максат һ.б. мөнәсәбәтләрне белдерәләр: Өйдә Мөхәммәди агай белән Ниса түти икәве генә иделәр, кинәт килеп төшкән дүрт маркалы бу хаттан алар аптырашка калдылар (Ф.Хөсни) – станциядән, вагоннарга, фронтка, өйдә сүзләре урын мәгънәсен, көзгә – вакыт, хаттан сүзе сәбәп мәгъ­нәсен белдерә.

Әмма татар теле өчен килешләрне болай бүлү абсолют түгел, ягъни субъект-объект килешләре урын һәм вакыт мәгънәләрен, ә урынара килешләр объект һ.б. мәгънәләрне дә белдерергә мөмкин. Мисалларга мөрәҗәгать итик:



Без бишенче елны бер көнне уяндык таң белән.... (Г.Тукай). Шул төнне Фидаилнең күзләренә йокы кермәде (Р.Мөхәммәдиев) – елны, бер көнне, төнне – төшем килешендәге исемнәр вакыт мөнәсәбәтен белдергән. Мәхәббәт намустан көчлерәк булып чыга (Ә.Еники) – намустан – чыгыш килешендәге исем кыек объект мәгънәсендә килә.

Килеш кушымчалары ярдәмендә исем җөмләдә күбрәк икенче бер исем яки фигыль белән бәйләнешкә керә. Нинди синтаксик бәйләнеш хасил итүләренә карап, килешләрне шулай ук ике төркемгә - исемне-исемгә һәм исемне фигыльгә бәйли торган килешләргә бүлеп карыйлар. Тел белемендә исемнәрне үзара бәйли торган килеш а д н о м и н а л ь килеш дип, исемне фигыльгә бәйләүче килеш а д в е р б и а л ь килеш дип атала (nominatuv – исем һәм verв – фигыль сүзләреннән).

Татар телендә саф адноминаль килеш – ул иялек килеше. Иялек килешендәге исемнән соң һәрвакыт икенче бер исем килә: укучының көндәлеге, әнинең яулыгы. Дөрес, аерым очракларда мондый сүзтезмәләрдә икенче кисәк булып исем белән грамматик уртаклыгы зур булган исем фигыль яисә сыйфат фигыльләр килергә мөмкин, ләкин бу очракта килешнең мәгънәсе, семантикасы үзгәреш кичерә: Баланың көлүе, укытучының сөйләгәне (субъект мәгънәсе).

Төшем килеше (адвербиаль килеш) исә исемне һәрчак фигыльгә бәйли: хатны уку, көнне уздыру, шатлыкны уртаклашу һ.б. Калган килешләр исемне исемгә дә, исемне фигыльгә һәм башка сүз төркемнәренә дә бәйләргә мөмкин: Эшкә бару, эшкә оста; сүзгә кушылу, сүзгә кыска; Иделдән киң; Иделдә йөзү; Агыйделдән озын һ.б.

Татар телендә һәр алты килешнең үзенә хас грамматик мәгънәсе яки грамматик мәгънәләре бар.

Баш килеш. Баш килеш кушымчасыз, нуль формада килә. Кушымчасыз һәм бәйлекләрдән башка кулланылган һәр исем баш килештә була. Җөмләдә икенче бер исем, фигыль яки башка сүз төркемнәре белән мөнәсәбәткә кереп, баш килештәге исем күп төрле мәгънәләрне белдерә ала. Татар телендә, шулай ук башка төрки телләрдә дә, баш килеш иң киң функцияле килеш булып санала. Галимнәр бу күренешне алтай телләре өчен хас типологик үзенчәлек дип саныйлар.

Татар теле буенча язылган күпчелек грамматик хезмәтләрдә баш килешнең и я, т ә м а м л ы к, а е р г ы ч, х ә б ә р функциясендә килә алуы, ягъни морфологик яктан с у б ъ е к т, о б ъ е к т, и я л е к һ.б. мөнәсәбәтләрне белдерүе күрсәтелә.

Шул ук фикерләргә кушылып, һәм хәзерге тел белемендә сүзләрнең һәм аерым грамматик берәмлекләрнең семантик ягын өйрәнүгә игътибар көчәюне искә алып, килешләрнең мәгънәләрен, аларның семантик төсмерләрен җентекләп, өйрәнү кирәк дип саныйбыз.

1. Баш килеш эш башкаручы с у б ъ е к т н ы белдерә, ягъни синтаксик яктан җөмләдә ия була. Исемнең нинди семантик төркемчәгә каравына бәйле рәвештә бу очракта түбәндәге мәгънә төсмерләре барлыкка килә.

а) баш килештәге исем э ш б а ш к а р у ч ы н ы яки турыдан туры эш-хәл аңа караган затны белдерә: укучы (укый), бала (уйный), эшче (эшли) һ.б.

Таһирә балаларның дәфтәрләрен тикшереп бетерде дә, иртәгә булачак дәрескә хәзерләнә башлады (Л.Ихсанова). Кунакларны каршы алып бетергәч, хуҗалар да өйгә керделәр (Ә.Еники);

б) эш-хәл билгеле бер предметка яки күренешкә к а р а г а н н ы белдерә: кояш (яктырта), җиләкләр (өлгерде), кар (ява) һ.б.



Тышка күз салсам, безнең тирәдә яңгыр туктаган, авыл өстенә утлы-яшелле, сарылы-зәңгәрле булып бик матур салават күпере күтәрелгән (Г.Бәширов). Самовар кайнап чыкты бит (Г.Камал). Вак яңгыр сибәли, үләннәр, яфраклар юеш (Г.Әпсәләмов).

в) баш килеш абстракт мәгънәле яки җансыз предметларны белдергән исемнәр белән кулланылганга, субъектка караган эш-хәл к ү ч е р е л м ә м ә г ъ н ә д ә килә: Зур бәхетләр сызганып эшкә бирелгәннән килә... (Г.Тукай). Залда бераз вакыт тынлык урнашып торды (Ф.Хөсни). Юл күрсәтә адашканга имән кышкы бураннарда (М.Җәлил). Хәлим ишектән тышка сикерде. Тышта җил котыра (И.Гази).

2. Баш килештәге исем икенче бер исем (яки исемләшкән сүз) белән килеп, гомуми мәгънәдә и я л е к м ө н ә с ә б ә т е н белдерә. Бу очракта ачыкланган исем, ягъни аерылмыш тартымлы (әни яулыгы, мәктәп бакчасы) яки тартымсыз (таш күпер, укытучы апа) булырга мөмкин. Аерылмышның тартымлы яки тартымсыз булуына карап, баш килештәге исемнең грамматик мәгънә төсмере дә беркадәр аерымлана. Мәсәлән, туры мәгънәдә и я л е к м ө н ә с ә б ә т е н, ягъни бер предметның икенче бер затның милкендә булуын, яки турыдан-туры икенче бер предметка каравын баш килештәге исем башлыча аерылмыш тартымлы булганда белдерә: укучы китабы, әни яулыгы, мәктәп бакчасы һ.б. Ә аерылмыш тартымсыз булса, баш килештәге исем күбрәк икенче бер предметның материалын (таш күпер), затның профессиясен (укытучы апа), исемен (Хәдичә түти) һ.б. белдерә. Баш килешнең бу мәгънәләрен җентекләбрәк карап үтик.

Аерылмыш тартымлы булганда баш килеш:

а) предметның икенче бер предметның яки затның милкендә булуын, туры мәгънәдә иялек мөнәсәбәтен белдерә: укучы көндәлеге, китапханә китабы, мәктәп бакчасы.



Габбас мулла йорты гомер буе асраусыз тормады (Г.Ахунов). Гыйлфан комбайны беренче килде (М.Мәһдиев). Кызлар бүлмәсендә ут сүндерелгән иде (Г.Әпсәләмов);

б) бер предметның икенче бер предметка к а р а в ы н белдерә: юл чаты, урман аланы, лапас түбәсе.



Лапас түбәсе өстендә бик килешле итеп сандугач сайрап җибәрде (Г.Бәширов). Карчык самовар борыны өстеннән бармагын йөртеп, һәммә сорауларга да ашыкмыйча җавап бирде (Ә.Еники);

в) икенче бер исемне а ч ы к л а п килә (аергыч функциясе): дуслык хисе, туганлык җебе, ятимлек тойгысы.



Дуслык хисе бөтенләй өзелгән чакта да ул аны тәмам үзенә әсир итте (Ә.Еники). Болай яшәсәгез туганлык җебе өзелә шул (Г.Камал). Күршелек хисе безнең өчен изге хис булды (А.Гыйләҗев);

г) беренче исем икенчесен ялгызлык исем буларак ачыклый: Казан шәһәре, Ютазы районы, Кол Шәриф мәчете һ.б.



Кама елгасы бик хәтәр дулап, дулкын өемнәрен саллар өстенә ыргытты (Г.Ахунов). Бераздан, кызыл ярлы тауларга каршы тигез үзәнлектә сузылып утырган Ишле авылы күренә башлады (Ә.Еники);

д) баш килештәге исем бер предметның икенчесенә у р ы н яки в а к ы т ягыннан нисбәт ителүен белдерә: авыл юлы, урман аланы, көз көне, җәй ае һ.б.



Олаулар аны пристань юлы чатында калдырып акырын гына элеватор ягына юнәлделәр (А.Гыйләҗев). Тик бер өмет: кара август төне илтер мине шунда җитәкләп... (М.Җәлил);

е) бер предметның икенче предмет өчен җ а й л а н г а н булуын белдерә: бал мичкәсе, май чүлмәге, сөт чиләге һ.б.



Кул пычкысы белән эшләү җиңелләрдән булмады (М.Мәһдиев);

ж) баш килештәге исем икенче бер предметның аерым бер ө л е ш е н, детален белдерә: тәрәзә рамы, балта түтәсе һ.б. Кызлар тырма сабы белән ир-атлар чабып узган тигез тезмәләрне әйләндерә дә башладылар (М.Хәсәнов);

з) ашамлык атамаларын белдергән сүзләрдә а е р г ы ч ролендә килә: пилмән камыры, ит бәлеше, аш шулпасы һ.б.

Кухнядан тәмле булып ит пәрәмәче исе агыла иде (А.Гыйләҗев). Чәеңне тәмле итеп алма вареньесе белән эч (К.Тинчурин).

Аерылмыш тартымсыз булганда:

а) баш килештәге исем икенче бер предметның материалын белдерә: агач (йорт), таш (күпер), көмеш (балдак) һ.б.



Бер мәлгә егет үз каршына киез эшләпә кигән, агач таякка таянган ак сакаллы бер бабай килә кебек тойды (Ә.Еники). Алтын алкаларым сынды, Алырсыңмы икән алка? (Җыр).

Алда искәртелгәнчә, татар тел белемендә, һәм шулай ук кайбер төрки телләрдә дә, баш килештәге исемнәрнең бу рәвешле кулланылышын сыйфат сүз төркеменә күчү (конверсия)  дип аңлату бар. Әмма бу фикерләр белән килешеп булмый. Беренчедән, морфологик планда бер үк сүз берьюлы ике сүз төркеменә карый алмый (таш – исем, таш – сыйфат); икенчедән, агач, алтын, көмеш кебек сүзләр мондый сүзтезмәләрдә синтаксик яктан гына аергыч булып килә, ә лексик-семантик яктан алар башка исемнәр кебек үк, предмет мәгънәсен белдерәләр, таш, агач, йон; морфологик яктан да сыйфат билгеләренә ия була алмыйлар, ягъни алар дәрәҗә белән төрләнмиләр, исемләшә алмыйлар, чөнки алар үзләре исем.

б) икенче предметның (затның) һ ө н ә р е н, ш ө г ы л е н, п р о ф е с с и я с е н белдерә: биюче (кыз), гармунчы (егет), укытучы (апа) һ.б.

Яңа Көрмәнкәйдән курайчы карт бар иде (Ә.Еники). Тракторчы егет төшке ашка кайтып бара иде (Р.Төхфәтуллин). Сугышчы егет, гаепле сыман башын иеп, аска карап кына атлый (Г.Бәширов);

в) затның и с е м е н белдерә:



Ә бераздан Шәймәрдән абзый кунакларын кул юарга чакырды (Ә.Еники). Хәкимҗан абзый белән Зөһрә апа тимер юлчыларының шушы кечкенә шәһәрендә хөрмәтле абруйлы кешеләр (А.Гыйләҗев);

г) саннар белән ачыкланган исем икенче предметның күләмен, күренешнең вакыт чиген һ.б. белдерергә мөмкин: бер стакан су, ике ай вакыт һ.б.



Инде бер ай вакыт узып китте бугай, әле минем бер гәзит тә укыганым юк (Г.Камал). Карчык ык-мык итебрәк торса да, кибетче дүрт пачка чәй алып бирде (Г.Бәширов).

Искә төшерик: ике исемнең сүзтезмәдә янәшә килүе һәм бер исемнең икенчесен ачыклавы тел белемендә изафә бәйләнешендәге сүзтезмә яки кыскача изафә (изафет) дип атала. Төрки телләрдә аның берничә төре бар. Ачыкланган исем тартымсыз булганда, I төр изафә барлыкка килә: агач йорт, көмеш кашык һ.б. Икенче исем тартымлы булса II төр изафә ясала: авыл урамы, арыш басуы һ.б.

3. Баш килештәге исем т у р ы о б ъ е к т м ө н ә с ә б ә т е н б и л г е с е з л е к т ө с м е р е белән белдерә, һәм һәрчак үзе ачыклаган фигыль белән янәшә килә: хат язу, китап уку, аш пешерү һ.б. Эшнең туры объекты шулай ук тө­шем килешендәге исем белән дә белдерелә, бу очракта килешнең мәгънәсенә б и л г е л е л ек мәгънә төсмере өстәлә. Чагыштырыгыз: китап уку – китапны уку, кино карау – киноны карау. Эшнең туры объекты төшем килеше белән бирелгәндә, эш-хәлне һәм эш аңа юнәлгән объектны белдергән сүзләр һәрчак янәшә килмәскә дә мөмкин. Мәсәлән: имтихан бирдем; имтиханны бик яхшы билгесенә бирдем һ.б.

4. Баш килештәге исем җөмләдә х ә б ә р булып килә (хәбәр мөнәсәбәтен белдерә): Күркәм холык – изге юлдаш (мәкаль). Студентлар – чая халык (А.Гыйләҗев). Илсез ирек – башсыз калган бүрек (Л.Шагыйрьҗан).

5. Баш килештәге исем э н д ә ш с ү з булып килә: Тор, шәкерт, җиттек Казанга! Алдыбызда бит Казан! (Г.Тукай) Рәхмәт, Нуретдин әфәнде, мин моны мөселман лазареты фондына бирермен (К.Тинчурин).

6. Баш килеш формасындагы (кушымчасыз) исем бәйлекләр һәм бәйлек сүзләр белән кулланыла: чүкеч (белән), кояш (кебек), бакча (янында) һ.б. Дөресрәге, бу очракта кушымчасыз исем бернинди дә килеш мәгънәсен белдерми, исемнәрнең җөмләдәге башка сүзләргә мөнәсәбәтен ягъни килешнең грамматик мәгънәсен бу очракта исем янында килгән бәйлекләр, яисә бәйлек сүзләр белдерә: Ул иртәдән кичкә кадәр бакчада көрәк белән җир казыды (А.Гыйләҗев). Минһаҗ карт умарта эчендә нидер сихерли иде (Г.Бәширов). Җәүһәрия әле җиләк кебек җитлегеп килә торган япь-яшь кыз иде (М.Хәсәнов).

§ 30. Иялек килеше. Иялек килешендә исем -ның/-нең кушымчасын ала һәм җөмләдә икенче бер исем яки исем белән уртаклыгы булган башка сүз төркеме белән бәйләнешкә керә. Иялек килешенең гомуми грамматик мәгънәсе – и я л е к м ө н ә с ә б ә т е н б и л г е л е л е к т ө с м е р е белән белдерү. Контекстта исә бу гомуми мәгънә төрле семантик төсмерләр алырга мөмкин.

Иялек килешендәге исем:

а) предметның нинди дә булса затка к а р а в ы н затның м и л к е н д ә булуын белдерә: баланың (уенчыгы), укытучының (китабы) һ.б.;

Заһидәнең пальтосы үзенә бик килешә (Ә.Еники). Сафаның йорты йөз сумга күрше авылның бер чирмешенә сатылды (М.Галәү). Әнинең кулы авыртып тора (А.Гыйләҗев);

б) бер предметның икенче бер предметка каравын, нисбәт ителүен белдерә: йортның (түбәсе), ишекнең (тоткасы) һ.б.



Өйнең читәне буйлап котырып кычыткан үскән (Ә.Еники). Йортның бүрәнәләре бик шәп күренә (Г.Ахунов);

в) шәхесне хезмәт урынына мөнәсәбәтле рәвештә ачыклый: кафедраның укытучылары, университетның ректоры һ.б.



Әле юньләп яктырып та җитмәгән иде, бүлмәгә редакциянең машинисткасы, бүлекнең мөдире, башка сотрудниклары килеп керде (Г.Бәширов). Шул арада колхозның рәисе дә килеп җитте (М.Мәһдиев);

г) билгеле бер хис-тойгыларны, психологик халәтне шәхескә нисбәтли: кызның хыялы, ананың шатлыгы һ.б.



Гыйлфанның уе читкә китте (М.Мәһдиев). Җәмиләнең шатлыгы эченә сыймый иде (Р.Төхфәтуллин). Көтмәгәндә Сәкинәнең хыялы тормышка ашты (М.Мәһдиев);

Иялек килешендәге исем тартымлы исемне ачыклап килгәндә, өченче төр изафә бәйләнешендәге сүзтезмә барлыкка килә (III төр изафә): укучының китабы, әнинең яулыгы һ.б.

Төрки телләрдәге өч төр изафәне гадәттә түбәндәгечә схемалаштырып йөртәләр:
I төр изафә: ис. + ис. (агач йорт, шофер егет);

II төр изафә: ис. + ис. + -ы/-е (колхоз кыры, нарат урманы);

III төр изафә: ис. + -ның/-нең + ис. + -ы/-е (әнинең күлмәге, бүлекнең мөдире);
II төр изафә бәйләнешендәге сүзтезмәләрдән аермалы буларак, III төр изафә составында килгән иялек килешендәге исем иялек мөнәсәбәтен билгелелек төсмере белән белдерә, ягъни предметны икенче бер конкрет предметка яки затка нисбәтли. Мәсәлән: колхозның рәисе, баланың уенчыгы, көндәлекнең тышы. II төр изафә составында килгән баш килештәге исем исә предметны яки затны икенче бер предметка мөнәсәбәтле рәвештә гомумән генә ачыклый, ягъни иялек нисбәтен билгесезлек төсмере белән белдерә: колхоз рәисе, бала уенчыгы, көндәлек тышы. Бары тик ялгызлык исемнәр белән яисә бердәнбер төшенчәне белдергән сүзләр белән килгәндә генә баш килеш билгелелек төсмерен белдерә ала: Фәридә китабы, әни яулыгы һ.б.

Иялек килешендәге исем еш кына исем сүз төркеме белән уртаклыгы булган фигыль формалары – исем фигыль һәм сыйфат фигыль белән мөнәсәбәткә керә. Бу очракта ул, кагыйдә буларак, э ш б а ш к а р у ч ы с у б ъ е к т мәгънәсен белдерә: кошларның сайравы, диңгез шаулавы һ.б.



Юл буе безне тургайлар сайравы озатып барды (Ә.Еники). Вагон тәгәрмәчләренең такылдавы ишетелмәсә, Ахияр җырлап җибәрер иде (М.Мәһдиев). Без, шул тирә-як малайлары, Галләм абзыйның кайтканын дүрт күз белән көтеп торабыз (Ф.Хөсни). Кышның яман киләсен алдан ук сизеп, аннан-моннан гына әти-әнинең фатихасын алдым да, Донбасс якларына сыздым (Ф.Хөсни);

е) иялек килешендәге исем сөйләмдә шулай ук исемләшкән сыйфат яисә сыйфатлау рәвешләре белән дә бәйләнешкә керә һәм бу очракта ул предметны яки затны нинди дә булса билгесе буенча аерып күрсәтә: киемнең яңасы, ризыкның тәмлесе, киленнең уңганы, укучыларның күбесе һ.б.



Миңа, кызым, чәйнең чыгышлысы булсын иде (К.Тинчурин). Корбанга сыерның симезен суйдылар (М.Мәһдиев). Ямаширмәнең хәллерәк кызлары белән яшьрәк киленнәре кием-салымның яхшысын, яңача теккәнен киделәр (Г.Бәширов);

ж) иялек килешендәге исем төрле тотрыклы сүзтезмәләрдә (әйләнмәләрдә) кулланыла: елның елында, көннең көн буе, кышның кыш буе һ.б.



Малайлар көннең көн буе яр кырыенда балык тотып яттылар (М.Мәһдиев). Елның елында алар гаиләләре белән ял итәргә баралар иде (Г.Бәширов).

III төр изафә компонентларының бәйләнү рәвеше белән дә I, II төр изафәдән аерылып тора. III төр изафәдә сүзләр бәйләнеше шактый ирекле, ачыклаучы исем белән ачыкланган исем бер-берсеннән ерагаерга, алар арасына башка сүзләр керергә мөмкин. Мәсәлән: әнинең яулыгы – әнинең яңа яулыгы; укучының көндәлеге – укучының узган елгы көндәлеге һ.б. Ә I һәм II изафә сүзләр бәйләнеше тотрыклы, анда ике исем - ачыклаулы һәм ачыклаучы исемнәр -һәрвакыт янәшә килә: әни яулыгы, укучы көндәлеге; укытучы апа; яңа таш йорт дияргә мөмкин, ә таш яңа йорт – мөмкин түгел.

I–II төр изафә бәйләнешендәге сүзтезмәләрдә компонентлар арасында бәйләнешнең шундый тотрыклы булуы шул ук калыптагы кушма һәм тезмә сүзләр ясалышына да нигез булып тора. Әйтик, татар телендәге җир җиләге, су анасы, бал корты, йорт куяны кебек тезмә сүзләр, һәм елъязма, төньяк, көньяк, гөлҗимеш, тимерчыбык кебек кушма сүзләр шундый изафә бәйләнешендәге сүзтезмәләрдән ясалганнар. Әмма III төр изафә бәйләнешендәге сүзтезмәләрдән яңа сүзләр ясалу очрагы күзәтелми. Төрки тел белемендә шулай ук I–II төр изафә бәйләнешендәге сүзләр тарихи рәвештә сүз ясалыш өлгесенә (калыбына) караганнар, ә соңгырак чорда шул үрнәктә сүзтезмәләр ясалган дигән караш та бар.


Каталог: download -> version
version -> 1. Тақырыптық карталар және олардың жіктелуі
version -> Зертханалыќ жўмыс №1
version -> Қазақстандағы пайдалы қазбаларды игерудің негізгі кезеңдері
version -> Қаныш Имантайұлы Сәтбаев
version -> 1Ж: Таң қалдырған Қазақстан бар әлемді, Берекелі, кең байтақ, жалпақ елді. Қазақстан адымдап бара берді, Көрінер көкжиектен далам енді! Кім танымас айтсаңшы, айтыңдаршы, Қазақстандай егемен менің елімді?! 2Ж
version -> А «Тоқырау жылдары»
version -> Лисаков қаласы білім бөлімі «№3 орта мектебі» мм тақырыбы: Менің шежірем – менің тарихым


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   21


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет